III SA/Lu 326/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal Sędzia WSA Anna Strzelec (sprawozdawca) Protokolant Asystent sędziego Dorota Winiarczyk - Ożóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Zaskarżoną decyzją z dnia 8 kwietnia 2021 r., nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej organ), po rozpatrzeniu wniosku E. K. (dalej skarżący) o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 kwietnia 1993 r. do 30 czerwca 1995 r. w kwocie 3.486,90 zł odmówił wznowienia postępowania. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt sprawy wnioskiem z dnia 12 marca 2021 r. skarżący zwrócił się do organu o umorzenie należności z tytułu niezapłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie 3.486,90 zł. Skarżący uzasadniał, że nie posiada już gospodarstwa rolnego i nie jest ubezpieczony w KRUS, utrzymuje się z zasiłków GOPS i nie jest w stanie opłacić zadłużenia. Nie może również pracować, gdyż nie pozwala mu na to stan zdrowia. W zaskarżonej decyzji organ wskazał, że skarżący był wielokrotnie informowany o stanie zadłużenia i możliwości zastosowania ulgi. Brak spłaty zadłużenia spowodował wszczęcie postępowania w celu zabezpieczenia należności wobec KRUS w formie wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nr [...], w której skarżący wpisany był jako właściciel. W dniu 6 stycznia 2003 r. wydano decyzję z informacją, że brak zapłaty zaległości w podanym terminie spowoduje skierowanie wniosku do sądu o wpis hipoteki przymusowej, którą skarżący odebrał 10 stycznia 2003 r. i nie złożył od niej odwołania. Dnia 13 lutego 2003 r. został skierowany wniosek o wpis hipoteki przymusowej w księdze wieczystej i dnia 17 lutego 2003 r. Sąd Rejonowy w B. dokonał wpisu. Dalej organ uzasadniał, że z uwagi na upływ terminu przedawnienia składki za okres luty 1993 r.- luty 1995 r. zostały odpisane z konta skarżącego, ale nadal są wymagalne z przedmiotu hipoteki i nie podlegają umorzeniu zarówno składki jak i odsetki. Z tytułu ustanowienia hipoteki przymusowej KRUS zaspokaja zadłużenie z nieruchomości, nawet gdy wierzytelność, na podstawie której został dokonany wpis hipoteki przymusowej przedawni się, ale jedynie do wysokości zaległych składek i odsetek liczonych do dnia przedawnienia. Hipoteka wpisana w księdze wieczystej wygasa dopiero z chwilą spłaty zaległości w kwocie 3486,90 zł. Po uregulowaniu całego zadłużenia organ może wydać oświadczenie umożliwiające wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej. Na koniec organ wskazał, że zgodnie z aktem notarialnym nr [...] z dnia 21 stycznia 2021 r. w księdze nr [...], jako właściciel wpisany jest T. W. K., który jako nabywca ponosić będzie ciężary związane z nabytymi nieruchomościami. W skardze na przedmiotową decyzję skarżący podtrzymał swoje stanowisko, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia względem KRUS. Wyjaśnił, że po dokonaniu działu spadku i aktu darowizny nieruchomości obciążanej hipoteką przedmiotowe zadłużenie zostało przeniesione na brata. Wpis hipoteki uniemożliwia sprzedaż tej nieruchomości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Organ wskazał, że wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie nie mógł zostać uwzględniony, gdyż skarżący, wobec upływu terminu przedawnienia i odpisania należności z jego konta, przestał być dłużnikiem osobistym Kasy z tytułu wymagalnych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Tym samym, postępowanie zainicjowane wnioskiem skarżącego z dnia 12 marca 2021 r. było bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej k.p.a.) i podlegało umorzeniu w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie choć z innych przyczyn niż w niej wskazane. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm. – dalej jako p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem nie mającym w sprawie zastosowania Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. W ocenie Sądu analiza w okolicznościach niniejszej sprawy podjętego przez organ rozstrzygnięcia uzasadnia stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji z uwagi na zaistnienie przesłanki wskazanej w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., podstawą stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest jej wydanie bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Podstawą stwierdzenia nieważności decyzji może być każde naruszenie prawa, w tym także procesowego. Zwykle wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa, polega na naruszeniu norm materialnoprawnych i dotyczy ukształtowanego w wyniku wydania decyzji stanu prawnego, jego elementu przedmiotowego lub podmiotowego, jednak jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 września 2021 r., sygn. akt III OSK 568/21 (orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej CBOSA) – "Nie sposób jednakże nie dostrzec, że w literaturze przedmiotu podnosi się także, że przesłanka nieważności decyzji wymieniona w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. dotyczy zarówno przepisów materialnych, jak i proceduralnych (tak: B. Adamiak, J. Borkowski. Postępowanie administracyjne i sądowo administracyjne. LexisNexis Warszawa 2011, s.329).". Niewątpliwie też oceny tej, z uwzględnieniem wynikających z art. 2 Konstytucji RP zasad, należy dokonywać w każdej konkretnej sprawie w sposób zindywidualizowany, z odniesieniem do okoliczności konkretnego przypadku. Nie można zatem z góry wykluczyć, iż do wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa może dojść również w przypadku rażącego naruszenia norm proceduralnych. Z taką zaś sytuacja mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie. O tym, bowiem czy miało miejsce rażące naruszenie prawa decyduje przede wszystkim oczywistość tego naruszenia i jego wpływ na sposób załatwienia sprawy. Jak zaś wynika z przedstawionego powyżej stanu sprawy w dniu 12 marca 2021 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Żądanie skarżącego nie budziło najmniejszych wątpliwości, co zresztą przyznaje organ w sentencji zaskarżonej decyzji, która miała zostać wydana po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z dnia 12 marca 2021 r. w przedmiocie umorzenia należności za okres od 1 kwietnia 1993 r. do 30 czerwca 1995 r. w kwocie 3.486,90 zł. Zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2021 r., poz. 266 ze zm.), w brzmieniu na dzień złożenia wniosku - Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części, Zgodnie z ust. 2 tego przepisu Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy może także, z urzędu, umorzyć część lub całość należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach w tym przepisie wskazanych. Tymczasem organ w niniejszej sprawie zainicjowanej wnioskiem skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek zamiast procedować w zakresie złożonego wniosku, który wyznaczył ramy sprawy administracyjnej, czy to w sposób formalny czy merytoryczny, "przeszedł" bez jakiejkolwiek podstawy prawnej i uzasadnionej przyczyny na nadzwyczajny tryb postępowania, tj. tryb wznowienia postępowania i zaskarżoną decyzją odmówił wznowienia postępowania. W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji organ wskazał art. 145 § 1 i art. 149 § 3 k.p.a. z odwołaniem m.in. do art. 83b ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.). Ten ostatni przepis mający odpowiednie zastosowanie w sprawach ubezpieczenia społecznego rolników (art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) stanowi, że jeżeli przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, Zakład w tych przypadkach wydaje decyzję. Z istoty powołanego przez organ art. 149 k.p.a. wynika, że na tym etapie (w ramach postępowanie wstępnego) organ bada m.in., czy wniosek o wznowienie postępowania jest oparty na ustawowych przesłankach wznowienia oraz czy został wniesiony z zachowaniem terminów przewidzianych w art. 148 k.p.a. W niniejszej sprawie organ nie tylko nie odwołał do konkretnej przesłanki wznowienia postępowania wskazanej w § 1 pkt 1-8 art. 145 k.p.a. i nie odniósł się do terminów, ale i nie wskazał w jakiej sprawie zakończonej decyzją ostateczną odmówił wznowienia. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że rażące naruszenie prawa zachodzi w przypadku naruszenia przepisu niepozostawiającego wątpliwości co do jego bezpośredniego rozumienia. Rażące naruszenie prawa jest więc oczywiste, wyraźne, bezsporne. Kiedy widoczne jest na "pierwszy rzut oka", a charakter przepisu, który został naruszony pozwala na proste uznanie oczywistości jego naruszenia. Skutki zaś, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności (por. np. wyroki NSA z dnia 13 lipca 2017 r., sygn. akt. I OSK 2721/15 i z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt. I OSK 2889/20 i powołane tam orzecznictwo, CBOSA). Innymi słowy, rażącym naruszeniem prawa jest dotknięta decyzja, której treść stanowi zaprzeczenie stanu prawnego sprawy w całości lub w części, której treść koliduje z zasadą praworządnego działania organów administracji publicznej w demokratycznym państwie prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. W okolicznościach niniejszej sprawy nie może budzić wątpliwości, iż wskazane w zaskarżonej decyzji przepisy dotyczące postępowania wznowieniowego zostały w rażący sposób naruszone. Skarżący nie inicjował postępowania wznowieniowego, jego wniosek dotyczył umorzenia należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie organu podjęte w ramach rozpoznania tego wniosku, jak wynika z sentencji zaskarżonej decyzji, nie da się pogodzić zarówno ze wskazaną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej jak i z wyrażonymi odpowiednio w art. 6 i art. 7 k.p.a. zasadami praworządności i prawdy obiektywnej a już tym bardziej z zasadą pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, o której mowa w art. 8 § 1 k.p.a. Przy rażącym naruszeniu prawa chodzi niewątpliwie o tego rodzaju wady, które powodują konieczność eliminacji decyzji z obrotu prawnego z racji istnienia w nich wad o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym. Wady te powstają przy tym w wyniku naruszenia prawa w toku czynności zmierzających do wydania decyzji lub w wyniku załatwienia sprawy wydaniem decyzji. Zaskarżona decyzja z przyczyn wyżej wskazanych obarczona jest, w ocenie Sądu, naruszeniem przepisów procesowych mających charakter rażący, które to naruszenie pozostaje w związku przyczynowym z podjętym rozstrzygnięciem. W ocenie Sądu organ przekroczył prawo w sposób jasny i niedwuznaczny. Niezrozumiałe przy tym jest stanowisko organu zawarte w odpowiedzi na skargę co do trafności rozstrzygnięcia organu o umorzeniu w niniejszej sprawie postępowania administracyjnego, w sytuacji, gdy w tej sprawie takie rozstrzygnięcie nie zostało przez organ wydane, a przynajmniej nie wynika to z dołączonych do sprawy akt administracyjnych. Z tych przyczyn, w ocenie Sądu, stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji jest w pełni uzasadnione. Organ ponownie rozpoznając sprawę weźmie pod uwagę przedstawioną powyżej ocenę prawną i zobligowany będzie zająć się wnioskiem skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek zarówno od strony formalnej jak i materialnej. Mając na względzie powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.