III OSK 4383/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 2859/19 w sprawie ze skargi P. R. na decyzję Rektora Uniwersytetu Warszawskiego z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium socjalnego uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Komisji Stypendialnej dla Studentów Instytutu [...] z dnia [...] czerwca 2019 r. Zaskarżonym wyrokiem z 28 września 2020 r. II SA/Wa 2859/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. R. na decyzję Rektora Uniwersytetu Warszawskiego z [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium socjalnego. W motywach orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że dyspozycja art. 184 ust. 5 ustawy z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842 ze zm.; zwanej dalej: p.s.w.) ustanawia ogólną regułę, zgodnie z którą po ukończeniu dowolnego kierunku studiów studentowi nie przysługują świadczenia pomocy materialnej (o których mowa w art. 173 ustawy). Od tej reguły omawiany przepis wprowadza wyjątek, zgodnie z którym student może otrzymywać ww. świadczenia, jeśli po ukończeniu kierunku studiów kontynuuje studia (tzn. dalej kształci się) na studiach prowadzących do uzyskania tytułu magistra lub równorzędnego (w celu uzyskania tytułu magistra lub równorzędnego). Okoliczność kontynuowania studiów umożliwiająca otrzymywanie świadczeń pomocy materialnej podlega jednak ograniczeniu czasowemu, albowiem - zgodnie z art. 184 ust. 5 in fine ustawy - świadczeń tych nie można otrzymywać dłużej, niż przez trzy lata studiowania (tzn. kształcenia się dalej) w celu uzyskania tytułu magistra lub równorzędnego. W ocenie Sądu organ zasadnie przyjął w uzasadnieniu spornej decyzji, że wykładnia art. 184 ust. 5 p.s.w. prowadzi do wniosku, że sformułowanie "jednakże nie dłużej niż przez okres trzech lat" odnosi się do czasu kontynuowania studiów w celu uzyskania tytułu magistra, a nie do okresu otrzymywania świadczeń pomocy materialnej. W związku z powyższym Rektor dokonał prawidłowych ustaleń w zakresie analizy przesłanek zastosowania ww. przepisu oraz okoliczności faktycznych sprawy. Wskazując, że skarżący: 1) ukończył studia I stopnia na kierunku [...], potwierdzone wydaniem dyplomu [...] października 2007 r., 2) posiadał statusu studenta na studiach II stopnia na kierunku [...] od 1 października 2007 r. do 7 maja 2008 r. (8 miesięcy), 3) posiadał statusu studenta na studiach II stopnia na kierunku [...] od 4 października 2012 r. do 10 marca 2015 r. (30 miesięcy), 4) posiada status studenta na studiach II stopnia na kierunku[...] (do dnia wydania decyzji 13 miesięcy), prawidłowo oceniono, że skarżący kontynuuje studia w celu uzyskania tytułu magistra przez okres 51 miesięcy. Okres kontynuowania studiów w celu uzyskania tytułu magistra rozpoczął się w dniu 1 października 2007 r. (rozpoczęcie studiów II stopnia), ponieważ w tym czasie student studiował na studiach II stopnia, które kończą się uzyskaniem tytułu magistra. Okres trzech lat studiowania, o którym mowa w art. 184 ust. 5 p.s.w., kiedy student mógł otrzymywać świadczenia pomocy materialnej, o których mowa w art. 173 ust. 1 p.s.w. upłynął z dniem 31 stycznia 2015 r. Od 1 lutego 2015 r. skarżący nie spełnia więc przesłanki określonej ww. przepisem i nie można przyznać mu żadnego ze świadczeń pomocy materialnej, o których mowa w art. 173 ust. 1 p.s.w. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł P. R. Zaskarżając orzeczenie w całości podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 184 ust. 5 w zw. z art. 173 p.s.w., poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że sformułowanie "przez okres 3 lat" oznacza okres trzech lat dalszego kształcenia się, rozumianego jako łączny czas kiedy dana osoba miała status studenta, podczas gdy przedmiotowe sformułowanie oznacza okres trzech lat, w którym danej osobie przysługuje możliwość pobierania świadczenia, o którym mowa w art. 173 ww. ustawy. W oparciu o tak sformułowane naruszenie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania. Pełnomocnik skarżącego wniósł także o zwrot kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że wynagrodzenie to nie zostało zapłacone w całości ani w części. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Rektor Uniwersytetu Warszawskiego wniósł o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy. Zgodnie z art. 173 ust. 1 pkt 1 p.s.w. student może ubiegać się o pomoc materialną ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa w formie stypendium socjalnego. Stosownie zaś do art. 184 ust. 5 p.s.w. studentowi, który po ukończeniu jednego kierunku studiów kontynuuje naukę na drugim kierunku studiów, nie przysługują świadczenia, o których mowa w art. 173, chyba że kontynuuje on studia po ukończeniu studiów pierwszego stopnia w celu uzyskania tytułu zawodowego magistra lub równorzędnego, jednakże nie dłużej niż przez okres trzech lat. Niewątpliwie prawidłowa wykładnia powyższego przepisu sprowadza się w przedmiotowej sprawie do odkodowania zawartego w nim sposobu obliczania poszczególnych okresów wliczających się do wskazanego w ww. przepisie trzyletniego terminu. W ocenie organu wskazany wyżej okres odnosi się do czasu kontynuowania studiów przez studenta w celu uzyskania tytułu zawodowego, rozumianego jako łączny czas kiedy miał on status studenta, a więc do czasu gdy potencjalnie mógł on pobierać świadczenie. Naczelny Sąd Administracyjny powyższego stanowiska nie podziela uznając, że przyjęta przez Rektora Uniwersytetu Warszawskiego wykładnia powyższego przepisu, zaaprobowana przez Sąd I instancji, jest błędna. Jak słusznie zaakcentował skarżący, użyte w art. 184 ust. 5 p.s.w. sfomułowanie "nie dłużej niż przez okres trzech lat" należy odnosić do świadczeń, które zostały studentowi przyznane. Świadczenia nie mogą zaś przysługiwać potencjalnie, lecz przysługują realnie i to nie wszystkim studentom, a tylko tym, którym zostały one przyznane decyzją właściwego organu. Świadczenia nie przysługują z samego faktu bycia studentem, ponieważ zgodnie z art. 173 ust. 1 student może jedynie ubiegać się o przyznanie stypendium. Jak stanowi zaś art. 179 ust. 1 p.s.w. stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej. Przepis ten określa zatem przesłanki do ubiegania się o stypendium socjalne: 1) ubiegający się musi mieć status studenta; 2) ubiegający się musi wyrazić wolę ubiegania się o pomoc, 3) ubiegający się musi spełnić dodatkowe warunki przewidziane w art. 179 p.s.w. właściwe dla tego rodzaju stypendium (tj. trudna sytuacja materialna oraz posiadanie dochodu na osobę w rodzinie nie wyższego niż ten ustalony przez rektora). Trzyletni okres, o którym mowa w art. 184 ust. 5 p.s.w. należy odnosić więc do okresu, w którym student spełnia przesłanki otrzymywania pomocy finansowej określonej w ustawie i jednocześnie jest beneficjentem takiej pomocy. Nie można zatem, jak błędnie przyjął Sąd Wojewódzki i organ, wiązać początku trzyletniego okresu wyłącznie z momentem kontynuowania studiów w celu uzyskania tytułu magistra, tj. rozpoczęcia przez skarżącego studiów drugiego stopnia. Skoro bowiem z samym statusem studenta ustawa nie wiąże otrzymywania świadczenia stypendialnego, to nie sposób uznać, że z momentem rozpoczęcia przez studenta studiów drugiego stopnia zaczyna biec okres trzech lat, ograniczający czas przysługiwania stypendium. Okres trzech lat należy liczyć od momentu uzyskania stypendium. Irrelewantne jest zatem przez jaki okres wnioskowane stypendium student mógł otrzymywać, bowiem istotne jest to w jakim okresie to stypendium zostało mu przyznane oraz, że rzeczywiście je pobrał. Podobne stanowisko wyrażane jest w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego na gruncie obecnie obowiązującego art. 93 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (zob. np. wyrok NSA z 1.10.2021 r. III OSK 3967/21, LEX nr 3240048). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego błędna wykładnia art. 184 ust. 5 p.s.w. skutkowała zaniechaniem dokonania przez organ właściwych ustaleń faktycznych istotnych dla ustalenia przysługiwania skarżącemu prawa do stypendium socjalnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że poprawne rozstrzygnięcie sprawy wymaga przeprowadzenia od nowa postępowania przez organ, według ustaleń wynikających z powyższej wykładni art. 184 ust. 5 p.s.w., na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję. Z uwagi zaś na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego nie zasługiwał na uwzględnienie. Nie orzeczono także o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż wynagrodzenie to, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 – 261 p.p.s.a. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w oparciu o art. 182 § 2 p.p.s.a.