I OSK 1343/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1540/22 w sprawie ze skargi R.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 3 sierpnia 2022 r., nr SKO.AL./4112/12/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem z 5 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1540/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę R.G. (dalej również: "wnioskodawca", "skarżący", "skarżący kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 3 sierpnia 2022 r., nr SKO.AL./4112/12/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł R.G., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, kwestionując go w całości i zarzucając naruszenie: cyt.: "Rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 30 ustęp 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów (przypis NSA: prawidłowo powinno być "ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów"; Dz. U. z 2022 r., poz. 1205, dalej: "ustawa z 2 września 2007 r.", "upoua", "ustawa"), poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego i odmowę umorzenia należności względem Funduszu Alimentacyjnego mimo nie przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie możliwości podjęcia przez skarżącego pracy zarobkowej w warunkach zakładu karnego, nie uwzględnieniu w sposób należyty aktualnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i materialnej dłużnika, w sytuacji gdy na mocy powołanego przepisu organy orzekające zobowiązane są do zbadania sytuacji majątkowej i rodzinnej dłużnika pod kątem zasadności jego wniosku o umorzenie zaległości alimentacyjnych." W uzasadnieniu środka zaskarżenia przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów, przywołując okoliczności sprawy wskazujące na wyjątkowość sytuacji strony, predysponującą do zastosowania instytucji umorzenia ww. należności. Autorka skargi kasacyjnej argumentuje, że skarżący odbywający karę pozbawienia wolności w wymiarze 15 lat, nie ma realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i spłaty zobowiązań. Twierdzi, że powodem takiego stanu rzeczy jest wieloletnie osadzenie strony w zakładzie karnym, które cyt. "(...) jest po części efektem jego działalności...", wskazuje przy tym na okoliczność – jej zdaniem istotną w sprawie, a pominiętą przez organy i WSA – że cyt.: "(...) korzyści, które odwołujący się miał czerpać z działalności niezgodnej z prawem, de facto służyły zaspokojeniu potrzeb całej rodziny w tym i dzieci" (skarga kasacyjna, str. 70 akt sąd.). Podnosi również, że powyższe stanowiło swoisty sposób działania skarżącego, ukierunkowanego na cyt.: "(...) zabezpieczenie bytu rodziny na wypadek, gdyby sam popadł w kłopoty." Wskazuje na brak rozpoznania wniosku strony o ustalenie przyczyn niepodejmowania zatrudnienia w zakładzie karnym i poprzestanie przez organy na pisemnym potwierdzeniu tego faktu przez Dyrektora Aresztu Śledczego w K., gdy rozstrzygnięcie tej kwestii ma – jej zdaniem – istotne znaczenie. Autorka środka zaskarżenia podaje, że cyt.: "(...) R.G. jest osobą chorą, cierpiącą na szereg nieuleczalnych, przewlekłych schorzeń, które dodatkowo ograniczają go w możliwości podjęcia zatrudnienia, zwłaszcza do cięższych prac fizycznych (astma, stwardnienie rozsiane). Te czynniki dyskwalifikują go daleko bardziej niż innych osadzonych od zatrudnienia. A zatem, już zaniechanie pozyskania pełnej informacji od Dyrektora AŚ w K., będące wynikiem pominięcia wniosku dowodowego skarżącego stanowi naruszenie przepisu art. 78 § 1 w związku z art. 140 kpa i uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji." W środku zaskarżenia podkreślono, że organ musi zatem cyt.: "(...) ustalić stan faktyczny sprawy i w granicach swojej kompetencji wybrać, czy zastosować beneficjum w nim przewidziane i umorzyć zaległości dłużnika, czy też nie" – skarga kasacyjna, str. 70 akt sądowych. Wskazano również, że nawet po odbyciu kary pozbawienia wolności, ze względu na stan zdrowia i wiek, skarżący będzie miał jeszcze bardziej ograniczone możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Końcowo zauważono, że uznaniowy charakter decyzji cyt.: "(...) nakłada na organy obowiązek wnikliwego rozeznania i oceny konkretnego stanu faktycznego." (skarga kasacyjna, str. 71 akt sąd.), a brak uwzględnienia przez organy i Sąd I instancji indywidualnych aspektów sytuacji strony w tej sprawie oraz uwzględnienia postulowanego wniosku dowodowego, nie mieściły się w ramach zakreślonych art. 30 ust. 2 upoua. Argumentując jak powyżej wniesiono o cyt.: "zmianę wyroku w całości poprzez uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego jak i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy G. w całości i umorzenie należności R.G. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych małoletnich dzieci K.K. i S.K. wraz z odsetkami"; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz o zasądzenie od Kolegium na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania sądowego w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych i zwolnienie skarżącego z obowiązku uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej z uwagi na fakt, że nie posiada on żadnego majątku i pracy i nie jest w stanie uiścić jej bez uszczerbku dla swojego utrzymania. W piśmie z 26 kwietnia 2024 r. złożono oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "ppsa"), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczają wskazane w środku zaskarżenia podstawy, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia. Zarzut skargi kasacyjnej oparty został na podstawie z art. 174 pkt 1 ppsa – co wprawdzie nie zostało wskazane przez pełnomocnika skarżącego kasacyjnie, jednak wynika z materialnoprawnej podstawy podnoszonego naruszenia. W środku zaskarżenia nie wskazano wadliwości o charakterze procesowym, co czyni stan faktyczny ustalony przez organy administracji i przyjęty przez Sąd wojewódzki, wiążącym. Odnosząc się do "rażącego naruszenia" art. 30 ust. 2 upoua, cyt.: "(...) poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego i odmowę umorzenia należności względem Funduszu Alimentacyjnego mimo nie przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie możliwości podjęcia przez skarżącego pracy zarobkowej w warunkach zakładu karnego, nie uwzględnieniu w sposób należyty aktualnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i materialnej dłużnika, w sytuacji gdy na mocy powołanego przepisu organy orzekające zobowiązane są do zbadania sytuacji majątkowej i rodzinnej dłużnika pod kątem zasadności jego wniosku o umorzenie zaległości alimentacyjnych." – Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że konstrukcja i uzasadnienie tak sformułowanego naruszenia wskazuje na ewentualność popełnienia przez Sąd wojewódzki błędu subsumpcji, mimo braku jego jednoznacznego określenia przez autorkę środka zaskarżenia. Przypomnieć w tym miejscu należy, że w obrębie podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 1 ppsa, strona może powołać się na: 1. błąd wykładni - error contra similem vel rationem legis – polegający na wadliwym zrekonstruowaniu normy prawnej z przepisu prawa, wyrażający się w mylnym zrozumieniu przez sąd jego treści, a więc wadliwym ustaleniu wpisanego w ten przepis sensu normatywnego. Zauważenia również wymaga, że zarzut błędnej wykładni powinien obejmować tak konkretyzację nieprawidłowości wykładni przeprowadzonej przez sąd wojewódzki, jak i wyjaśnienie prawidłowej – zdaniem strony – rekonstrukcji normy prawnej z przepisu; 2. błąd subsumpcji - error contra ius in hypothesi - obejmujący nieprawidłowość działania sądu w postaci uznania, że ustalony w sprawie, konkretny stan faktyczny odpowiada abstrakcyjnemu stanowi wpisanemu w hipotezę określonej normy prawnej. Polega on na przyjęciu przez sąd błędnej oceny zastosowania (bądź niezastosowanie) przez organ administracji przepisu prawa materialnego w odniesieniu do stanu konkretnej sprawy. Podkreślenia przy tym wymaga, że ocena tego rodzaju zarzutu, może być dokonana wyłącznie na podstawie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa wyroku, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Niewłaściwe zastosowanie normy prawa polega w tym przypadku na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie objętej dyspozycją przepisu. Co istotne - nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzut wadliwego zastosowania prawa materialnego w sytuacji, gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie (vide np. wyroki NSA z: 22 października 2004 r., GSK 811/04, 1 grudnia 2010 r., II FSK 1506/09). Nie można także skutecznie stawiać zarzutu naruszenia prawa materialnego, polegającego na jego niewłaściwym zastosowaniu, gdy z uzasadnienia takiego zarzutu (materialnoprawnego) wynika, że skarżący w rzeczywistości kwestionuje ustalenia w zakresie stanu faktycznego. "Zwalczanie ustaleń faktycznych nie może nastąpić wyłącznie przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Konieczne jest w takiej sytuacji wykazanie, że błędne ustalenia są wynikiem naruszenia przez Sąd przepisów prawa procesowego." (vide np. wyroki NSA: z 21 lutego 2024 r., I OSK 74/23; czy z 7 czerwca 2024 r., I OSK 1313/23). Jest to konsekwencją faktu, że błędne zastosowanie przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości (vide np. wyroki NSA: z 3 listopada 2011 r., I FSK 2071/09; z 24 kwietnia 2020 r., I OSK 1046/19; z 1 czerwca 2021 r., III OSK 3442/21). Taka konstrukcja zarzutu jest w sposób oczywisty wadliwa i niedopuszczalna. Analizując powyższe Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że autorka skargi kasacyjnej, podnosi naruszenie art. 30 ust. 2 upoua w postaci jego niezastosowania, gdyż argumentacja środka zaskarżenia w swej istocie kontestuje brak uwzględnienia przez organy i Sąd I instancji wniosku dowodowego skarżącego w zakresie zbadania jego cyt. "(...) sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i materialnej (...) w sytuacji gdy na mocy powołanego przepisu organy orzekające zobowiązane są do zbadania sytuacji majątkowej i rodzinnej dłużnika pod kątem zasadności jego wniosku...". Powoływane w środku zaskarżenia wyroku okoliczności przynależą do opisu i oceny stanu faktycznego sprawy i powinny być podnoszone w ramach naruszeń prawnoprocesowych. Ich kwestionowanie może mieć zaś miejsce w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 ppsa. Dalej – jak wskazano już powyżej – podważanie ustaleń i ocen przyjętych przez organy i Sąd I instancji w ramach stanu faktycznego sprawy, a dotyczących ustaleń faktycznych jest nieodzowne dla skutecznego podnoszenia zarzutu błędu subsumpcji. W sytuacji zaś, gdy strona wskazuje jedynie naruszenie prawa materialnego w zakresie jego błędnego zastosowania (bądź niezastosowania), nie kontestując jednocześnie stojących u podstaw wyroku Sądu wojewódzkiego, założeń o charakterze procesowym już ta przyczyna eliminuje konieczność oceny tak sformułowanego naruszenia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można bowiem skutecznie powoływać się na błąd subsumpcji, bez podważenia ustaleń i ocen stanu faktycznego sprawy. Z treści uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 upoua wynika jednoznacznie, że poprzez wskazanie wadliwości o charakterze materialnoprawnym autorka skargi kasacyjnej dokonuje próby podważenia ocen stanu faktycznego sprawy, przyjętego przez organy i Sąd wojewódzki – które to okoliczności mogłaby prawidłowo podnosić np.: poprzez wskazanie naruszenia art. 151 ppsa (a więc przepisu stosowanego przez Sąd I instancji) w zw. z np.: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa (regulacji procesowych stosowanych przez organ). Naruszenia takiego jednak w tej sprawie nie postawiono. Naczelny Sąd Administracyjny raz jeszcze podkreśla, że podważanie za pomocą formułowania zarzutów o charakterze materialnoprawnym ustaleń i ocen stanu faktycznego sprawy stanowi działanie z gruntu nieprawidłowe i nie może zyskać aprobaty Sądu kasacyjnego. Skoro zatem autorka skargi kasacyjnej nie zakwestionowała okoliczności faktycznych sprawy, nie sformułowała również w sposób umożliwiający ocenę przez Naczelny Sąd Administracyjny naruszenia w postaci błędu subsumpcji (art. 30 ust. 2 upoua) – argumentację środka zaskarżenia wyroku WSA w Krakowie uznać należało za bezzasadną. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna pozbawiona jest podstaw i na mocy art. 184 ppsa, orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine ppsa.