II OSK 1130/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zdzisław Kostka Sędziowie Sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędzia del. WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Anita Lewińska-Karwecka po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej B.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1035/21 w sprawie ze skargi B.G. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 12 maja 2021 r. nr WSO-I.621.1.66.2021 w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 16 lutego 2022 r., w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 1035/21, oddalił skargę B.G. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z 12 maja 2021 r., nr WSO-I.621.1.66.2021, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 5 marca 2021 r., nr AO-D-XVII-I.5343.1.181.2020.MGO, o wymeldowaniu skarżącego z pobytu stałego w lokalu nr [...] przy ul. [...] w W. Sąd pierwszej instancji potwierdził stanowisko orzekających organów, że skarżący opuścił miejsce pobytu stałego i nie dopełnił obowiązku wymeldowania, co uzasadniało wydanie decyzji o jego wymeldowaniu na podstawie art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 510 ze zm.), zwanej dalej u.e.l. Ujawniono bowiem, że skarżący nie przebywa we wskazanym lokalu od 2004 r. i pomimo składanych deklaracji nie podejmuje skutecznych działań zmierzających do ponownego w nim zamieszkania. Pomimo tego, że wyrokiem z 18 maja 2005 r., sygn. akt I C 1977/04, Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy przywrócił skarżącemu posiadanie przedmiotowego lokalu, skarżący go nie wyegzekwował. Sąd podkreślił, że aktualnie wyrok ten nie może być już podstawą skutecznej egzekucji, albowiem roszczenie o przywrócenie posiadania stwierdzone tym prawomocnym wyrokiem przedawniło się. Dodatkowo, E.G. i B.G. została skutecznie wypowiedziana umowa najmu ww. lokalu, a wobec E.G. i jej córki M.G. orzeczona została eksmisja. Obecnie, była żona i córka skarżącego zajmują wskazany lokal bez tytułu prawnego. W skardze kasacyjnej B.G., zaskarżając w całości wyrok Sądu pierwszej instancji, przytoczył podstawy kasacyjne dotyczące naruszenia przepisów postępowania oraz prawa materialnego. W ramach podstawy kasacyjnej dotyczącej przepisów postępowania skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329), zwanej dalej p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, mimo że zaskarżona decyzja naruszała prawo materialne; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), zwanej dalej k.p.a., poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny całości materiału dowodowego i przyjęcie, że skarżący pogodził się z opuszczeniem lokalu, w sytuacji gdy wciąż dąży on do przywrócenia stanu jego posiadania. W ramach podstawy kasacyjnej dotyczącej prawa materialnego skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie art. 35 u.e.l. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, że przesłanka dobrowolności nie stanowi niezbędnego elementu do wydania decyzji o wymeldowaniu, w sytuacji gdy wydanie takiej decyzji możliwe jest wyłącznie w razie dobrowolnego opuszczenia lokalu przez skarżącego. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Względnie, gdyby Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadny wyłącznie zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Jednocześnie wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Ponadto, wniesiono o przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej według norm przepisanych za obie instancje. Pełnomocnik skarżącego oświadczył, że opłata nie została zapłacona w całości lub w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej wniosek (uchylenie zaskarżonego wyroku w całości) i podstawy (wskazane naruszenia przepisów prawa). Rozpoznając sprawę w tak określonych granicach Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że sformułowane zarzuty nie zdołały podważyć prawidłowości zaskarżonego wyroku i w związku z tym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. Zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jak i naruszenia prawa materialnego okazały się w całości niezasadne, a tym samym próba podważenia prawidłowości poczynionych ustaleń faktycznych i ich oceny w kontekście przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie okazała się w całości nieskuteczna. Istota problemu w niniejszej sprawie sprowadza się do stwierdzenia, czy istniały przesłanki ustawowe do wymeldowania skarżącego z pobytu stałego w lokalu nr [...] przy ul. [...] w W., o którym orzekły organy administracji, a co potwierdził Sąd a quo. Zgodnie z art. 35 u.e.l., organ gminy, o którym mowa w art. 28 ust. 1, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotów wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. Oznacza to, że zasadniczą przesłanką wymeldowania jest opuszczenie miejsca stałego pobytu, rozumianego zgodnie z art. 25 ust. 1 u.e.l., jako zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. W konsekwencji opuszczenie miejsca stałego pobytu w sposób, który mógłby uzasadniać wymeldowanie, musi charakteryzować się trwałością i dobrowolnością. Musi zatem wystąpić stan, w którym będzie można stwierdzić, że osoba zameldowana w mieszkaniu na pobyt stały nie przebywa w nim, a brak tego pobytu nie jest przejściowy, lecz trwały, potwierdzony określonymi okolicznościami faktycznymi. Z kolei za dobrowolne można uznać opuszczenie lokalu wówczas, gdy wynikało z nieskrępowanej woli przeniesienia swoich interesów życiowych w inne miejsce, której towarzyszy zerwanie więzi z dotychczasowym miejscem zamieszkaniem. O dobrowolności decyduje samodzielna rezygnacja z przebywania pod danym adresem. Na równi z dobrowolnością opuszczenia lokalu należy traktować również te sytuacje, w których osoba podlegająca wymeldowaniu nie może zgodnie z prawem lub na skutek okoliczności faktycznych dalej zamieszkiwać w miejscu, w którym była zameldowana (np. nakaz eksmisji, odbywanie kary pozbawienia wolności, nakaz opuszczenia lokalu, zakaz zbliżania się do rodziny). Obejmuje to sytuacje, gdy opuszczenie lokalu jest wynikiem wykonania prawomocnych wyroków sądów powszechnych bądź orzeczeń właściwych organów administracji publicznej. Podkreślić jednak należy, że powiązanie przesłanki opuszczenia miejsca stałego pobytu z kwestią dobrowolności ma jedynie takie znaczenie, że nie może dojść do wymeldowania tak długo, jak długo zainteresowany może podjąć próby przywrócenia zamieszkiwania, usunięcia skutków zastosowania przymusu, likwidacji stanu niezgodnego z jego wolą, a polegającego na braku możliwości zamieszkiwania. Tym samym na równi z dobrowolnym opuszczeniem lokalu traktuje się również sytuację, gdy osoba w nim zameldowana została przymuszona do opuszczenia lokalu, jednak nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu lub środki te nie są prawnie skuteczne. W tym kontekście normatywnym należało zaakceptować kontestowane w skardze kasacyjnej stanowisko Sądu pierwszej instancji, że brak dobrowolności nie zawsze stanowi przeszkodę do wymeldowania. Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, wypowiedź Sąd a quo nie była wyrazem wykluczenia dobrowolności opuszczenia lokalu jako przesłanki wymeldowania, ale stanowiła odzwierciedlenie ugruntowanego w orzecznictwie stanowiska traktującego na równi z dobrowolnością również sytuacje, gdy wobec bezskuteczności środków prawnych zmierzających do przywrócenia posiadania bądź rezygnacji z ich podjęcia albo upływu czasu na ich zastosowanie nie ma możliwości powrotu do lokalu. Wobec tego zarzut naruszenia art. 35 u.e.l. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie należało uznać za niezasadny. W tym miejscu wskazać należy na nieprzydatność powołanego w skardze kasacyjnej wyroku NSA w sprawie o sygn. akt II OSK 1931/20, w którym z powodu uchybień procesowych nie wyrażono stanowiska odnośnie art. 35 u.e.l., które mogłoby podważać prawidłowość zastosowania tego przepisu w niniejszej sprawie. W tak ukształtowanym stanie prawnym, prawidłowo zinterpretowanym przez orzekające organy, ich zadaniem było ustalenie istotnych okoliczności stanu faktycznego i ich ocena w świetle relewantnych przepisów prawa materialnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd a quo prawidłowo skontrolował przeprowadzone przez orzekające organy postępowanie wyjaśniające uznając, że dostarczyło ono kompletnego materiału dowodowego, który mógł stanowić podstawę do poczynienia koniecznych ustaleń w celu rozstrzygnięcia o wymeldowaniu. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej ocena materiału dowodowego spełnia standard proceduralny wynikający z art. 80 k.p.a., albowiem wszystkie zgromadzone dowody zweryfikowano w ich wzajemnej relacji, wykazując z jakich przyczyn mogły one stanowić źródło informacji o rzeczywistym stanie sprawy. Oceny tej nie podważyły sformułowane podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Przede wszystkim bowiem deklarowaną przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego wolę powrotu do opuszczonego lokalu należało ocenić w świetle całokształtu ujawnionych okoliczności sprawy, co też prawidłowo uczyniły organy, a trafnie zaakceptował Sąd a quo. Okoliczności te natomiast przedstawiają się w ten sposób, że od momentu opuszczenia lokalu w 2004 r. skarżący pomimo uzyskania swoimi własnymi staraniami wyroku Sądu Rejonowego z 18 maja 2005 r. prawomocnie orzekającego o przywróceniu mu posiadania lokalu nie wyegzekwował tego rozstrzygnięcia w sposób, który umożliwiłby mu legalny powrót do lokalu. W dacie orzekania o wymeldowaniu sytuacja przedstawiała się zatem w ten sposób, że należało uwzględnić fakt przedawnienia roszczenia o przywrócenie posiadania stwierdzonego powyższym prawomocnym wyrokiem sądu, o czym stanowi art. 125 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1740), a co potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 31 maja 1990 r., III CZP 25/90. W obliczu przedawnienia roszczenia o przywrócenie posiadania lokalu, rozwiązania 22 stycznia 2008 r. umowy najmu lokalu ze skarżącym i jego byłą żoną, wyroku z 18 lutego 2013 r., I C 2910/12, orzekającego eksmisję z tego lokalu byłej żony skarżącego i jego córki oraz zamieszkiwania przez nie aktualnie w lokalu bezumownie nie można uznać, że istnieją jeszcze legalne więzi łączące skarżącego kasacyjnie z przedmiotowym lokalem, które uprawniałyby do stwierdzenia, że nie wyczerpał on wszystkich możliwości prawnych powrotu do lokalu. W tym kontekście zarzuty skarżącego odnośnie nieprawidłowej oceny jego postawy wobec powrotu do przedmiotowego lokalu i naruszenia tym samym art. 80 k.p.a. okazały się nietrafne. W ustalonych, niewątpliwych okolicznościach faktycznych, wypełniających ustawowe przesłanki wymeldowania, wymóg adekwatności stanu ewidencyjnego ze stanem rzeczywistym przemawiał za wymeldowaniem skarżącego, który od 2004 r. nie mieszka pod wskazanym adresem, a opuszczenie lokalu, pomimo okoliczności wskazujących na przymus, utrwalił się w sposób otwierający drogę do wymeldowania. Nie można bowiem utrzymywać fikcji prawnej, gdy ewidencja winna odzwierciedlać rzeczywisty stan rzeczy (art. 28 ust. 4 u.e.l.), Podsumowując, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli rozstrzygnięć organów administracji i słusznie przyjął, że wymeldowanie skarżącego kasacyjnie z miejsca jego stałego pobytu było wyrazem prawidłowego zastosowania przepisów art. 25 ust. 1 oraz art. 35 u.e.l. do ustalonych, istotnych okoliczności sprawy, co czyni zarzuty kasacyjne naruszenia przepisów wskazanych w podstawach kasacyjnych niezasadnymi. W konsekwencji, adekwatnie do wyników przeprowadzonej kontroli legalności Sąd Wojewódzki oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., czego nie można poczytać mu za uchybienie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw. Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wskazać należy, że - jak wynika z art. 254 § 1 p.p.s.a. - wniosek taki powinien być złożony do wojewódzkiego sądu administracyjnego, co wyklucza możliwość zamieszczenia go w skardze kasacyjnej, która jest kierowana do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Tym samym NSA nie był uprawniony do orzeczenia o tych kosztach.