II SA/Wa 1032/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra – Błaszczykowska, Sędzia WSA Ewa Radziszewska – Krupa (spr.), Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Protokolant specjalista Aleksandra Weiher po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2019 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego uchyla zaskarżoną decyzję I. Stan sprawy przedstawia się następująco: 1. J. B. (zwana dalej: "Skarżącą") złożyła 18 marca 2019r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS") wniosek o przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. 2. Prezes ZUS decyzją z [...] marca 2019r., na podstawie ustawy z 31 stycznia 2019r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz.U. z 2019r., poz. 303, zwana dalej: "u.r.ś.u.") odmówił Skarżącej przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. W uzasadnieniu Prezes ZUS wyjaśnił, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane m.in. matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u.) i która: - zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiada po ukończeniu 16 roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres co najmniej 10 lat; - jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającym prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelem państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, - osiągnęła wiek 60 lat; - nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania; - nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury. Wszystkie ww. przesłanki powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Prezes ZUS może odmówić przyznania świadczenia w razie pozbawienia przez sąd władzy rodzicielskiej lub ograniczenia władzy rodzicielskiej przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej, długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci. Wychowanie w rozumieniu u.r.ś.u. oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. Zasadą jest, że proces wychowawczy powstaje z chwilą urodzenia dziecka i zazwyczaj ustaje z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności. Długotrwałość wychowania to proces, który łączy się z systematycznością sprawowania ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dziecka. Skarżąca urodziła czworo dzieci, ale syn P. (urodzony [...] września 1979r.) zmarł [...] lipca 1983r. Nie można więc uznać, że Skarżąca wychowała czworo dzieci. Ze śmiercią syna nastąpiło długotrwałe zaprzestanie jego wychowywania (uczestniczenia w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki, rozumianym jako okres liczony od urodzenia do osiągnięcia pełnoletności). 3. Skarżąca w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła o uchylenie ww. decyzji Prezesa ZUS i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia albo o zmianę decyzji i przyznanie świadczenia, z uwagi na naruszenie: a) art. 3 u.r.ś.u. - przez uznanie, że nie spełnia wymogów określonych w ww. przepisie do otrzymania świadczenia, a w szczególności, że nie wychowywała jednego z dzieci, które zmarło, przez co nastąpiło długotrwałe zaprzestanie jego wychowywania; b) art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (zwana dalej: "k.p.a.") - przez niewyjaśnienie stanu faktycznego oraz braku poczernienia niezbędnych w sprawie ustaleń oraz niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia sprawy, c) art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. - przez niedokonanie właściwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego i brak właściwego wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji podjętego przez organ rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu Skarżąca nie zgodziła się z zaprezentowaną przez Prezesa ZUS definicją "wychowywania" dziecka i podniosła, że istnieje wiele definicji wychowania, ale żadna z nich nie formułuje zasady, że wychowanie ustaje "zazwyczaj" z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności. Definicja podana przez Prezesa ZUS nie może być uznana za jedyną i miarodajną. Organ powinien więc zgłębić stan faktyczny i uzasadnić, dlaczego przyjął taką koncepcję. Jest to tym bardziej zasadne, że koncepcje procesu "wychowania E. D., S. K., N. S. nie zakreślają terminu ustania tego procesu. Skarżąca podkreśliła ponadto, że ustawa stanowi, że organ administracyjny może odmówić przyznania świadczenia "w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci. Kierując się zatem literalnym brzmieniem przepisu i intencją ustawodawcy należy przyjąć, że nie bez powodu w powołanym przepisie wskazano liczbę mnogą – "dzieci", a nie "dziecka". Ustawodawca daje więc możliwość odmowy przyznania świadczenia w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania, co najmniej dwójki dzieci. Prezes ZUS w uzasadnieniu nie odniósł się w ogóle do tej kwestii. 4. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko, wskazując, że Skarżącej nie można uznać za osobę, która wychowała czworo dzieci w rozumieniu w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. Na prawidłowość takiego stanowiska wskazuje również uzasadnienie projektu ustawy, w którym autor projektu wskazuje, że przez wychowanie dzieci rozumie się osobistą opiekę sprawowaną nad dziećmi jako stałe, bezpośrednie i ciągłe sprawowanie ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dziecka, w celu należytego wykonywania pieczy nad jego osobą i majątkiem (art. 2 pkt 9 projektu u.r.ś.u.). Racjonalny ustawodawca założył, że wychowanie jest najdłuższym procesem, który powoli i stopniowo wprowadza młodego człowieka w świat dorosłych, zaś użycie w art. 3 ust. 1 pkt. 1 u.r.ś.u. czasownika w formie dokonanej (wychowała) oznacza, że proces ten powinien zostać zrealizowany wobec każdego z czwórki dzieci. II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: 1. Skarga zasługuje na uwzględnienie. 2. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji przyjął, że Skarżąca nie spełnia przesłanki przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o której mowa w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u., gdyż syn Skarżącej – P., urodzony [...] września 1979r., zmarł [...] lipca 1983r. i że w związku z jego śmiercią nastąpiło długotrwałe zaprzestanie jego wychowywania. 3. Sąd podziela stanowisko Skarżącej wyrażone w skardze, że uzasadnienie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest niezwykle lapidarne i w sposób właściwy nie wyjaśnienia podjętego przez organ rozstrzygnięcia w kontekście norm prawa materialnego, które należało wziąć pod rozwagę, a w szczególności art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. Tym samym doszło w ten sposób do naruszenia zasady przekonywania - art. 11 k.p.a. w związku z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. i art. 80 k.p.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tylko w tym kontekście zarzuty procesowe zawarte w skardze mogły być uznane za zasadne. Sąd wskazuje, że wprawdzie Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazał wprost, jaki był stan faktyczny sprawy przez podanie kiedy urodziły się poszczególne dzieci Skarżącej i do którego momentu były wychowywane przez Skarżącą, tym niemniej organ prawidłowo wskazał, że Skarżąca urodziła czwórkę dzieci oraz że syn Skarżącej – P., urodzony [...] września 1979r., zmarł [...] lipca 1983r. i że w związku z jego śmiercią nastąpiło długotrwałe zaprzestanie jego wychowywania. Prezes ZUS nie kwestionował więc, że Skarżąca wychowywała pozostałą trójkę dzieci. Nie można zatem przyjąć, że doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. – przez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 4. Zdaniem Sądu Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, dopuścił się naruszenia norm prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. w związku z art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. Przepis art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. stanowi, że świadczenie może być przyznane matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (forma dokonana czasownika). W art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. zdefiniowano pojęcie wychowania, przyjmując, że wychowanie oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. W obu ww. przepisach - art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. - użyto czasownika w formie dokonanej (wychować), definiując jednakże to pojęcie przez wskazanie działania wychowawczego - sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi. Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku z Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 września 2019r. sygn. akt II SA/Wa 1064/19, że należy przyjąć, że formy dokonanej czasownika wychowywać użyto celowo. Ustawodawca w innym miejscu, w art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u., posłużył się bowiem pojęciem "wychowywania". Niemożność określenia rezultatu wychowywania, pozwalającego stwierdzić, że proces wychowywania dopełnił się - matka dziecko wychowała, wymaga zatem poszukiwania innego kryterium decydującego o spełnieniu tej ustawowej przesłanki. Można je wyprowadzić z definicji wychowania zawartej w art. 2 pkt 9 u.r.ś.u., w której wychowanie wiąże się wykonywaniem ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługującym względem dzieci. Sformułowanie to daje podstawę do wniosku, że w rozumieniu u.r.ś.u. "wychowanie" zrealizowano (matka wychowała dziecko), jeżeli wychowywała je stale, bezpośrednio i ciągle tak długo, jak prawo jej na to zezwalało i zarazem do tego zobowiązywało. Kwestię wychowania normuje też ustawa z 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis art. 92 k.r.i.o. stanowi, że dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do pełnoletności. Pełnoletność wyznacza maksymalną czasową granicę władzy rodzicielskiej. W wyjątkowych przypadkach, z przyczyn zależnych albo niezależnych od rodziców ta władza może ustać przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności (np. wskutek pozbawienia władzy rodzicielskiej przez sąd, przysposobienia dziecka przez inną osobę albo śmierci małoletniego). Ustanie władzy rodzicielskiej, powoduje, bez względu na wiek dziecka zakończenie jego wychowywania przez rodziców. W ten sposób wychowanie staje się faktem dokonanym. Kodeks rodzinny i opiekuńczy traktuje sprawowanie władzy rodzicielskiej również w kategoriach obowiązków rodziców (art. 95 § 1 i art. 96 § 1). Z tych względów ustawodawca w u.r.ś.u. przewiduje pozbawienie prawa do świadczenia osoby, która nie wykonywała obowiązków w zakresie wychowania dziecka do czasu uzyskania przez niego pełnoletności, z powodów przez nią niejako "zawinionych" (np. według art. 3 ust. 5 pkt 1 u.r.ś.u. - w razie sądowego pozbawienia władzy rodzicielskiej lub ograniczenia tej władzy przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej). Tego rodzaju wyłączenia prawa do świadczenia potwierdzają tezę, że przesłanka wychowania dziecka, określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. może być spełniona również wówczas, gdy wychowywanie ustało wraz z ustaniem władzy rodzicielskiej przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności. Byłyby one bowiem zbędne przy założeniu, że o wychowaniu w rozumieniu u.r.ś.u. można mówić jedynie wówczas, gdy trwało ono do chwili, gdy dziecko stało się pełnoletnie. Z ustawowej definicji wychowania (art. 2 pkt 9 u.r.ś.u.) wynika, że określone tam działania składające się na wychowanie odnoszą się do dziecka w każdym wieku, również do dziecka bardzo małego. Nie ma zatem przeszkód, aby przyjąć, że matka wychowała dziecko nawet wtedy, gdy wychowywanie zostało przerwane (zakończyło się) wskutek śmierci dziecka, także w wieku niemowlęcym. Zdaniem Sądu, wobec braku wyraźnej, normatywnie ustalonej czasowej miary wychowywania dziecka, pozwalającej ustalić, że dziecko zostało wychowane, nie jest uprawione zaprezentowane przez Prezesa ZUS stanowisko, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane jedynie matce, która wychowywała dzieci przez okres "znaczący", czy z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności. Takie stanowisko organu wskazuje na "uzupełnienie" w ten sposób definicji ustawowej wychowania, przez dodanie, że chodzi wyłącznie o długotrwałość wychowania. Tymczasem w art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. mowa jest jedynie o stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu obowiązków w zakresie wychowania. Wymagania te mogą by również spełnione, jeżeli dziecko żyło tylko kilka miesięcy, czy też, jak w rozpoznawanej sprawie przez niespełna 4 lata. Sąd zauważa, że w powoływanym przez Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę uzasadnianiu do projektu u.r.ś.u. (s. 3) podniesiono m.in., że "trudno określić ramy czasowe wychowania (...). Stąd też każdy wniosek o świadczenie będzie szczegółowo rozpatrywany indywidualnie". Takich indywidualnych ocen w sprawie zabrakło, gdyż Prezes ZUS nie zakwestionował, że Skarżąca przez prawie 4 lata wychowywała dziecko, sprawując nad nim stałą, bezpośrednią i ciągłą pieczę. Zdaniem Sądu nie można założyć, że śmierć dziecka przed ukończeniem 18 roku życia sama w sobie stanowi wypełnienie przesłanki z art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u. O "długotrwałym zaprzestaniu wykonywania władzy rodzicielskiej" (art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u.) można mówić wówczas, gdy matka posiada władzę rodzicielską, ale dziecka nie wychowuje (nie wykonuje władzy rodzicielskiej), a nie wtedy, gdy zaprzestaje wychowywania (sprawowania władzy rodzicielskiej) wskutek śmierci dziecka. Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że przesłanka wychowania dziecka, określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u., zostaje spełniona, jeżeli matka sprawowała osobistą opiekę nad dzieckiem w sposób wskazany w art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. przez okres przysługującej jej nad nim władzy rodzicielskiej. Sąd z tych względów uznaje, że uzasadniony był zarzuty skargi o nieprawidłowej wykładni art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. Zdaniem Sądu Prezes ZUS nie wziął też pod rozwagę w okolicznościach faktycznych sprawy, w sposób należyty: art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u. i art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. i nie zawarł w tym zakresie należytej argumentacji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. 5. Prezes ZUS, orzekając ponownie w sprawie, zastosuje się do ocen prawnych i wskazań Sądu zawartych w uzasadnieniu orzeczenia. 6. Sąd, mając powyższe okoliczności na względzie uznał skargę za uzasadnioną i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję.