I OSK 410/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędzia del. WSA Arkadiusz Windak Protokolant st. asystent sędziego Łukasz Mazur po rozpoznaniu w dniu 4 października 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 526/15 w sprawie ze skargi A.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lutego 2015 r. nr [..] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 526/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę A.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lutego 2015 r. nr [..] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 21 stycznia 2015 r. nr [..], po rozpatrzeniu wniosku z dnia 17 listopada 2014 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania A.M. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 38 lat życia, tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawczyni udokumentowała 11 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 9 miesięcy i 20 dni okresów nieskładkowych. Przy czym, zarówno w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 4 miesiące, 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W latach 2004 - 2008 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec strony całkowitej niezdolności do pracy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.M. zarzuciła naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazała, iż do dnia powstania niezdolności do pracy w grudniu 2012 r., na 38 lat życia udokumentowała ponad 15 lat okresów składkowych i nieskładkowych, co nie zostało uwzględnione przez organ. Decyzją z dnia 19 lutego 2015 r. nr [..] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ ponownie zaznaczył, iż w ciągu 38 lat życia (do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy) wnioskodawczyni udokumentowała 11 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 9 miesięcy i 20 dni okresów nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tyko 2 lata, 4 miesiące i 4 dni tych okresów. Wskazał również, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że w okresie od 18 września 2004 r. do 8 stycznia 2008 r. strona nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 8 października 2014 r. dopiero od dnia 25 grudnia 2012 r. Organ stwierdził, iż analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec zainteresowanej w ww. okresie nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zauważyć należy bowiem, iż niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lutego 2015 r. wniosła A.M.. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności Sąd I instancji wskazał, że wydając decyzję na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy Prezes Zakładu kieruje się uznaniem administracyjnym. Ocena, czy w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom skarżącej, organ prowadząc postępowanie nie uchybił przepisom postępowania administracyjnego, w tym w szczególności zasadzie dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.) i podjął wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Również w sposób wyczerpujący zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) a także uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Z okoliczności sprawy wynika, że A.M. nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy (orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 8 października 2014 r. ustalono względem ww. całkowitą niezdolność do pracy od dnia 25 grudnia 2012 r. do 30 listopada 2016 r.), a ponadto nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Ocenie Sądu podlegają zatem ustalenia organu pod kątem "szczególnych okoliczności" dla zbadania, czy przesłanka ta w niniejszej sprawie została spełniona. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepubl.), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W ocenie Sądu, organ orzekający zasadnie przyjął, iż w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że w okresie 38 lat życia (do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy) skarżąca udokumentowała 11 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 9 miesięcy i 20 dni okresów nieskładkowych. Natomiast w ocenianym dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy oraz w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowała jedynie 2 lata, 4 miesiące i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dniach od 18 września 2004 r. do 8 stycznia 2008 r. nie został przez skarżącą udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczeniem społeczne. Analogiczna sytuacja miała miejsce w okresie od 17 stycznia 2012 r. (po zakończeniu okresu sprawowania opieki nad dzieckiem) do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, co potwierdziła skarżąca na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2015 r. Sąd I instancji zaznaczył, że we wskazanych okresach nie była wobec skarżącej orzeczona całkowita, ani też częściowa niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do uzyskania renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia uniemożliwiający kontynuowanie zatrudnienia bądź inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli skarżącej, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Skarżąca podnosiła w toku postępowania, że niemożność podjęcia zatrudnienia objętego ubezpieczeniem społecznym wynikała z konieczności sprawowania opieki nad dziećmi, a także z trudnej sytuacji na rynku pracy i wysokiego poziomu bezrobocia. Wskazała, że w wykazanych okresach przerw w ubezpieczeniu podejmowała zatrudnienie nie objęte ubezpieczeniem społecznym. W okresie od dnia 2 lutego do dnia 28 lutego 2005 r. była zatrudniona na umowę o dzieło, na dowód czego przedłożyła do akt kopię umowy nr 10/05 z dnia 2 lutego 2005 r. Odnosząc się do powyższych argumentów Sąd I instancji wskazał, iż brak możliwości podjęcia zatrudnienia objętego ubezpieczeniem społecznym, przy jednoczesnym uzyskiwaniu dochodów z tytułu umów cywilno-prawnych nie oznacza, że osoba dokonująca takiego wyboru formy zatrudnienia nie ma wpływu na swoją sytuację ubezpieczeniową - mając możliwość, przynajmniej w pewnym zakresie, kształtować rodzaj zawieranej umowy bądź też korzystając z możliwości dobrowolnego zgłoszenia się do ubezpieczenia. Skarżąca, jak sama podała w toku postępowania, podejmowała pracę (w tym na umowę o dzieło), jednak nie ponosiła kosztów ubezpieczenia. Okoliczność wykonywania zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiała ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznana za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sama zainteresowana nie miała wpływu. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia nieobjętego ubezpieczeniem jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem Sądu I instancji, również trudna sytuacja na rynku pracy i zjawisko bezrobocia nie stanowią okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, usprawiedliwiających niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08, wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1008/09, publ.: https://www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd I instancji zgodził się także z oceną organu, iż za okoliczność szczególną nie może być uznany fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad dziećmi. Poświęcenie czasu na wychowywanie dzieci było efektem dokonanego przez skarżącą wyboru i jakkolwiek postawa ta zasługuje na uznanie, to jednak z takim wyborem łączy się w konsekwencji brak prawa do świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Taka decyzja jest wyborem każdego rodzica i nie jest okolicznością niezależną od jego woli, w związku z czym nie stanowi usprawiedliwienia niewypracowania przez skarżącą stażu ubezpieczeniowego wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Odnośnie zaś podnoszonej przez skarżącą kwestii ogólnego stażu ubezpieczeniowego, jakim się legitymuje, Sąd I instancji wyjaśnił, że art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych co do zasady nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Ważne są natomiast powody niespełnienia przez osobę ubezpieczoną wymogów do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Istotne jest zatem ustalenie, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego, spowodowany został przez przeszkody kwalifikowane jako okoliczności szczególne. W realiach niniejszej sprawy sytuacja taka nie miała miejsca. Powodem nieuzyskania przez skarżącą świadczenia na zasadach ogólnych był brak wymaganego (5-letniego) okresu składkowego i nieskładkowego w dziesięcioleciu poprzedzającym ustalenie niezdolności do pracy (decyzja ZUS I Odział w Łodzi z dnia 29 października 2014 r.). Przy czym, jak zasadnie uznał organ, nie było to spowodowane zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A.M., zaskarżając go w całości zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. 1) art. 1 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 151 P.p.s.a., poprzez nieuwzględnienie i oddalenie skargi, pomimo naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., polegającego na nierozpatrzeniu całości zgromadzonego w sprawie materiału i niedokonaniu jego prawidłowej oceny pod względem zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie stronie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego tj. 1) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niezastosowanie, chociaż istniały przesłanki przyznania skarżącej w drodze wyjątku świadczenia na podstawie przywołanego przepisu. W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na wstępie godzi się przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania (przesłanek nieważnościowych w sprawie nie stwierdzono), co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami. Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 P.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał możliwość istotnego wpływu wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. Oparcie skargi kasacyjnej na obu podstawach z reguły wymusza rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów procesowych albowiem tylko wówczas, gdy stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony i nie doszło do mających wpływ na wynik sprawy naruszeń procesowych, można przejść do oceny zastosowania i wykładni prawa materialnego. Zarzut procesowy sprowadza się do twierdzenia, że Sąd I instancji nie dostrzegł, iż organ administracji naruszył reguły zawarte w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 K.p.a. w ten sposób, że nie zbadał w sposób wszechstronny wszystkich okoliczności sprawy, oraz nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego pod względem zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej świadczenia o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z tym zarzutem nie sposób się zgodzić. W pierwszej kolejności należy wskazać, że rozstrzygnięcie podejmowane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter uznaniowy, co powoduje, że jego sądowa kontrola jest ograniczona. Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne. Istotne jest także zbadanie, czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego dokonano prawidłowej oceny przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu. Sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje zatem samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania określonego wyboru (zobacz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., I OSK 2148/14, dostępny na www.nsa.gov.pl). Z akt sprawy i z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jednoznacznie wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił poprawnie sprawę do rozstrzygnięcia i przeanalizował wszystkie jej aspekty, nadto w sposób należyty umotywował dlaczego należało wydać decyzję o odmowie przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Organ poprawnie ustalił, że skarżąca w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym uzyskała jedynie 2 lata, 4 miesiące i 4 dni. Poza tym w okresie od 2004 r. do 2008 r. skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Dokonano powyższych wyliczeń w celu stwierdzenia, czy skarżąca spełniała przesłanki do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Dochodząc do wniosku, że uprawnień takich nie nabyła, organ ocenił czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie ubezpieczenia i nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Biorąc pod uwagę stan faktyczny sprawy i wyjaśnienia skarżącej, składane w toku postępowania administracyjnego, słusznie doszedł do przekonania, iż w tej sprawie okoliczności takie nie występują. Z kolei Sąd I instancji, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, zobligowany był wszechstronnie zbadać stan faktyczny i prawny rozpoznawanej sprawy, w szczególności stanowisko organu administracji na tle obowiązujących przepisów prawa, a także twierdzeń skarżącej i jej zarzutów. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo wywiązał się z tej powinności. Zasadnie uznał, że kontrolowane postępowanie zostało przeprowadzone prawidłowo, nie uchybia ogólnym regułom postępowania, sprawa dojrzała do rozstrzygnięcia, ustalenia faktyczne zostały poczynione poprawnie, w oparciu o wiarygodny materiał, a rozważania prawne są przekonujące i nie są dowolne. Za nietrafny należało uznać również zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia o wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja ta ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość. W rozpoznawanej sprawie zasadnie uznano, iż niespełnienie przez skarżącą warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Wskazać trzeba, że choć zawarte w tym przepisie pojęcie "szczególnych okoliczności" jest sformułowaniem nieostrym, to jednak doczekało się obszernego orzecznictwa, które interpretuje to pojecie. Zgodnie przy tym z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania w/w przepisu, przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide np. wyroki NSA: z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13 i z dnia 29 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 151/10). Za taką okoliczność – jak słusznie zauważył Sąd I instancji - orzecznictwo nie traktuje jednak świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej - bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek (vide: wyroki NSA: z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01 i z dnia 18 kwietnia 2001 sygn. akt II SA 3238/00). Za szczególną okoliczność w przypadku skarżącej nie może być również podnoszone w skardze kasacyjnej bezrobocie w miejscu zamieszkania. Bezrobocie, jako zjawisko polegające na mniejszej ilości ofert pracy, niż liczba osób gotowych do podjęcia zatrudnienia, tylko wtedy może być szczególną okolicznością skutkującą niespełnianiem przez konkretną osobę warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty, gdy osoba ta wykaże, że jej przerwy w zatrudnieniu były spowodowane wyłącznie bezrobociem, a nie innymi okolicznościami (por. cyt. wyrok NSA z dnia 30 marca 2006 r., sygn. akt I OSK 1328/05). Właściwie Sąd I instancji i organ oceniły także, że zajmowanie się domem i wychowaniem dzieci nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie jest to bowiem przeszkoda w podjęciu zatrudnienia, której nie można usunąć. Z tych powodów, podnoszone przez skarżącą okoliczności, zdaniem składu orzekającego, prawidłowo zostały ocenione przez Sąd I instancji jako okoliczności nieusprawiedliwiające nieuzyskanie przez skarżącą dłuższego okresu ubezpieczeniowego. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, uznając zaskarżony wyrok za zgodny z prawem, na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 P.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261. ----------------------- 11