III FZ 550/23

Dnia 20 grudnia 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adwokata J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 września 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 780/21, w przedmiocie kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt SKO Gd/4008/20, w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2018 r. postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać i nakazać wypłacenie ze środków Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku adwokatowi J. W. kwoty 2.700 zł (słownie: dwa tysiące siedemset) złotych, powiększonej o należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. Wyrokiem z 17 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Gd 780/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 30 listopada 2020 r., sygn. akt SKO Gd/4008/20, w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2018 r. Prawomocnym postanowieniem starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 25 listopada 2021 r., sygn. akt I SPP/Gd 276/21, przyznano Skarżącej prawo pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Wyznaczony przez właściwą korporację zawodową adwokat sporządził i wniósł skargę kasacyjną od wyroku z 17 sierpnia 2021 r., w treści której zawarł wniosek o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy udzielonej z urzędu według norm przepisanych wraz z należnym podatkiem VAT, oświadczając, że koszty te nie zostały zapłacone w całości ani w części. Sprawa zainicjowana wniesionym środkiem zaskarżenia zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej z 30 stycznia 2023 r. została skierowana na posiedzenie niejawne na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm., dalej: ustawa COVID-19). Wyrokiem z 21 kwietnia 2023 r., sygn. akt III FSK 318/22, Naczelny Sąd Administracyjny na posiedzeniu niejawnym oddalił skargę kasacyjną Strony. Postanowieniem z 11 września 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 780/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku przyznał adwokatowi zastępującemu Skarżącą ze Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku kwotę 1.800 zł, w tym podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, obejmujące sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej. Odwołując się do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego wydanych w sprawach o sygn. SK 66/19, SK 53/22, SK 85/22 i SK 83/19, Sąd pierwszej instancji za konieczne uznał zastosowanie w sprawie stawek właściwych pełnomocnikom świadczącym pomoc prawną z wyboru i zasądził koszty według przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm., dalej: rozporządzenie z 2015 r.). Przyznając adwokatowi należne wynagrodzenie, Sąd pierwszej instancji uznał, że § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia z 2015 r. nie znajdował zastosowania, albowiem dotyczy sytuacji, w której pełnomocnik sporządził i wniósł skargę kasacyjną oraz brał udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. W niniejszej sprawie tymczasem skarga kasacyjna była rozpatrywana przez NSA na posiedzeniu niejawnym, co w ocenie Sądu uzasadniało sięgnięcie do regulacji § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego aktu i przyjęcie 50% stawki minimalnej jako właściwej w realiach rozpoznawanej sprawy, stanowiącej kwotę 1.800 zł. Nie zgadzając się z zapadłym postanowieniem adwokat wyznaczony na pełnomocnika z urzędu wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie, zarzucając Sądowi pierwszej instancji mylne przyjęcie, że 1) pełnomocnikowi należy się za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej wynagrodzenie w wysokości 50% stawki minimalnej (1.800 zł), podczas gdy pełnomocnik został wyznaczony do prowadzenia sprawy już po wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku i nie prowadził sprawy w pierwszej instancji; 2) pełnomocnikowi należy się wynagrodzenie w wysokości 50% stawki zamiast 100% stawki minimalnej, podczas gdy wyznaczony pełnomocnik spełnił wszystkie przesłanki implikujące możliwość przyznania mu wynagrodzenia w pełnej w wysokości 100% stawki (tj. w wysokości 3.600 zł netto), a brak udziału w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wynikał z faktu pominięcia wniosku Strony o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie i jej rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym; 3) przyznane koszty w wysokości wynikającej z zastosowania określonej stawki uwzględniają podatek od towarów i usług, podczas gdy podatek ten winien powiększać o właściwą jego stawkę kwotę wynagrodzenia przyznaną pełnomocnikowi jako kwotę netto. W świetle powyższych zarzutów pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie od Skarbu Państwa kwoty 3.600 zł powiększonej o należny podatek od towarów i usług (tj. 4.428 zł brutto) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz o przyznanie kosztów postępowania zainicjowanego wniesieniem zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w jego treści zarzuty okazały się zasadne. Zgodnie z art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. W rozpoznawanej sprawie regulacjami znajdującymi zastosowanie w kontekście wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu były właściwe przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r. poz. 18 ze zm., dalej: rozporządzenie z 2016 r.), a także pomocniczo – na co trafnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji – przepisy rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie. Naczelny Sąd Administracyjny podziela zaopatrywania Sądu pierwszej instancji, że w świetle przywołanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności wyroku z 20 kwietnia 2023 r. o sygn. SK 53/22, orzekając o wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi wyznaczonemu do zastępstwa procesowego z urzędu, winno się stosować stawki nie niższe niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru. Analiza statusu adwokatów i radców prawnych oraz ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane z urzędu i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia poprzez obniżenie, w stosunku do wynagrodzenia, jakie otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia, na co wskazywał Trybunał już w wyroku z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19. Za słuszne należy ocenić rozwiązanie zastosowane przez Sąd pierwszej instancji, aby w ramach wykładni prokonstytucyjnej pominąć regulacje rozporządzenia z 2016 r. w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu (zakwestionowany przez Trybunał jako niezgodny z ustawą zasadniczą § 4 ust. 1 tego rozporządzenia) i zastąpić przewidziane jego treścią stawki stawkami wynagrodzenia, jakie prawodawca przewidział za takiego samego rodzaju pracę (pomoc prawną) świadczoną przez adwokata ustanowionego z wyboru, tj. § 2 pkt 5 oraz § 14 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2015 r. Jednocześnie należy podzielić zarzut zawarty w zażaleniu o błędnym przyjęciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, jakoby za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej pełnomocnikowi należało się wynagrodzenie w wysokości 50% stawki minimalnej (1.800 zł). Pełnomocnik ten został wyznaczony przez właściwą korporację zawodową do prowadzenia sprawy już po wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, w wyniku wniosku Strony inicjującego postępowanie wpadkowe w przedmiocie prawa pomocy na etapie biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. W zaistniałej sytuacji zasadne winno być przyjęcie należnego wynagrodzenia w wysokości 75% stawki minimalnej, tj. 2.700 zł Odnosząc się do zarzutu wliczenia należnej stawki podatku od towarów i usług w kwotę nominalną wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi (poprzez przywołanie stawki wynagrodzenia brutto – "w tym VAT"), Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że wspominane orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wydane na kanwie zagadnienia wynagrodzenia pełnomocników świadczących pomoc prawną z urzędu nie wyłączyły funkcjonowania w obrocie prawnym § 4 ust. 3 rozporządzenia z 2016 r., wszak nie ten przepis był przedmiotem kontroli Trybunału. W ramach wykładni prokonstytucyjnej zasadnym winno być jedynie pominięcie przepisów tego rozporządzenia w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu, tj. § 4 ust. 1, z pozostawieniem możliwości sięgnięcia przez sąd administracyjny do ust. 3 tego przepisu. Konieczność wyłączenia stosowania wskazanej regulacji nie wynika również z wywodów prawnych zawartych w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 października 2013 r. o sygn. II FPS 1/13. Składowi orzekającemu w niniejszej sprawie znane jest orzecznictwo tutejszego Sądu wyrażające pogląd, jakoby w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2023 r. o sygn. SK 53/22 za konieczne należało uznać wliczanie podatku VAT w wysokość stawek określonych w rozporządzeniach kosztowych, z powołaniem się na wyłączenie stosowania § 4 ust. 3 rozporządzenia z 2015 r. (tytułem przykładu: postanowienie NSA z 20 października 2023 r. o sygn. I GZ 307/23 czy z 23 listopada 2023 r. o sygn. I OZ 529/23). Wbrew twierdzeniom sformułowanym w przywołanych orzeczeniach, samo przyjęcie dopuszczalności doliczania należnego podatku VAT do kwoty stawek określonych w oparciu rozporządzenia kosztowe z 2015 r. – w przypadku sprawy niniejszej § 2 pkt 5 oraz § 14 ust. 1 pkt 2 - nie może prowadzić do nieuzasadnionego uprzywilejowania pełnomocników ustanowionych w ramach prawa pomocy w stosunku do pełnomocników z wyboru. Przyczyny takiego stanu rzeczy należy wszak upatrywać w różnicach funkcjonowania obu tych grup oraz innego trybu powołania do pełnionej funkcji, a także będących tego konsekwencją możliwości dalszego rozliczania należnych kosztów. Pełnomocnik udzielający pomocy prawnej z urzędu nie wykonuje swoich czynności na podstawie prywatnoprawnego stosunku zobowiązaniowego, kształtowanego umownie pomiędzy jego stronami na zasadzie swobody kontraktowej przez określonej treści umowę zlecenia. W przypadku tej grupy pełnomocników następuje zawiązanie stosunku prawnego pomiędzy sądem w toku prowadzenia danej sprawy a osobą, którą ów sąd – po zindywidualizowaniu osoby pełnomocnika przez właściwą korporację zawodową - powołał do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Skoro pełnomocnik z urzędu nie działa na podstawie stosunku zobowiązaniowego, zawartego w trybie stosowanych przepisów prawa prywatnego, i nie może regulować sposobu finansowania świadczonej usługi na poziomie umowy cywilnoprawnej z klientem, poza jego zasięgiem pozostaje kwestia sposobu rozliczania zobowiązań publicznoprawnych wiążących się z realizowaniem usługi, w tym spornego w sprawie podatku VAT. Inaczej z goła przedstawia się sytuacja, ilekroć zastępstwo prawne realizuje pełnomocnik z wyboru, który elastyczność rozwiązań finansowych ma zapewnioną na poziomie kontraktu z klientem. Powyższa rozbieżność podlega uwidocznieniu w podmiocie uprawnionym do otrzymania zwrotu kosztów postępowania, ujawnionym w orzeczeniu sądowym jako beneficjent postanowienia kosztowego. W przypadku usług realizowanych przez pełnomocnika z wyboru zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, następuje na rzecz strony, nie zaś jej pełnomocnika. Wysokość należnych kosztów z tytułu realizowania obowiązków pełnomocnika procesowego wynika wyłącznie z umowy zlecenia prowadzenia konkretnej sprawy. Tymczasem w przypadku zastępstwa procesowego realizowanego w ramach pomocy prawnej zasądzenie zwrotu kosztów postępowania następuje na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika i jest to jedyny etap, w którym następuje konkretyzacja należnego honorarium z tego tytułu. Oznacza to, że wspominana "dysproporcja" występuje jedynie hipotetycznie, bowiem potencjalnie równana jest w momencie rozliczania się pełnomocnika z wyboru z klientem, o ile kwestie te przewidywała treść łączącego ich kontraktu. Z tego względu w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dyrektywa prokonstytucyjnego stosowania przepisów rozporządzenia z 2016 r. nie oznacza arbitralnego wyłączenia możliwości zasądzania na rzecz pełnomocnika z urzędu wynagrodzenia w wysokości właściwej stawki powiększonej o należny podatek VAT, tj. z uwzględnieniem stosowania § 4 ust. 3 tego rozporządzenia (por. postanowienie NSA z 27 listopada 2023 r. o sygn. III FZ 518/23 i z 15 listopada 2023 r. o sygn. III FZ 307/23). Końcowo należało za chybiony ocenić zarzut skierowany pod adresem Sądu pierwszej instancji, jakoby Sąd ten, stosując § 2 pkt 5 oraz § 14 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2015 r., zastosował niewłaściwą jednostkę redakcyjną w ramach drugiego z przywołanych przepisów. Z uwagi na odstąpienie przez Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej od skierowania sprawy na posiedzenie jawne przy zastosowaniu przepisów szczególnych zawartych w ustawie COVID-19, sprawa zarejestrowana pod sygn. III FSK 318/22 została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Ustawodawca w § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia z 2015 r. powiązał możliwość przyznania wynagrodzenia dla pełnomocnika w wysokości 100% (lub odpowiednio 75% w przypadku tożsamości pełnomocnika w obu instancjach) wyłącznie w razie kumulatywnego sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej oraz udziału w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Skoro w określonym postępowaniu nie została wyznaczona rozprawa i skarga kasacyjna inicjująca postępowanie przed tym Sądem została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, niezależnie od przyczyny, oczywistym pozostaje, że pełnomocnik umocowany w sprawie nie brał udziału w rozprawie, nawet jeżeli do działania takowego był gotowy. Z tego względu należało odmówić racji Skarżącemu, jakoby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku winien był zastosować § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia z 2015 r., a nie § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego aktu. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188, art. 250 § 1 i 2 oraz art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak sentencji. Wniosek kosztowy zawarty w zażaleniu nie mógł zostać uwzględniony, albowiem art. 203 i art. 204 p.p.s.a. regulujące kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego nie znajdują zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji, toteż brak jest podstawy prawnej zawarcia rozstrzygnięcia w omawianym zakresie.