II SA/Go 770/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi D.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązanie do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...]. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 10 ust. 1 i ust. 2, art. 13a ust. 1, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., dalej jako: u.p.p.w.d.) oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako: k.p.a.), uznał świadczenie wychowawcze wypłacone D.G. na J.G. i M.G. w okresie od [...] października 2020 r. do [...] marca 2021 r. za świadczenie nienależnie pobrane w kwocie łącznej 3.000,00 zł i zobowiązał stronę do zwrotu powyższej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi do dnia zapłaty. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że informacją z [...] lipca 2019 r., nr [...], ustalono D.G. prawo do świadczenia wychowawczego na J.G. i M.G. na okres od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. w kwocie po 500,00 zł miesięcznie na każde dziecko. Organ zaznaczył, że przedmiotowe świadczenie przyznano na podstawie wniosku z [...] lipca 2019 r., w którym pouczono, że zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Organ zaznaczył przy tym, że zgodnie z pouczeniem do wniosku należy dołączyć orzeczenie sądu potwierdzające sprawowanie opieki naprzemiennej przez rodziców nad dzieckiem/dziećmi. Organ w toku prowadzonego postępowania potwierdził, że zgodnie z prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z [...] września 2020 r., sygn. akt [...], a także przeprowadzonym wywiadem środowiskowym, D.G. sprawuje wraz z matką dzieci opiekę naprzemienną nad dziećmi, Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] zmienił przysługujące skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na J.G. i M.G. w części dotyczącej kwoty, w ten sposób, że świadczenie przysługuje po 250 zł miesięcznie na dziecko w okresie od [...] października 2020 r. do [...] maja 2021 r. Następnie Prezydent Miasta podał, że na podstawie art. 4 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., który to przepis stanowi, iż w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zgodnie natomiast z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia, uważa się za nienależnie pobrane. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.). Organ podał także, że stosownie do treści art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d. od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Na podstawie art. 25 ust. 9 ww. ustawy kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Organ dalej wskazał, że wysokość odsetek ustawowych na mocy rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie określenia odsetek ustawowych w stosunku rocznym (Dz. U. z 2003 r., nr 166, poz. 1613) ustala się na 12,25% od 25.09.2003 r. do 09.01.2005 r., (Dz. U. z 2005 r.. Nr 3, poz. 16) ustala się na 13,5°/o od dnia 10.01.2005 r. do 14.10.2005 r., (Dz. U. nr 201, poz.1662) ustala się na 11,5% od 15.10.2005 r. do 14.12.2008 r., (Dz. U. z 2008 r., nr 220 poz.1434) ustala się na 13,00% od 15.12.2008r. ustala się na 13,00% od 15.12.2008 r. do 22.12.2014 r., (Dz. U. z 2014 r. poz.1858) ustala się na 8,00 °/o od 23.12.2014 r. do 31.12.2015 r. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie na mocy obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 stycznia 2016 r. (M.P. z 2016 r. poz. 47) ustala się na 7 % od 01.01.2016 r. Od 09.04.2020 r. wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie wynosi 6 %, zaś od 29.05.2020 r. wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie wynosi 5,6%. Organ podkreślił, że w przedmiotowej sprawie począwszy od [...] października 2020 r. świadczenie wychowawcze na J.G. i M.G. przysługiwało obojgu rodzicom w wysokości po 250 zł miesięcznie na każde dziecko, natomiast do [...] marca 2021 r. wypłacono stronie świadczenie w wysokości po 500 zł miesięcznie na każde dziecko. Pismem z dnia [...] czerwca 2021 r. D.G. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, w którym wyjaśnił, iż otrzymywane świadczenie wychowawcze było w połowie (tj. w wysokości 250 zł za każde dziecko) przelewane matce dzieci, zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia [...] września 2020 r., sygn. akt [...], nadto strona zauważyła, że o powyższym poinformowano pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy. Skarżący wraz z odwołaniem przedłożył wydruki potwierdzeń przelewów bankowych świadczenia wychowawczego w kwocie 500 zł dokonanych w okresie od października 2020 r. do marca 2021 r. na rachunek bankowy matki dzieci. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu niniejszego rozstrzygnięcia Kolegium wyjaśniło, że począwszy od daty uprawomocnienia się wyroku rozwodowego skarżący przestał spełniać przesłankę z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. w części dotyczącej przyznania mu świadczenia wychowawczego na J.G. i M.G. w pełnej wysokości, tj. po 500 zł miesięcznie na każde z dzieci, zgodnie bowiem z ww. przepisem świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (opieki naprzemiennej). W związku z powyższym organ odwoławczy zaznaczył, że od [...] października 2020 r. stronie przysługiwało świadczenie wychowawcze na każde dziecko w kwocie 250 zł miesięcznie. SKO podało, że treść prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia [...] września 2020 r. orzekającego m.in. o opiece naprzemiennej nad dziećmi strony niniejszego postępowania determinuje fakt pobrania nienależnie świadczenia wychowawczego we wskazywanym okresie. Organ zauważył przy tym, że skarżący nie podważa ustaleń faktycznych w zakresie sprawowanej opieki, nie kwestionuje również, iż pobrał świadczenie wychowawcze, które mu nie przysługiwało. SKO podniosło, że strona na etapie postępowania odwoławczego wyjaśniła, że dokonywała przelewów świadczenia wychowawczego w kwocie 500 zł na rzecz matki dzieci. W ocenie Kolegium organ I instancji trafnie uznał pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze za nienależne, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Nadto zdaniem organu odwoławczego strona skarżąca rażąco nie wywiązała się z nałożonego obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu I instancji o zmianie sytuacji rodzinnej mającej istotny wpływ na wysokość przyznanego świadczenia. Kolegium podniosło, że skarżący posiadał wiedzę o nienależnym pobieraniu świadczenia, bowiem samodzielnie dokonywał przelewów połowy kwoty świadczenia za każde dziecko ich matce. Organ odwoławczy podkreślił, że okoliczność samodzielnego decydowania w kwestii rozliczania się z byłym małżonkiem nie zwalnia strony z odpowiedzialności w zakresie pobierania nienależnie świadczenia. D.G. pismem z dnia [...] sierpnia 2021 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 7, art. 8 § 2, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 k.p.a., poprzez pominięcie treści porozumienia zawartego między rodzicami, iż świadczenie wychowawcze będzie nadal pobierał skarżący, natomiast połowę będzie przekazywał na konto matki oraz art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., poprzez jego błędną wykładnię. Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji. W treści wywiedzionej skargi strona przedstawiła stanowisko zbieżne z powołanym w odwołaniu. Nadto skarżący wskazał, że literalna wykładnia art. 5 ust. 2 u.p.p.w.d. narusza konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny – art. 71 ust. 1 zd. pierwsze Konstytucji RP oraz ochrony dziecka – art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, dlatego też w ocenie strony w odniesieniu do przedmiotowej sprawy należy uwzględnić wykładnię celowością ww. przepisu, ponieważ żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). W ocenie Sądu skarga jest zasadna. Zaskarżonym rozstrzygnięciem Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji ustalającą nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze za okres od dnia [...] października 2020 r. do dnia [...] marca 2021 r. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowił art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku praw do tego świadczenia. Zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zdaniem Sądu okoliczność, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w związku ze zmianą kwoty przysługującego skarżącemu świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci (z 500 zł na 250 zł na dziecko - decyzja z dnia [...] kwietnia 2021 r.), nie stanowi wystarczającej podstawy do uznania, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Należy zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy, analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., II SA/Łd 395/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA). W niniejszej sprawie jest bezsporne, że skarżący w okresie od [...] października 2020 r. do [...] marca 2021 r. dokonywał przelewów w kwocie 500 zł na konto matki dzieci tytułem połowy świadczenia wychowawczego. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy obu instancji, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci – wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. – jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21, CBOSA). Skarżący w porozumieniu z matką dzieci przelewał na jej rzecz w okresie od [...] października 2020 r. do [...] marca 2021 r., tj. po orzeczeniu rozwodu i ustaleniu naprzemiennej opieki (wyrok Sądu Okręgowego z dnia [...] września 2020 r., [...]) kwotę 500 zł, czyli połowę kwoty przyznanego świadczenia wychowawczego. Oznacza to, że świadczenie zostało przeznaczone na zaspokojenie potrzeb dzieci. Należy zatem uznać, że skarżący połowy świadczenia wychowawczego de facto nie pobierał (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 23 września 2021 r., II SA/Ol 648/21, wyrok WSA w Łodzi z dnia 28 września 2021 r., II SA/Łd 29/21, CBOSA). W ocenie Sądu organy nie dokonały zatem wszechstronnej, wnikliwej oceny, czy świadczenie wychowawcze w łącznej kwocie 3.000 zł zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Organy winny mieć na uwadze ratio legis przepisów u.p.p.w.d. a także konstytucyjną zasadę ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP). Biorąc pod uwagę powyższe należało stwierdzić, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Orzekające w sprawie organy naruszyły również prawo materialne (art. 26 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d), które miało wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną oraz zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.