II SA/Ol 636/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Chybicki Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 września 2021 r. sprawy ze skargi R. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z "[...]" r. wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej jako: organ I instancji") odmówiono przyznania R. F. (dalej jako: "skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem Z. F. W uzasadnieniu organ wskazał, że Z. F. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji i wymagającą stałej opieki, jego żona również posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiada dwoje dzieci, córkę pracującą poza granicami kraju oraz syna zamieszkującego w L. i prowadzącego firmę transportową. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Ponieważ żyją osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i nie są one niepełnosprawne w stopniu znacznym, to w myśl art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."), one są zobowiązane w pierwszej kolejności do zapewnienia opieki, a nie wnuczka, spokrewniona w stopniu drugim. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wskazała, że jest jedyną osobą mogącą zapewnić opiekę dziadkowi, gdyż tylko ona zamieszkuje w O. i w razie potrzeby w każdym momencie może do niego dotrzeć. Dba o stan zdrowia i higienę zarówno babci jak i dziadka, robi im zakupy oraz przygotowuje posiłki. Sama znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i finansowej. Zaskarżoną decyzją z "[...]" r., nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: "organ odwoławczy", "Kolegium", "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał że w myśl art. 17 ust 1a pkt 2 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust.1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika natomiast, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Organ odwoławczy stwierdził, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie bezspornym jest, że Z. F. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności wymagającą stałej opieki, opieki tej nie może zapewnić mu żona, również niepełnosprawna w stopniu znacznym, natomiast żyjące dzieci niepełnosprawnego nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ żyją osoby spokrewnione w stopniu pierwszym z osobą wymagającą opieki i nie są one niepełnosprawne w stopniu znacznym, to świadczenie pielęgnacyjne nie mogło zostać przyznane na rzecz wnuczki. W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, skarżąca wskazała, że jest jedyną osobą mogącą zapewnić opiekę dziadkowi i że jest on osobą od niej zależną, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje w przypadku stwierdzenia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 145 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako: "p.p.s.a."). Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W sprawie tej podstawę prawną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 w z wz. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie poza sporem pozostaje, że dziadek skarżącej Z. F. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 grudnia 2013 r., przy czym daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Zamieszkuje wspólnie z żoną, również niepełnosprawną w stopniu znacznym. Opiekę nad nim sprawuje skarżąca, udzielając pomocy w czynnościach życia codziennego, mimo że wspólnie nie zamieszkują. Z. F. ma dwoje dzieci: córkę W. F. przebywającą za granicą i syna H. F., zamieszkałego w L. (tj. w odległości ok. 4 km od O., gdzie mieszka osoba wymagająca opieki), pracującego zawodowo – prowadzi firmę transportową. Żadne z dzieci nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazała skarżąca, żadne z nich nie może się zająć ojcem, gdyż oboje pracują – córka za granicą, a syn w pobliskiej miejscowości. Skarżąca (wnuczka) jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, partnerem i synem partnera. W rozpoznawanej sprawie rozstrzygnięcia Sądu wymagało zagadnienie czy dopuszczalna była w świetle przepisów u.ś.r. odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem, w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna ma dwoje dzieci, zobowiązanych do opieki ze względu na obowiązek alimentacyjny osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, z których żadne nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Skarżąca wskazywała, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powinno zostać jej przyznane, ponieważ to ona sprawuje faktyczną opiekę nad dziadkiem. W ocenie Sądu stanowisko to w okolicznościach niniejszej sprawy jest niezasadne. To dzieci osoby wymagającej opieki są osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu, żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i to tym osobom ustawodawca w pierwszej kolejności umożliwił ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne. Skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki, zatem jest z nią spokrewniona w drugim stopniu w linii prostej. Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. wprowadza możliwość przyznania świadczenia innym osobom niż spokrewnionym w stopniu pierwszym, lecz wyłącznie w przypadku, gdy łącznie zostaną spełnione warunki określone w pkt 1-3 tego przepisu. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Natomiast zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach. Ustawodawca wskazując katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawił organom dowolności w przyznawaniu tego świadczenia, dowolnością tą nie dysponują także osoby z kręgu rodziny, które nie mogą wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. W sytuacji, w której osoby spokrewnione w stopniu bliższym, nieposiadające orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, ale osoba ta w takiej sytuacji nie nabywa - z racji sprawowania opieki - prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 16 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 429/20, dostępny pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej CBOSA ) Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a cytowanej ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym – tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18, CBOSA). Zawsze jednak warunkiem niezbędnym do takiej oceny jest ustalenie, że zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie mogą zajmować się swoim rodzicem. Ani przebywanie i praca za granicą, ani prowadzenie działalności gospodarczej lub zatrudnienie, jak w niniejszej sprawie, do takich obiektywnych okoliczności nie należą. W sprawie nie zaistniały okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej przed obowiązkiem alimentacyjnym dzieci osoby wymagającej opieki. Oprócz oświadczenia skarżącej, że dzieci nie mogą sprawować opieki nad ojcem oraz faktycznego sprawowania tej opieki przez wnuczkę, nie istnieją realne przyczyny uniemożliwiające dzieciom osobiste świadczenie tej opieki, względnie pokrycie kosztów profesjonalnej opieki lub kosztów opieki sprawowanej przez wnuczkę. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako niezasadną. Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na wniosek organu przy braku sprzeciwu skarżącej, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.