I SA/Wa 506/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędzia WSA Monika Sawa po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 4 listopada 2020 r. sprawy ze skargi M. R.J. R. i E. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z [...] września 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz M. R., J. R. i E. B. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako organ/minister) utrzymał w mocy decyzję Wojewody S. z [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O. (A.) R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, tj. w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie [...]. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że z art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 935, dalej jako ustawa) wynika jednoznacznie, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn wymienionych w art. 1 ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka ta jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie enumeratywnie wymienionych w tym przepisie układów i umów międzynarodowych. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomość poza obecnymi granicami RP w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską z Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium RP. Organ podkreślił także, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych powyższe przesłanki odnoszą się do osób fizycznych, które w dniu 1 września 1939 r. były właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, a nie do ich spadkobierców. W ocenie organu z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że O. (A.) R. nie opuściła byłego terytorium RP, bowiem zmarła [...] kwietnia 1945r. w miejscowości [...], poza obecnymi granicami RP, gdzie przed śmiercią stale zamieszkiwała, stąd też z uwagi na niespełnienie przez nią przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy jej następcy prawni nie mogli nabyć prawa do rekompensaty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z [...] lutego 2020 r. M.R., J.R. i E.B. (dalej jako skarżące) zarzuciły powyższej decyzji naruszenie: 1. art. 64 Konstytucji RP i art. 1 Protokołu 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, poprzez odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty; 2. art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 256, dalej jako kpa), poprzez odmowę przyznania prawa do rekompensaty z uwagi na nieopuszczenie przez poprzednika prawnego skarżących byłego terytorium RP, co jest irrelewantne wobec treści ustawy; 3. art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy, poprzez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przesiedlenie się właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, gdy ustawa nie stawia takiego wymogu; 4. art. 1 ust. 2 w zw. z art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawy, poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy odnoszą się wyłącznie do osób fizycznych które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów wskazuje, że właścicielem nieruchomości pozostawionej mogła być także osoba która nabyła własność po 1 września 1939 r.; 5. art. 7 i 77 § 1 kpa w zw. z art. 140 kpa w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy poprzez zaniechanie dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy; 6. art. 77 § 1, 80 i 107 § 3 w zw. z art. 140 kpa, poprzez nieuwzględnienie dowodów znajdujących się w aktach sprawy, wskazujących że spadkobiercy O. (A.) R. spełnili przesłanki ustawowe do przyznania prawa do rekompensaty. Skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie prowadzone było na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta w art. 1 ust. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich" z 1944 r. i umów enumeratywnie w nim wymienionych. Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. (art. 5 ust. 1 i 2 ustawy). Zgodnie z art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wskazanych w tym punkcie przepisów – jednocześnie opuścił to miejsce z przyczyn określonych w art. 1 ustawy i nie mógł z tych samych powodów do niego wrócić; 2. posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 – tj. jeżeli posiadają obywatelstwo polskie. (art. 3 ust. 2 ustawy) W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy niesporne jest, że O. R. (poprzedniczka skarżących) zmarła w 1945r. w miejscowości [...] a więc nie repatriowała się do Polski. Prawa do spadku po niej w sprawie wykazały natomiast skarżące. Okoliczności te nie budzą wątpliwości Sądu i znajdują potwierdzenia w zgromadzonym w aktach materiale dowodowym. Istotą sporu natomiast pozostaje, czy przy tych uwarunkowaniach, wniosek pierwotnie złożony, gdzie jako właścicielkę pozostawionego mienia wskazano O.R., należało rozpoznawać zgodnie z jego literalnym brzmieniem, jako żądanie przyznania rekompensaty za nieruchomość przez nią pozostawioną (jak przyjęły organy), czy też traktować go należało - zgodnie ze stanem faktycznym i prawnym wyłaniającym się z załączonych do wniosku dokumentów - jako żądanie przyznania rekompensaty za mienie (stanowiące pierwotnie jej własność) ale pozostawione na kresach przez jej spadkobierców. Mamy tu zatem do czynienia ze sporem co do interpretacji art. 2 ustawy. Organy wywodzą, że w hipotezie normy prawnej zawartej w tym przepisie mieści się wyłącznie sytuacja, w której pozostawiający poza obecnymi terenami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomość, był jej właścicielem na dzień 1 września 1939 r., z czym nie zgadzają się z kolei skarżące. Intencją skarżących było uzyskanie, w ramach spadkobrania po byłej właścicielce, rekompensaty za nieruchomość postawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jeśli z przedkładanych przez nie dowodów wynikało, że właścicielem tych nieruchomości była O. (A.) R., która zmarła w czasie wojny, a jej dzieci w warunkach określonych w ustawie przemieściły się na terytorium obecnego państwa polskiego, to podanie złożone w sprawie należało traktować jako żądanie ustalenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez osoby podlegające repatriacji i będące w jej dacie właścicielami (spadkobiercami) po właścicielu z 1 września 1939r., a nie – jak wywodzi organ - jak wniosek o rekompensatę za mienie pozostawione przez A. R. zmarłą w 1945r. w miejscu zamieszkania. W konsekwencji rację ma strona skarżąca, że w sprawie doszło do obrazy ustanowionej w art. 8 kpa, tj. zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestników postępowania do władzy publicznej. Wszelkie wątpliwości w zakresie treści wniosku w okolicznościach tej sprawy, organ, po stosownym pouczeniu, powinien był rozwiać na etapie wyjaśnienia treści wniosku i intencji skarżących, i w dalszej kolejności konfrontować spadkobierców A. R. z przesłankami warunkującymi prawo do rekompensaty. Przyjęte przez organ stanowisko byłoby natomiast uzasadnione gdyby w okolicznościach tej sprawy będąca spadkodawcą A.R. zmarła poza obecnym terytorium RP nie ulegając repatriacji a jej dzieci od dawna, przykładowo od 1935r. na stałe zamieszkiwałyby w Polsce, i w związku z tym nie można byłoby przyjąć, że repatriowały się na terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939r. Trzeba podkreślić, że art. 2 ustawy, nie ustanawia wymogu by własność nieruchomości przypisana była osobie przemieszczającej się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach w konkretnej dacie. W punkcie 1 art. 2 znajduje się odesłanie do daty 1 września 1939 r., jednakże wyłączenie w kontekście legitymowania się przez właściciela nieruchomości obywatelstwem polskim. Punkt ów, podobnie jak punkt 2 art. 2 ustawy reguluje wyłącznie warunki jakie "właściciel nieruchomości pozostawionych" musi spełniać aby skutecznie ubiegać się o rekompensatę, a nie to w jakich granicach czasowych przynależał mu tytuł własności. Pod pojęciem "właściciela nieruchomości pozostawionych" - zważywszy na ratio legis unormowania - należy rozumieć osobę, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem (por. wyroki WSA w Warszawie; z 9 kwietnia 2019 r. I SA/Wa 1996/18, lex nr 2975041; z 10 marca 2020 r. I SA/Wa 1930/19, lex nr 3043478 a także wyrok WSA w sprawie I SA/Wa 2502/19). Uzależnienie zatem możliwości uznania prawa repatrianta do rekompensaty za pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomości, od prawa własności w dacie wybuchu wojny, jakkolwiek nie jest całkowicie bez znaczenia, to jednak w sytuacji jednej rodziny i następstwa w wyniku spadkobrania ustawowego, przy spełnieniu dalszych wymogów ustawowych, w tym zwłaszcza repatriacji – winno być oceniane indywidualnie. Co do zasady jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP. Wymogu tego skarżące nie kwestionują. Postępowanie administracyjne w tej sprawie powinno zatem zmierzać do ustalenia czy właściciele (na zasadach sukcesji generalnej) po właścicielce z 1 września 1939r., która zmarła w czasie wojny, repatriowali się z byłych terenów RP w związku z tą wojną. Skarga i zarzuty w niej sformułowane są zatem uzasadnione. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. Organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w kierunku ustalenia czy spadkobiercy A.R. podpadają pod działanie ustawy a więc czy odziedziczyli określone minie, i czy repatriowali się z byłych terenów RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Na tym etapie postępowania, inne wskazówki czy sugestie dla pozostają przedwczesne, gdyż w tym zakresie organ w ogóle nie procesował. O kosztach orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 202 § 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz.1800). Na koszty sądowe składa się wpis w kwocie 200 złotych oraz wynagrodzenie dla pełnomocnika w kwocie 480 złotych. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842).