III FSK 4700/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia WSA (del.) Paweł Dąbek (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej E. B. i P. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 31 marca 2021 r. sygn. akt I SA/Ol 842/20 w sprawie ze skargi E. B. i P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 5 października 2020 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2014 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie, 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie na rzecz E. B. i P.B. kwotę 550 (słownie: pięćset pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z 31 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Ol 842/20, oddalił skargę E. B. i P. B. (dalej: Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie (dalej: Kolegium) z 5 października 2020 r., w przedmiocie wymiaru podatku od nieruchomości na 2014 r. Z przedstawionego przez WSA w Olsztynie stanu sprawy wynika, że decyzją z 31 października 2016 r. Burmistrz O. (dalej: Burmistrz) ustalił Skarżącym zobowiązanie podatkowe w podatku od nieruchomości na 2014 rok w kwocie 4 474 zł. Kolegium decyzją z 5 października 2020 r.: w pkt I uchyliło w całości ww. decyzję Burmistrza, w pkt II orzekło co do istoty poprzez ustalenie Skarżącym zobowiązania podatkowego w wysokości 3 654 zł. W skardze do WSA w Olsztynie Skarżący, zaskarżyli punkt II decyzji, wnosząc o stwierdzenie jej nieważności w zaskarżonej części, względnie o jej uchylenie w tej części. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: art. 1c ustawy z dnia 12 stycznia 1991 roku o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1170 ze zm. – dalej: u.p.o.l.) w związku z art. 13 § 1 pkt. 1 i pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 ze zm. – dalej: O.p.) poprzez ustalenie przez Kolegium podatku od nieruchomości za rok 2020 w sytuacji, gdy nigdy nie została wydana decyzja ustalająca wysokość zobowiązania podatkowego za ten rok przez Burmistrza, a w konsekwencji podatkowy organ odwoławczy wydał decyzję, która winna być wydana przez organ pierwszej instancji, a więc z naruszeniem swojej właściwości; art. 3 ust 1 pkt 1-4 u.p.o.l. poprzez ustalenie Skarżącym zobowiązania podatkowego od nieruchomości położonej w O przy ul. [...] w sytuacji gdy Skarżący nie są i nigdy nie byli właścicielami, posiadaczami samoistnymi, użytkownikami wieczystymi ani posiadaczami tej nieruchomości. Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. W kolejnym piśmie Kolegium wniosło o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, stosownie do art 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - dalej: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wskazując, że pełnomocnik Skarżących w zakreślonym terminie nie odniósł się do wniosku Kolegium o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 1c u.p.o.l. w związku z art. 13 § 1 pkt 1 i pkt 3 O.p. WSA w Olsztynie wywiódł, że Burmistrz decyzją z 31 października 2016 r. ustalił Skarżącym wysokość zobowiązania w podatku od nieruchomości za rok 2014. NSA uchylił bowiem jedynie decyzję Kolegium z 6 lipca 2017 r. i zwrócił akta do WSA, który z kolei przekazał akta administracyjne do Kolegium. W dalszej kolejności na skutek orzeczenia NSA Kolegium rozpatrzyło ponownie wniesione przez Skarżących odwołanie od decyzji Burmistrza z 31 października 2016 r. i wydało zaskarżoną obecnie do sądu decyzję z 5 października 2020 r. Nie doszło zatem do zarzucanego naruszenia właściwości przez Kolegium. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił także, że Kolegium wydało zaskarżoną decyzję z oczywistą omyłką: dotyczącą roku podatkowego (w decyzji był 2020 zamiast 2014) oraz miejsca położenia nieruchomości (w decyzji była ul. [...] w O. zamiast prawidłowego S., gm. O.), która została sprostowana przez Kolegium postanowieniem z 9 listopada 2020 r., jeszcze przed złożeniem skargi. WSA w Olsztynie stanął na stanowisku, że błąd dotyczący roku podatkowego oraz miejsca położenia nieruchomości, jako oczywista omyłka, może podlegać sprostowaniu stosownie do art. 215 § 1 O.p. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślono również, że sprostowane omyłki w zaskarżonej decyzji, nie prowadzą, wbrew twierdzeniom Skarżących, do zmiany merytorycznej rozstrzygnięcia, w sposób odmienny od decyzji pierwotnej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiedli Skarżący, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art 174 pkt 2 p.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: 1/ art. 47 § 1 p.p.s.a. i art. 75 § 1 p.p.s.a. poprzez zaniechanie doręczenia Skarżącym odpisu odpowiedzi na skargę przed wydaniem zaskarżonego wyroku, a w konsekwencji naruszenie zasady kontradyktoryjności postępowania i pozbawienie Skarżących możności obrony ich praw, poprzez ustosunkowanie się do stanowiska organu, co stanowi przyczynę nieważności określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.; 2/ art. 119 pkt 2 p.p.s.a. poprzez rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym pomimo braku zawiadomienia o złożeniu przez Kolegium wniosku o rozpoznanie sprawy w takim trybie i braku możliwości Skarżących ustosunkowania się do takiego wniosku a w konsekwencji w połączeniu z niedoręczeniem odpowiedzi na skargę pozbawienie Skarżących możności obrony ich praw co stanowi przyczynę nieważności określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.; 3/ art. 151 p.p.s.a w związku z art. 215 § 1 O.p. poprzez oddalenie skargi w wyniku przyjęcia, że dopuszczalne było sprostowanie zaskarżonej decyzji w trybie art. 215 § 1 O.p. pomimo, że sprostowanie zostało dokonane z naruszeniem tego przepisu polegającym na zastosowaniu trybu do merytorycznej zmiany decyzji. W oparciu o tak postawione zarzuty Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Olszynie oraz o zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest uzasadniona, gdyż zaskarżony wyrok wydany został w warunkach nieważności postępowania. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., który stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie Skarżący pismem z 20 lipca 2021 r., zrzekli się przeprowadzeniu rozprawy, zaś Kolegium po otrzymaniu tego pisma, nie zażądało przeprowadzenia rozprawy. Rację mają Skarżący twierdząc, że zaskarżony wyrok dotknięty jest wadą nieważności o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Sprawa została rozpoznana przez WSA w Olsztynie na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Sam wniosek musi zostać zgłoszony przed wyznaczeniem rozprawy oraz powinien zawierać wszystkie wymogi przewidziane dla pisma w postępowaniu sądowym, określone w art. 46 p.p.s.a., a więc strona składająca wniosek powinna załączyć jego odpisy dla pozostałych stron i uczestników postępowania, które sąd wraz ze stosownym zawiadomieniem tym podmiotom doręczy. Z powyższego jednoznacznie wynika, że dla zachowania warunków rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym na wniosek strony (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.), konieczne jest doręczenie tego wniosku pozostałym stronom postępowania. Po prawidłowym doręczeniu wniosku oraz stwierdzeniu, że żadna z pozostałych stron nie zażądała we właściwym terminie przeprowadzenia rozprawy, sprawa może zostać rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. W niniejszej sprawie omówione powyżej warunki nie zostały zachowane. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. złożyło Kolegium pismem z 27 stycznia 2021 r. (k.18 akt sądowych). Analiza akt sprawy wskazuje, że pełnomocnikowi Skarżących, wbrew twierdzeniu zawartemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie doręczono przedmiotowego wniosku. Pomimo tego, zarządzeniem z 1 marca 2021 r. sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. (k. 21 akt sądowych) i w tym trybie została rozpoznana. Świadczy to o oczywistej obrazie tego przepisu i tym samym bezpodstawnym rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym. W konsekwencji naruszona została jedna z podstawowych zasad konstytucyjnych, czyli prawo do sądu. Zasada ta znajduje swój wyraz w art. 45 Konstytucji RP, który stanowi w ust. 1, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Stosunkowo najczęściej wyodrębnioną – samodzielnie lub w powiązaniu z innymi – gwarancją rzetelności (sprawiedliwości) postępowania sądowego jest możność bycia wysłuchanym (por. M. Safjan, L. Bosek (red.) Konstytucja RP, Tom I, Komentarz, C.H. BECK, 2016, str. 1132 i nast.). W ramach tego uprawnienia, strona postępowania ma możliwość przedstawiania sądowi swojego stanowiska w sprawie i popierania zgłoszonych żądań. W powyższym przepisie wskazano również na jawność rozpoznania sprawy, co oznacza, że sprawa powinna zostać rozpoznana na posiedzeniu jawnym. Wprawdzie podnosi się w literaturze, że uregulowanie to dotyczy tzw. "jawności zewnętrznej", czyli możliwości wzięcia udziału w rozpoznaniu sprawy przez publiczność. Realizacja zaś tzw. "jawności wewnętrznej" (wobec stron i uczestników postępowania) przynależy, jako powiązana z prawem do wysłuchania, do wymagania sprawiedliwego (rzetelnego) procesu. Zakres i kształt szczegółowych uprawnień procesowych, służących realizacji prawa do wysłuchania, zależny jest od regulacji procesowych, wskazujących, w jaki konkretnie sposób, strona postępowania będzie mogła przedstawić swoje stanowisko. Jednym z takich uprawnień, jest umożliwienie stronie zaprezentowania poglądów bezpośrednio składowi orzekającemu. Jeżeli w danej procedurze uprawnienie takie zostało stronie przyznane, to wymóg rzetelnego (sprawiedliwego) postępowania, będzie zrealizowany jedynie wówczas, gdy strona będzie mogła ze swych uprawnień skorzystać. Na gruncie procedury sądowo-administracyjnej, zgodnie z art. 10 p.p.s.a., zasadą jest, że rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uszczegóławiając tę zasadę, wskazano w art. 90 § 1 p.p.s.a., że jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Jednoznacznie przesądzono zatem, że strona ma prawo słusznie oczekiwać, iż zostanie wysłuchana przez skład orzekający i będzie mogła bezpośrednio przedstawić mu swoje racje, które jej zdaniem uzasadniają podnoszone w skardze twierdzenia. Wyjątkiem od zasady rozpoznania sprawy na rozprawie, jest skierowanie jej do rozpatrzenia w postępowaniu uproszczonym. Jedna z sytuacji, kiedy sprawa może w takim trybie zostać rozpoznana, przewidziana została w omówionym wcześniej art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Skoro jednak stanowi wyjątek od zasady, może znaleźć zastosowanie jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną warunki w nim przewidziane, co w sprawie nie miało miejsca. Rozpoznanie zatem skargi przez WSA w Olsztynie na posiedzeniu niejawnym, nie tylko naruszało wyżej wskazany przepis procedury sądowo-administracyjnej, lecz również doprowadziło do naruszenia prawa Skarżących do sądu o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP. Uniemożliwienie pełnomocnikowi Skarżących odniesienie się do wniosku Kolegium o skierowaniu sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz przedstawienie swojego stanowiska na rozprawie, naruszyło prawo Skarżących do obrony ich praw. Jednym z elementów tego prawa, jest możliwość bezpośredniego zaprezentowania sądowi swojego stanowiska, czy też odniesienia się do twierdzeń strony przeciwnej. Strona, która oczekuje na wyznaczenie rozprawy w sposób uzasadniony zakłada, że będzie mogła przedstawić swoje racje podczas jawnego posiedzenia. Nie musi zatem podejmować jakichkolwiek działań (np. składać dodatkowych pism procesowych), aby uszczegółowić, czy też uzupełnić swoje stanowisko, gdyż zakłada, iż zostanie zrealizowane jej prawo do bezpośredniego wysłuchania przez sąd. Inna sytuacja ma miejsce wówczas, gdy z mocy przepisu szczególnego sprawa jest rozpatrywana na posiedzeniu niejawnym. Wówczas strona zdaje sobie sprawę, że w konkretnym postępowaniu nie zostanie bezpośrednio wysłuchana i dlatego może zaplanować odpowiednią strategię procesową, aby w sposób należyty wykazać swoje racje i tym samym chronić swoje prawa. Jeżeli jednak strona zostanie "zaskoczona" pozbawieniem jej możliwości przedstawienia swoich racji na rozprawie, gdyż sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, wbrew wyraźnemu brzmieniu przepisu prawnego, uznać należy, że naruszono jej prawo do obrony. W konsekwencji w takim przypadku mamy do czynienia z przesłanką nieważności postępowania o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W orzecznictwie wskazuje się, że z przesłanka ta będzie miała miejsce między innymi wówczas, gdy dochodzi do sytuacji, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z 8 czerwca 2021 r., sygn. akt III FSK 3587/21 – orzeczenia.nsa.gov.pl). Podnosi się ponadto, że rozpoznanie sprawy przez sąd na rozprawie stanowi ważną gwarancję prawa do sądu i możności obrony swych praw przez stronę postępowania. Jeżeli więc przepis szczególny nie przewiduje w danej kategorii spraw rozpoznania ich na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym, to niewyznaczenie rozprawy i wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym jest równoznaczne z pozbawieniem stron możności obrony swych praw, co skutkuje nieważnością postępowania sądowego, stosownie do art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 23 kwietnia 2020 r., sygn. akt II OSK 1906/19). Opisane okoliczności wystąpiły w rozpoznawanej sprawie, gdyż WSA w Olsztynie nie miał podstaw, aby rozpoznać sprawę w trybie uproszczonym i wydać wyrok na posiedzeniu niejawnym. Uchybienie to narusza istotę postępowania przed sądem administracyjnym i stanowi fundamentalne uchybienie Sądu pierwszej instancji, godzące bezpośrednio w uprawnienia procesowe Skarżących. Wobec ziszczenia się przesłanki nieważności postępowania, przedwczesne jest odniesienie się do pozostałych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd pierwszej instancji dochowa wymogów rozpoznania sprawy w odpowiednim trybie. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na marginesie jedynie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie zostało wykonane w terminie zarządzenie o doręczeniu odpowiedzi na skargę pełnomocnikowi Skarżących. Zarządzeniem z 16 grudnia 2020 r. Przewodnicząca Wydziału nakazała bowiem doręczyć odpis odpowiedzi na skargę, po usunięciu braków skargi. Pomimo jednak usunięcia braków, odpis odpowiedzi na skargę doręczono dopiero wraz z sentencją wyroku (k: 28, 29 akt). Stanowi to uchybienie procesowe, gdyż odpowiedź na skargę powinna zostać doręczona przed rozstrzygnięciem sprawy. Paweł Dąbek Tomasz Zborzyński Anna Dalkowska