III SA/Kr 372/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r. sygn. akt [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia 22 grudnia 2021 r. znak: SKO-NP.-4115-550/21, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K z dnia 19 sierpnia 2021 r. znak: GOSP.ŚP.524.9.2021 odmawiającą M. K. (dalej: skarżący), przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W podstawie prawnej decyzji powołano art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 596 z późn. zm.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U . z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.). Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. K., która zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 19 marca 2002 r., została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, przyznanym na stałe. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącego jest leczona psychiatrycznie, kardiologicznie i neurologicznie. Po złamaniu kości udowej porusza się na wózku. Organ ustalił, że oprócz skarżącego, zobowiązanych do alimentacji jest pięcioro rodzeństwa skarżącego. Na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, momentu powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 października 2000 r. tj. po ukończeniu przez matkę skarżącego 69 roku życia. Mając na uwadze powyższe organ stwierdził, że nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem świadczenie to, zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest należne tylko wtedy, gdy niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ I instancji wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, który stwierdził, że wprowadzenie kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki przyznania świadczenia jest niezgodne z Konstytucją. Do chwili obecnej art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został jednak uchylony ani zmieniony przez ustawodawcę, a zatem nie nastąpiła zmiana stanu prawnego w tym zakresie. W związku z powyższym organ uznał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w rozpoznanym przypadku byłoby niezgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa. W odwołaniu od decyzji Wójta Gminy K z dnia 19 sierpnia 2021 r., skarżący podniósł, że decyzja jest dla niego bardzo krzywdząca. Przeprowadzony wywiad środowiskowy potwierdził konieczność sprawowania przez skarżącego opieki nad matką, która wymaga szczególnej opieki i pielęgnacji. Sprawowana opieka obejmuje mycie, ubieranie, przygotowywanie posiłków, zakup leków i ich podawanie, wizyty u lekarzy. Skarżący podniósł, że przy sprawowaniu opieki nie może liczyć na pomocy swojej rodziny, ponieważ żona opiekuje się niepełnosprawną córką, a syn jest inwalidą II grupy. Rodzeństwo skarżącego też nie jest w stanie zapewnić opieki. Opisaną na wstępie decyzją z dnia 22 grudnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że jak wynika ze zgromadzonych dokumentów matka skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności ustalonym od dnia 18 października 2000 r. Niepełnosprawność ta ma charakter trwały, przy czym nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność ta istnieje. Zdaniem Kolegium stanowisko organu I instancji, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje bowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała później, niż w wymaga tego art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest nieprawidłowe i wynika z błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium wyjaśniło, że Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, uznał że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia, przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Powyższe oznacza, że okoliczność, iż niepełnosprawność matki skarżącego powstała w wieku 69 lat, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej Kolegium wskazało, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od spełnienia także innych przesłanek. Podstawową przesłanką, jaką musi spełniać osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia jest rezygnacja z pracy zarobkowej (niepodejmowanie zatrudnienia), spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne może zatem zostać przyznane tylko w sytuacji, w której zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Z okoliczności przedmiotowej sprawy wynika, że matka skarżącego jest wdową, mieszka wspólnie ze skarżącym i jego rodziną. Pozostaje w leczeniu psychiatrycznym, neurologicznym, kardiologicznym. Została częściowo ubezwłasnowolniona, a jej kuratorem został skarżący. W marcu 2021 r. złamała kość udową i nie wróciła do pełnej sprawności ruchowej, porusza się na wózku inwalidzkim. Jej stan zdrowia uległ pogorszeniu. W ocenie Kolegium z ustaleń faktycznych dokonanych w rozpoznawanej sprawie nie wynika, aby zakres opieki, jakiej wymaga matka skarżącego, był tego rodzaju, że uniemożliwiałby podjęcie skarżącemu aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Czynności takie jak przygotowywanie posiłków, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, robienie zakupów, nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracują zawodowo. Czynności te nie należą do czynności, które trzeba wykonywać cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach (z reguły rano i wieczorem), a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy. Z akt sprawy nie wynika, aby matka skarżącego była osobą niekontaktową, i pomimo, że jest osobą leczoną psychiatrycznie, a akt sprawy nie wynika, aby wymagała ciągłego nadzoru. W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że skarżący posiada pięcioro rodzeństwa i po stronie żadnej z tych osób nie ma przeszkód, które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. Kolegium zwróciło uwagę, że w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi, aby sprawowanie tej opieki nie wymagało rezygnacji z aktywności zawodowej któregokolwiek członka rodziny. Ponadto obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę wymagająca opieki. Zdaniem Kolegium przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego, ponieważ przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki. Podsumowując Kolegium stwierdziło, że stan faktyczny ustalony w przedmiotowej sprawie nie daje podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, choć nie z powodu wskazanego przez organ I instancji. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 22 grudnia 2021 r. skarżący podniósł, że zakres opieki, jakiej wymaga jego matka jest tego rodzaju, że uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w ograniczonym zakresie. Matka skarżącego jest osobą niekontaktową, wymaga ciągłego nadzoru ze strony opiekuna, a czynności związane ze sprawowaniem opieki są na tyle absorbujące, że skarżący musiał definitywnie zrezygnować z zatrudnienia. Skarżący zarzucił, że Kolegium przekroczyło przysługujące mu uprawnienia, dokonując samodzielnej oceny stopnia niepełnosprawności jego matki i zakresu wymaganej opieki. Matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym jednoznacznie wskazano, że jest osobą o znacznie ograniczonej zdolności do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki w celu pełnienia ról społecznych. Skarżący zarzucił również, że organ odwoławczy w sposób niedopuszczalny zrównał opiekę nad osobami starszymi z opieką nad osobami niepełnosprawnymi. Ta opieka nie jest tożsama. Gdyby nie było różnicy pomiędzy opieką nad osobą starszą, a osobą niepełnosprawną, to ustawodawca nie stwarzałby uprawnień dla rodzin osób niepełnosprawnych. W przypadku matki skarżącego znaczny stopień niepełnosprawności skutkuje koniecznością opieki i stałej pomocy, a wiek 91 lat jest dodatkowym elementem zwiększającym zakres tej opieki. Skarżący zarzucił także, że Kolegium w sposób niewłaściwy przedstawiło kwestię zobowiązania pozostałych dzieci do opieki nad matką. Matka skarżącego mieszka razem z nim i jego rodziną, a skarżący jako jej syn jest jedyną osobą mogącą faktycznie sprawować opiekę nad matką. Rodzeństwo skarżącego bądź z uwagi na odległe miejsce zamieszkania bądź pracę zawodową nie jest w stanie zapewnić matce opieki. Także wbrew twierdzeniom Kolegium, uzyskanie od rodzeństwa potrzebnych środków utrzymania może okazać się niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Dodatkowo skarżący podkreślił, że jego żona nie może pomóc mu w sprawowaniu opieki nad matką, gdyż sama posiada sześcioro dzieci, z czego dwójka jest niepełnosprawna. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postepowania według norm przepisanych. Zwrócił się także o przeprowadzenie dowodów wskazanych w skardze. Do skargi dołączył zaświadczenie lekarskie z dnia 16 stycznia 2022 r., kartotekę medyczną, zaświadczenie w Sądu Rejonowego z dnia 30 kwietnia 2019 r. o ustanowieniu go kuratorem oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 19 marca 2001 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona. Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżący nie spełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 19 marca 2002 r., którym została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, przyznanym na stałe. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącego wymaga pomocy takich czynnościach jak mycie, ubieranie, przygotowywanie posiłków, zakup i podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, robienie zakupów. Skarżący mieszka z matką. Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji". System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką a niepodejmowaniem przez nią pracy, nie istnieje związek przyczynowy, bowiem stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 28 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1386/21 i III SA/Kr 1418/21, z dnia 25 lutego 2022 r. sygn. III SA/Kr 1480/21, z dnia 29 marca 2022 r., sygn. III SA/Kr 1601/21, czy z dnia 30 maja 2022 r., sygn. III SA/Kr 128/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Podkreślić należy, że stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżący ma rodzeństwo, i nie zostało wykazane aby nie było ono w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez sprawowanie osobistej opieki lub finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżący nie był w stanie uzyskać od rodzeństwa zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.