III OSK 1348/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Sławomir Wojciechowski Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Agnieszka Żak po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezydenta Miasta K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Gl 921/21 w sprawie ze skargi S. K. na czynność Prezydenta Miasta K. z dnia 10 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dowozu dziecka do ośrodka szkolno-wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 8 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Gl 921/21, po rozpoznaniu sprawy ze skargi S. K. (dalej skarżąca, wnioskodawczyni) na czynność Prezydenta Miasta K. z dnia 10 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dowozu dziecka do ośrodka szkolno-wychowawczego, stwierdził bezskuteczność zaskarżonej czynności (pkt 1), a także zasądził od Prezydenta Miasta K. na rzecz skarżącej kwotę 200 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (pkt 2). W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał w pierwszej kolejności, że pismem z dnia 10 czerwca 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta K. działający przez Dyrektora Miejskiego Centrum Edukacji w K. (dalej organ), na podstawie art. 39 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1082) negatywnie rozpatrzył wniosek skarżącej o zapewnienie bezpłatnego transportu jej małoletniemu, niepełnosprawnemu synowi A., do Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego [...] w C. Oceniając przebieg postępowania Sąd uznał, że w przedmiotowej sprawie jak wynika z orzeczenia Poradni o potrzebie kształcenia specjalnego syna skarżącej, dziecko dotknięte jest niepełnosprawnością sprzężoną tj. słabym widzeniem i niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim. A zatem zastosowanie w sprawie znajduje art. 39 ust. 4 pkt 2, a nie art. 39 ust. 4 pkt 1 Prawa oświatowego. O ile w art. 39 ust. 4 pkt 1 jest mowa o najbliższej szkole, o tyle w przypadku dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną, o których mowa w art. 39 ust. 4 pkt 2, nie ma mowy o placówce najbliższej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy wskazany przepis tj. art. 39 ust. 4 pkt 2 Prawa oświatowego gwarantuje wnioskodawczyni zapewnienie bezpłatnego dowozu dziecka niepełnosprawnego do wskazanej przez rodzica szkoły podstawowej, która znajduje się w innej miejscowości niż miejsce jej zamieszkania. Spór dotyczy zatem sposobu realizacji ustawowego obowiązku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wskazał, że w niniejszej sprawie zastosowanie ma jednak przepis art. 39 ust. 4 pkt 2 ustawy, który nie ogranicza prawa do transportu do najbliższej placówki. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest pogląd, który Sąd pierwszej instancji w pełni podzielił, że interpretacja normy art. 39 ust. 4 pkt 1 Prawa oświatowego wymaga jej zestawienia z niepełnosprawnością konkretnego dziecka, która to niepełnosprawność może różnić się zarówno rodzajem jak i zakresem. Dlatego "najbliższą" szkołą, przedszkolem, ośrodkiem będzie tylko taka szkoła, przedszkole i ośrodek, który pozwala jak najpełniej realizować zalecenia zawarte w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego (lub w orzeczeniu o niepełnosprawności dziecka), a zatem jest najpełniej dostosowana do zdolności i możliwości psychofizycznych dziecka. Nie musi to być szkoła najbliższa w rozumieniu faktycznej odległości od miejsca zamieszkania dziecka. Szkoła bliższa geograficznie, lecz w mniejszym stopniu pozwalająca urzeczywistnić wspomniane zalecenia, nie będzie zatem szkołą najbliższą w rozumieniu tego przepisu. W rozpoznawanej sprawie Sąd podkreślił, że skarżąca kierując się jednak dobrem małoletniego syna wybrała Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy [...] w C., który jest położony, jak podała, w odległości ok. 25 km od miejsca zamieszkania, podczas gdy K. są dwie szkoły realizujące kształcenie specjalne. Zdaniem Sądu pierwszej instancji najbliższa szkoła, to taka, która gwarantuje faktyczny i prawidłowy rozwój dziecka. A zatem nie musi to być szkoła najbliższa ze względu na samą odległość od miejsca zamieszkania, ale najbliższa ze względu na możliwość realnego zapewnienia wszystkich zaleceń co do programu edukacyjno-terapeutycznego. Należy podkreślić, że wybór szkoły jest uprawnieniem rodziców/opiekunów dziecka niepełnosprawnego, a nie organu, który z kolei ma realizować ustawowy obowiązek zapewnienia bezpłatnego transportu. Zatem podejmowanie decyzji w imieniu ucznia w wykonaniu konstytucyjnie gwarantowanego prawa do nauki i wyboru szkoły należy do rodziców (art. 70 ust. 1 i 3 Konstytucji RP). Obowiązkiem zaś władz publicznych jest udzielanie pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Jednocześnie Sąd wskazał, że organ rozpatrując wniosek telefonicznie ustalił możliwość nauki dziecka w szkołach w K. Fakt posiadania przez Gminę dwóch szkół specjalnych nie przesądza jednak, że są one odpowiednie dla syna skarżącej. Dobrem nadrzędnym jest dobro dziecka i warunki gwarantowane przez szkołę, z której korzysta mające realny wpływ na jego stan zdrowia. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę kwestii wyboru ośrodka nie sposób pozostawiać uznaniu administracyjnemu organu, na którym spoczywa obowiązek, o jakim mowa w art. 39 ust. 4 pkt 2 Prawa oświatowego. Należy mieć na względzie to, że powyższy przepis obejmuje swym zakresem odbiorcę szczególnego. Adresatem uprawnień opisanych w omawianej regulacji prawnej są bowiem dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności sprzężonej. Ocena potrzeb i możliwości takich osób powinna więc być dokonywana w sposób szczególnie wnikliwy, roztropny i delikatny, a przede wszystkim z wykorzystaniem wiedzy fachowej. Ta zaś znajduje się m.in. w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego. Jest w nim opisany m.in. rodzaj niepełnosprawności (szczegółowa diagnoza), a także zalecenia dotyczące dalszego sposobu postępowania z dzieckiem (w tym także dotyczące dalszego kształcenia) wraz z uzasadnieniem. Z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dziecka wynika wprost, że jego realizacja może się odbywać w pierwszej kolejności w szkole dla uczniów słabowidzących i niewidzących, następnie w szkole specjalnej, dalej w szkole z oddziałami integracyjnymi i na koniec w szkole ogólnodostępnej. W tych okolicznościach obowiązek Gminy zapewnienia bezpłatnego transportu synowi wnioskodawczyni do wskazanej przez nią szkoły dla dzieci niewidomych i słabowidzących, znajduje uzasadnienie faktyczne i prawne. Organ powinien uszanować wybór skarżącej, która kierując się dobrem dziecka wybrała placówkę dla dzieci niewidomych i słabowidzących zamiast szkoły z oddziałami integracyjnymi. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Prezydent Miasta K., zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: 1. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 109 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.) zwanej dalej P.p.s.a. w związku z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1942 z późn. zm.) dalej jako ustawa antycovidowa poprzez nieodroczenie rozprawy w dniu 8 lutego 2022 r. i w konsekwencji uniemożliwienie pełnomocnikowi organu udziału w rozprawie pomimo, że nieobecność pełnomocnika organu spowodowana była znaną Sądowi przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć, w postaci awarii systemu służącego do przeprowadzenia rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, co skutkowało uniemożliwieniem organowi obrony jego praw i tym samym nieważnością postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.; 2. przepisów prawa materialnego, a to: a) art. 39 ust. 4 pkt 2 Prawa oświatowego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie do rozstrzygnięcia sprawy pomimo, że dotyczy on wyłącznie dowozu dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną do ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego, a syn skarżącej zgodnie z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego ma realizować naukę w szkole dla uczniów słabowidzących, w szkole specjalnej, w szkole z oddziałami integracyjnymi oraz szkole ogólnodostępnej, a nie w ośrodku rewalidacyjno-wychowawczym; b) art. 39 ust. 4 pkt 1 Prawa oświatowego poprzez jego niezastosowanie pomimo, że reguluje on obowiązki gminy w zakresie dowozu uczniów z niepełnosprawnością sprzężoną do innych placówek oświatowych niż ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze i ma zastosowanie do obowiązków organu w zakresie zapewnienia synowi skarżącej dowozu do szkoły. W oparciu o powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnego w Gliwicach do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także oświadczył, że wnosi o rozpoznanie skargi na rozprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną S. K. wniosła o jej oddalenie w całości, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także o dopuszczenie dowodów przedłożonych w załączeniu, na fakty w nich wskazane. Jednocześnie wniosła o rozpoznanie skargi na rozprawie oraz o umożliwienie uczestnictwa w rozprawie w formie zdalnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sadem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Jednym z podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, który i tak Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje z urzędu, jest zarzut pozbawienia strony możności obrony swoich praw w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji. Jak bowiem wynika z treści tego zarzutu, strona skarżąca kasacyjnie podnosi, że nie miała możliwości udziału w rozprawie z powodu awarii systemu służącego do przeprowadzania rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość. Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wtedy, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 27 października 2020 r. sygn. akt II OSK 1697/20; wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r. sygn. akt III OSK 1603/21; wyrok NSA z 6 czerwca 2023 r. sygn. akt I FSK 243/21). Z akt sprawy wynika, że po wniesieniu przez stronę skarżącą skargi, sprawa została skierowana do rozpoznania na rozprawę, o czym został zawiadomiony pełnomocnik strony przeciwnej, tj. pełnomocnik Prezydenta Miasta K. wraz z dodatkową informacją o przeprowadzeniu rozprawy w trybie określonym w art. 15zzs4 ust. 2 ustawy antycovidowej, tj. przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających jej przeprowadzenie na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku a osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku Sądu (akta sądowe sprawy, karta nr 25). W aktach sprawy znajduje się wniosek pełnomocniczki Prezydenta Miasta K. z dnia 3 lutego 2022 r. o umożliwienie jej udziału w rozprawie, która miała być przeprowadzona stosownie do treści ww. art. 15zzs4 ust. 2 ustawy antycovidowej (akta sądowe sprawy, karta nr 29). Następnie zarządzeniem z dnia 4 lutego 2022 r. zarządzono wygenerowanie linku niezbędnego do umożliwienia pełnomocnikowi ww. strony udziału w rozprawie i przesłanie go temu pełnomocnikowi (akta sądowe sprawy, karta nr 33). Link ten nie został jednak wygenerowany, ponieważ w dniach 7 i 8 lutego 2022 r. miała miejsce awaria systemu w Sądzie pierwszej instancji, co potwierdza notatka zalegająca w aktach sprawy (akta sądowe sprawy, karta nr 33). Ponadto w dniu 7 lutego i w dniu 8 lutego 2022 r. pełnomocniczka Prezydenta Miasta K. zasięgała telefoniczne informacji co do udostępnienia linku pozwalającego na udział w rozprawie i każdorazowo otrzymywała informacje o przesłanki tego linku po usunięciu awarii. W dniu 8 lutego 2022 r. rozprawa odbywała się, mimo braku wygenerowania i przesłania pełnomocniczce strony skarżącej kasacyjnie linku niezbędnego do udziału w zdalnej rozprawie. Za najważniejsze dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (por. wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt II OSK 2778/20; wyrok NSA z 28 czerwca 2022 r. sygn. akt II OSK 1442/21). Prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym. Każda strona postępowania lub jej pełnomocnik powinny mieć możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę, a swoje stanowisko strona może prezentować zarówno w pismach procesowych, jak też bezpośrednio przed sądem na rozprawie. Rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a.). To podczas rozprawy obie strony zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków. Powołane przepisy stanowią realizację konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego wynikającej wprost z art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 10 listopada 2023 r. sygn. akt I FSK 1369/19; wyrok NSA z 19 października 2023 r. sygn. akt III FSK 567/22; wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt III FSK 4134/21; wyrok NSA z 6 lutego 2024 r. sygn. akt II OSK 1985/23). Z opisanego i niekwestionowanego stanu faktycznego sprawy wynika, że mimo wcześniejszego zapewnienia pełnomocniczka Prezydenta Miasta K. nie otrzymała linku pozwalającego na jej udział w rozprawie. W takiej sytuacji trafnie strona skarżąca kasacyjnie podnosi, że skoro w dniach 7 i 8 lutego 2022 r. miała miejsce awaria systemu informatycznego Sądu pierwszej instancji uniemożliwiająca pełnomocniczce strony skarżącej kasacyjnie udział w rozprawie, to stosownie do treści art. 109 P.p.s.a. sama rozprawa powinna ulec odroczeniu, ponieważ zaistniałą sytuacja zgodnie z którą nieobecność pełnomocnika strony została wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, a ani ta strona ani jej pełnomocniczka nie wnosili o rozpoznanie sprawy podczas ich nieobecności. Skoro Sąd pierwszej instancji nie zastosował art. 109 P.p.s.a. i nie odroczył rozprawy, to tym samym sprawę rozpoznał z naruszeniem prawa skutkującym pozbawieniem strony możliwości obrony jej praw. Brak przesłania linku umożliwiającego udział pełnomocnikowi w rozprawie przy zapewnieniu, że link ten zostanie przekazany po usunięciu awarii systemu doprowadziło w tej sprawie do pozbawienia strony skarżącej kasacyjnie możności obrony swych praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Skutkuje to koniecznością stwierdzenia nieważności postępowania, które toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z 21 lutego 2006 r. sygn. akt II GSK 378/05; wyrok NSA z 28 listopada 2017 r. sygn. akt II GSK 1109/16). O odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. uznając, że w tej spawie wyłączną podstawą do uchylenia wyroku były istotne wady procesowe w postępowaniu prowadzonym przed Sądem pierwszej instancji. Tym samym zaistniał szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi ww. przepis.