II SA/Wa 636/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska–Grońska (spr.), Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 28 września 2021 r. sprawy ze skargi R. S. reprezentowanego przez kuratora W. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] grudnia 2020 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpoznaniu wniosku W. S. (dalej: "skarżący"), reprezentowanego przez kuratora w osobie matki – W. S., z [...] marca 2020 r., mając za podstawę art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ, powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych, wskazał, że na przestrzeni 41 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący udokumentował jedynie 2 lata, 2 miesiące i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował tylko 11 miesięcy i 14 dni tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 1988-1990, 1990-1995, 1996-2006, 2008-2010 nie odnotowano żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie skarżącego nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy została u skarżącego ustalona dopiero od 10 stycznia 2010 r., a do tego dnia nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Skarżący nie wykazał też innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu. Ponadto dochód przypadający na jednego członka rodziny skarżącego nie wskazuje, aby pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucił organowi rażące naruszenie prawa materialnego oraz procesowego, tj.: 1) art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegające na uznaniu, że skarżący nie spełnia przesłanek przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w sytuacji, gdy ponad 10 lat temu uległ bez swojej winy wypadkowi, na skutek którego stał się całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji, a tym samym nigdy w życiu nie będzie mógł pracować, a co za tym idzie udokumentować okresów składkowych uprawniających do uzyskania świadczenia z FUS, co już samo w sobie stanowi spełnienie przesłanki zaistnienia szczególnych okoliczności. Ponadto skarżący nie posiada niezbędnych środków utrzymania, gdyż zasiłek opiekuńczy, świadczenie 500+ oraz emerytura matki nie są wystarczające do zapewnienia mu niezbędnych środków utrzymania; 2) art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") poprzez lakoniczne uzasadnienie decyzji w zakresie oceny sytuacji materialnej skarżącego poprzez niewskazanie, jakie kryterium dochodowe na członka rodziny dyskwalifikuje w zakresie otrzymania świadczenia w drodze wyjątku, a także: - skupienie się na okresach składkowych przed wypadkiem, co nie ma żadnego znaczenia dla rozpatrzenia istoty sprawy przy przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, - dowolną ocenę zebranego materiału niezgodną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego polegającą na uznaniu, że skarżący ma wykazywać szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia w latach przed wypadkiem, w sytuacji gdy skarżący pracował "na czarno", gdyż w latach 90-tych pracodawcy prywatni niechętnie zatrudniali na umowę o pracę, zaś bezrobocie w Polsce było wysokie. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że skarżący nie chodzi, jest osobą leżącą, ma bardzo poważne problemy z komunikacją w mowie, nie pisze. Wymaga całodobowej opieki osób trzecich w zakresie zabiegów higienicznych oraz żywienia. Uraz skarżącego został spowodowany przez osoby trzecie bez jego winy. Ze względu na niezdolność do samodzielnej egzystencji, nigdy w życiu nie nabędzie prawa do renty czy emerytury z FUS. Bezspornie nigdy już nie podejmie pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji, a także zażądał rozpoznania niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Skarżący w piśmie z [...] kwietnia 2021 r. przychylił się do wniosku organu odnośnie trybu rozpoznania sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). W myśl ww. przepisów sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści cyt. wyż. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Podkreślić należy, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W dniu [...] stycznia 2010 r. skarżący, mając 41 lat, doznał ciężkiego urazu dyskwalifikującego go z rynku pracy. Jednak przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy ustalonej od [...] stycznia 2010 r. (na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2020 r. nr akt [...]), udokumentował krótki – bo ok. 26-miesięczny okres ubezpieczenia (dokładnie 2 lata, 2 miesiące i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych). W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował niespełna rok (dokładnie 11 miesięcy i 14 dni) tych okresów. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia wprost uprawnień do świadczeń w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny braku nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym - czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami, tj. zdarzeniem bądź trwałym stanem wykluczającym aktywność zawodową konkretnej osoby. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; musi mieć charakter obiektywny oraz być niezależna od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec jej skutkom ani przezwyciężyć tych skutków. Krótki okres ubezpieczenia skarżący motywuje pracą "na czarno", co było częstym zjawiskiem w latach 90-ch ubiegłego wieku oraz wysokim bezrobociem. Tut. Sąd podziela stanowisko organu, że w przypadku skarżącego nie można mówić o zaistnieniu szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym. Za taką okoliczność nie sposób uznać świadomego podejmowania przez skarżącego pracy zarobkowej bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Był to wybór skarżącego, który korzystając wówczas ze zdolności do pracy, celowo unikał obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu. To z kolei rodzi określone skutki w sferze uprawnień do świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Taka ocena świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek jest też prezentowana w judykaturze (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01 oraz z 4 października 2016 r., sygn. akt I OSK 410/16 – orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie pojawiły się też poglądy, że podejmowanie pracy dorywczej bez ubezpieczenia, które oczywiście nie może być przez organ "promowane" w rozważaniach nad spełnieniem ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności", nie może z góry skreślać ubezpieczonego z grona osób, do których tę przesłankę należy odnieść. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 17 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 1165/14, podejmowanie pracy zarobkowej bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego niejednokrotnie nie świadczy o celowym wyborze takiej formy zatrudnienia, zwłaszcza gdy bezrobotny, mający na utrzymaniu rodzinę, ma wybór pomiędzy pracą bez umowy o pracę lub żadną, gdyż pracodawca nie godzi się na "legalną" formę zatrudnienia. Jednakże z taką sytuacją nie mamy do czynienia w analizowanym przypadku, bowiem z akt sprawy nie wynika, iż do takiej formy zatrudnienia skarżący został zmuszony przez sytuację, na którą nie miał wpływu, tym bardziej, że nie przywołał argumentów świadczących o trudnościach w podjęciu legalnego zatrudnienia, a jedynie wskazał, iż "w latach 90-tych pracodawcy prywatni niechętnie zatrudniali na umowę o pracę". Również do "szczególnych okoliczności" nie można zaliczyć bezrobocia bez wykazania żadnych działań w poszukiwaniu zatrudnienia, nawet jeśli działania te zakończyły się niepowodzeniem. Istotne znaczenie mają w tym przypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy. Tymczasem w aktach przedmiotowej sprawy brak jest dokumentów wskazujących na podejmowanie przez skarżącego jakichkolwiek prób zatrudnienia choćby poprzez rejestrację w urzędzie pracy w ewidencji osób bezrobotnych. Także sam fakt urazu, jakiego skarżący doznał w wieku 41 lat, jest niewystarczający, aby uznać, że ziściła się przesłanka "szczególnych okoliczności". Ponadto skarżący pobiera świadczenie opiekuńcze w wysokości 215,84 zł i świadczenie uzupełniające w kwocie 500 zł, zaś jego matka otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł netto, a więc dochód na jednego członka dwuosobowej rodziny skarżącego przekracza kwotę najniższej emerytury, która od 1 marca 2020 r. (i na dzień wydania zaskarżonej decyzji) wynosiła 1200,00 zł brutto. Bezsprzecznie aktualny stan zdrowia skarżącego jest bardzo zły, a posiadane przez niego i jego matkę środki utrzymania są niewystarczające z uwagi na wysokie koszty związane z codzienną pielęgnacją skarżącego. Powyższe nie zmienia jednak oceny Sądu, iż w niniejszej sprawie nie wykazano niezależnych od woli skarżącego zdarzeń uniemożliwiających wypracowanie mu do 41 roku życia adekwatnego stażu ubezpieczeniowego. W konsekwencji nie można Prezesowi ZUS skutecznie postawić zarzutu wyjścia poza granice uznania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.