III SA/Kr 604/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędziowie WSA Ewa Michna ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r. znak: [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz radcy prawnego K. B. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 240 złotych (dwieście czterdzieści) podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2021 r. nr [...] orzekł o uznaniu, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu D. Ż. na rzecz córki A. Ż. za okres od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. w kwocie 3.000 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz o zobowiązaniu do jego zwrotu w kwocie 3.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżącemu przyznano świadczenie wychowawcze na córkę A. Ż. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżący w 2019 r. wyprowadził się ze wspólnego mieszkania i nie mieszka z córką A., która pozostaje wyłącznie pod opieką matki. Organ wskazał, że z oświadczenia skarżącego wynika, iż od dnia 3 marca 2020 r. nie mieszka z córką, w związku z czym wstrzymano mu wypłatę świadczenia wychowawczego z dniem 1 października 2020 r. W konsekwencji zdaniem organu, skoro skarżący od marca 2020 r. nie mieszka z córką A., to od 1 kwietnia 2020 r. utracił prawo do świadczenia wychowawczego i wypłacone świadczenie wychowawcze w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. jest - w myśl art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - świadczeniem nienależnie pobranym. W odwołaniu D. Ż. podniósł, że decyzja jest dla niego krzywdząca, gdyż świadczenie wychowawcze mimo, że zostało jemu przyznane było wypłacane na rachunek bankowy żony. W dalszej części odwołania powołał treść art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i stwierdził, że nie został prawidłowo pouczony o okolicznościach, które powodują utratę prawa do świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 marca 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w sprawie nie budzi wątpliwości, iż co najmniej od marca 2020 r. A. Ż. nie mieszka ze skarżącym, lecz pozostaje pod faktyczną opieką matki A. Ż. Fakt ten potwierdził sam skarżący. Jednak nie zawiadomił on organu o tym. Zatem od marca 2020 r. nie została spełniona wymagana art. 4 ust. 2 pkt 1) ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przesłanka wspólnego zamieszkiwania dziecka z jego ojcem. Zasadnie więc organ I instancji przyjął, iż z dniem 1 kwietnia 2020 r. skarżący utracił prawo do pobierania świadczenia wychowawczego na córkę A., o którego przyznaniu na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. został poinformowany pismem Prezydenta Miasta z dnia 18 września 2019 r. W ocenie Kolegium skarżący został prawidłowo pouczony o wymaganiach ustawodawcy, od spełnienia których uzależnione jest prawo do świadczenia wychowawczego. Pouczenie takie znajduje się bowiem na wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego, złożonym przez skarżącego w dniu 26 sierpnia 2019 r. i fakt zapoznania się z tym pouczeniem potwierdził własnoręcznym podpisem. Również w informacji z dnia 18 września 2019 r. o przyznaniu świadczenia wychowawczego znajduje się szczegółowe pouczenie o uprawnieniach i obowiązkach świadczeniobiorcy. W konsekwencji SKO stwierdziło, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu na córkę w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż w związku z niezamieszkiwaniem od marca 2020 r. z córką utracił on prawo do jego pobierania. Nie ma przy tym znaczenia, że przekazywał on świadczenia matce dziecka. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie D. Ż. podtrzymał dotychczasowe argumenty w zakresie braku prawidłowego pouczenia o konieczności zgłaszania okoliczności mających wpływ na prawo do przedmiotowego świadczenia. Podkreślił przy tym również, że nie wzięto pod uwagę, iż świadczenie wychowawcze, mimo że zostało mu przyznane w całości było wypłacane na rachunek bankowy jego żony. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, jako bezzasadnej. W piśmie procesowym z dnia 16 listopada 2021 r. pełnomocnik skarżącego uzupełnił skargę zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie: - art. 25 Kodeksu cywilnego poprzez jego błędną wykładnię polegającym na błędnym jego zastosowaniu poprzez uznanie, iż w stanie faktycznym sprawy nastąpiła zmiana miejsca zamieszkania skarżącego, w czasie okresu pobierania świadczenia wychowawczego na małoletnią, - art. 25 w zw. z art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez ich błędne zastosowanie, - art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. przez brak ustalenia prawidłowego stanu faktycznego w sprawie, w szczególności przez brak prawidłowego ustalenia miejsca zamieszkania skarżącego w okresie pobierania świadczenia wychowawczego, - art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 oraz 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ, na wynik tej sprawy w wyniku naruszenia art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez błędne rozumienie i zastosowanie w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 239) dalej p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej. Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie wyżej wymienionych ustaw, Sąd uznał, że skarga jest zasadna. Przedmiotem oceny jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 marca 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2021 r. nr [...] orzekającą o uznaniu, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu na rzecz córki za okres od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz o zobowiązaniu do jego zwrotu. Istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy w stanie faktycznym i prawnym organy zasadnie uznały, że skarżący nienależnie pobrał w ww. okresie świadczenie wychowawcze przyznane mu na rzecz córki. Jak wynika bowiem z uzasadnień organów obu instancji, skoro skarżący od marca 2020 r. nie mieszka z córką, to od 1 kwietnia 2020 r. utracił prawo do świadczenia wychowawczego, a tym samym wypłacone świadczenie wychowawcze w ww. okresie jest, w myśl art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 - dalej ustawa o pomocy państwa), świadczeniem nienależnie pobranym. Zdaniem Sądu, przy ocenie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia nie można jednak pominąć istotnej w sprawie okoliczności, na którą powoływał się skarżący w toku całego postępowania administracyjnego, a dotyczącej wypłacania przez organ przedmiotowego świadczenia wychowawczego na konto nie skarżącego, a jego żony. W pierwszej kolejności wyjaśnić jednak należy, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (przepis dotyczy opieki naprzemiennej i nie ma znaczenia w sprawie). W orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zachowującym jednak aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy (zob. np. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 826/21). Zatem w toku postępowania organy obowiązane były do ustalenia, czy świadczenie zostało w ogóle "pobrane" przez skarżącego (jemu wypłacone), a jeżeli tak - dopiero winny rozstrzygnąć, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego, w rozumieniu art. 25 ust. 2 ustawy. W rozpoznawanej sprawie, jak już wyżej wskazano, skarżący konsekwentnie podnosił, także w odwołaniu, że w ogóle nie pobierał (i nie przekazywał) świadczenia wychowawczego na córkę we wskazanym w decyzji okresie, ponieważ było ono przelewane przez organ na rachunek stanowiący własność jego żony. Powyższe znajduje potwierdzenie w aktach sprawy. Jak wynika bowiem z wniosku skarżącego z dnia 26 sierpnia 2019 r. (k. 25 – 26 a.a.I inst.), wniósł on o przekazywanie przyznanych świadczeń na konto żony A. Ż. Co więcej, z wniosku żony skarżącego złożonego w dniu 21 kwietnia 2020 r. (k. 1-2 a.a.) wynika, że podane przez nią konto, to to samo, które skarżący podał w swoim wniosku z dnia 26 sierpnia 2019 r. Choćby już ten fakt uprawdopodabnia twierdzenia skarżącego, że nie pobierał (nie wypłacał z ww. konta) świadczenia wychowawczego na dziecko. Organy obu instancji pominęły natomiast podnoszone przez skarżącego wyjaśnienia, bezrefleksyjnie podnosząc przy tym, wbrew zebranemu w sprawie materiałowi dowodowemu, że "Nie ma przy tym znaczenia, że Pan D. Ż. przekazywał świadczenia matce A. Ż." (tak SKO w zaskarżonej decyzji). W ocenie Sądu, powyższa okoliczność wskazywana przez skarżącego jest bardzo istotna przy ustaleniu prawidłowego stanu faktycznego sprawy, a nastąpienie rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Jeżeli bowiem w dalszym toku postępowania zostanie ustalone, że świadczenie wychowawcze było wpłacone na rachunek żony skarżącego (do którego skarżący nie miał, jak podnosił, dostępu), przez nią podjęte ("pobrane") i przeznaczone na zaspokojenie potrzeb małoletniej, to trudno będzie przypisać skarżącemu czynność "pobrania", a następnie "zawinienia", co ma istotne znaczenie dla zasadności wydania decyzji w oparciu o art. 25 ustawy. Ponadto, w opinii Sądu, organy w niniejszej sprawie nie sprostały obowiązkowi dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, sygn. II SA/Łd 668/20, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. akt II SA/Gl 47/21). Uznać zatem należy, że jeżeli wypłacone świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb małoletniej córki skarżącego, to oznaczałoby to, że świadczenie to nie zostało nienależnie pobrane. Rozstrzygając sprawę ponownie organy, na podstawie art. 153 p.p.s.a., zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku i rozstrzygną sprawę w oparciu o przedstawioną przez Sąd wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wyjaśnią one, czy tylko matka dziecka była uposażona do konta wskazanego przez skarżącego we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego i czy tylko ona w związku z tym pobierała to świadczenie, a ustalając sposób dysponowania wypłaconym świadczeniem wychowawczym wezmą pod uwagę zebrany ponownie materiał dowodowy. Jeżeli chodzi o zarzuty dotyczące miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c., to stwierdzić należy, że są bez znaczenia dla rozstrzygnięcia nin. sprawy skoro warunkiem przysługiwania rodzicowi świadczenia wychowawczego, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa, jest m.in. wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.2020.374 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 p.p.s.a., Sąd przyznał wyznaczonemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego – koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 68 ze zm.), orzekając, jak w punkcie II sentencji wyroku.