II SA/Gd 614/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 16 maja 2023 r., numer SKO Gd/6934/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Pani A. R. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 16 maja 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Stare Pole z 25 listopada 2022 r., odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wójt Gminy Stare Pole wskazaną powyżej decyzją odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji wskazał między innymi, że w pierwszej kolejności zobowiązanym do alimentacji względem matki skarżącej jest Jej mąż. Jednakże posiada on orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dalszej kolejności zobowiązanymi do alimentacji jest czworo dzieci, w tym skarżąca. Każde z rodzeństwa skarżącej pomimo wykonywania pracy zawodowej deklaruje doraźną pomoc na rzecz matki. Wójt podniósł także, iż we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca oświadczyła, że zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 5 października 2022 r. Aczkolwiek nie potwierdza tego faktu zaświadczenie z dnia 20 października 2022 r. wydane przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Malborku, z którego wynika, że skarżąca w dalszym ciągu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 lipca 2009 r. z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako domownik. Na podstawie ww. dokumentu nie wynika, że zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy deklarowanym przez stronę zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Dalej podniesiono, że w trakcie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego skarżąca oświadczyła, że wykonuje czynności względem matki w godzinach od 8.00 do 20.00. Czynności te polegają na pomocy w toalecie codziennej, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków oraz utrzymaniu czystości i porządku w mieszkaniu rodziców. Podczas wywiadu ustalono również, że matka skarżącej samodzielnie spożywa przygotowane posiłki, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne i codzienne czynności higieniczno-sanitarne. Nie jest osobą leżącą, samodzielnie porusza się po mieszkaniu przy pomocy kuli. Wójt nie kwestionował faktu, że skarżąca angażuje się w opiekę nad matką, jednakże pomoc deklarują również pozostałe dzieci, które zamieszkują w niewielkiej odległości od osoby wymagającej opieki, np. syn W. zamieszkuje w tym samym budynku, w lokalu obok. Ponadto w ocenie Wójta, wszystkie czynności opiekuńcze związane ze stanem zdrowia matki skarżącej, która nie jest osobą leżącą, nie są czynnościami pochłaniającymi tyle czasu, aby niemożliwe było podjęcie przez wnioskodawczynię jakiegokolwiek zatrudnienia, bądź wykonywania pracy w gospodarstwie. Organ pierwszej instancji uznał, że poza brakiem związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy deklarowanym przez stronę zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, kolejną negatywną przesłanką jest przesłanka wynikającą z art. 17 ust. 1b ustawy, tj. że niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy decyzję Wójta wskazało, że w orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, iż przepis art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Kolegium podkreśla, że w tym zakresie organ pierwszej instancji błędnie przyjął, iż istnieje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium stwierdziło jednakże, że z wywiadu środowiskowego wynika, iż czynności opiekuńcze sprawowane są w następującym zakresie: - godz.9.00 ścielenie łóżka, segregacja odzieży i pościeli do prania, wstawienie prania, utrzymanie czystości w mieszkaniu, - godz. 11.00 przygotowywanie obiadu (w mieszkaniu matki lub w mieszkaniu wnioskodawczyni), - w godz. 13.00-14.00 podanie obiadu, - od godz. 14.00 wyjście do ogrodu lub na spacer w zależności od pogody, - godz. 15.00- 15.30 podanie matce kawy i podwieczorku, - godz. 16.00 odpoczynek matki (drzemka, czytanie lub oglądanie TV). W tym czasie wnioskodawczyni wykonuje czynności domowe (sprząta, robi przetwory), czasami wspólnie jadą na zakupy, - od godz. 18.00 przygotowanie podanie kolacji i leków (2 razy dziennie), mierzenie ciśnienia, sprzątanie po kolacji, - od godz. 19.00 kąpiel, ścielenie łóżka, przebranie do spania, - ok godz.20.00 powrót wnioskodawczym do swojego mieszkania. Kolegium stwierdziło, że z opisanych okoliczności nie wynika, aby istniał związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię (nie podejmowaniem przez nią pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Rozmiar i zakres opieki nie wymusza na stronie zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym. Matka skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kuli (lub dwóch kul) samodzielnie spożywa wcześniej przygotowane przez córkę posiłki oraz leki, samodzielnie korzysta z toalety, chodzi z córką na spacery, do lekarzy i na zakupy. Czynności wykonywane przez wnioskodawczynię związane z osobistą opieką nad matką sprowadzają się do pomocy przy myciu, ubieraniu, obcinaniu paznokci, czesaniu włosów, pomocy w ubieraniu, przygotowaniu i podaniu leków (2 razy dziennie) oraz posiłków, mierzeniu ciśnienia. Skarżąca nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej, permanentnej obecności przy niej. Wykaz wykonywanych czynności nie stanowi stałej opieki, a co za tym idzie nie wyklucza całkowicie podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, choćby w gospodarstwie rolnym brata, w którym wnioskodawczyni została zgłoszona do ubezpieczenia jako domownik. Tym bardziej, że praca w gospodarstwie rolnym nie jest określona ścisłymi ramami czasowymi i możliwym jest taka jej organizacja, która przy wsparciu pozostałego rodzeństwa i męża, pozwoliłaby stronie na podjęcie aktywności zawodowej. Pomimo, co nie budzi wątpliwości, codziennego charakteru świadczonej opieki, zakres wykonywanych przez wnioskodawczynię czynności sprowadza się w większości do prowadzenia gospodarstwa domowego. We wniesionej do sądu skardze, decyzji Kolegium zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca domagała się uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającej jej decyzji Wójta i orzeczenia, co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Domagano się także zasądzenia kosztów postępowania. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Sąd zważył co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) – zwanej dalej "u.ś.r"., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Z ust. 2 art. 17b u.ś.r. wynika, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. W tym zakresie uznać należało stanowisko Kolegium za prawidłowe. Kwestią sporną w niniejszej sprawie był zakres opieki świadczonej przez skarżącą wobec swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kontekście tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki. Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1148/20, dostępne na orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie organy obu instancji zakwestionowały istnienie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wskazać należało, że dowodem zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. jest oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, CBOSA). Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej. We wniosku o przyznanie świadczenia pelengacyjnego skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym od 5 października 2022 r. Z zaświadczenia KRUS wynikało natomiast, że była Ona w dalszym ciągu ubezpieczona jako domownik. Oceniając powyższe okoliczności w kontekście realizacji warunku rezygnacji z aktywności zawodowej, w tym przypadku pracy w gospodarstwie rolnym, wskazać należało, że Sąd podziela pogląd orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, że konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników (za wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r. I OSK 1273/20). Jak zatem wskazał NSA niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie stanowi dowodu potwierdzającego zaistnienie tego stanu faktycznego, lecz jest jedynie jego następstwem. W ocenie Sądu, organy administracji nie zdołały w toku postępowania podważyć oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie. Niemniej, bez względu na powyższe – w ocenie Sądu sprawowanie opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia pracy zarobkowej, rozumianej w realiach niniejszej sprawy jako kontynuacja pracy w gospodarstwie rolnym. Wykonywane przez skarżącą czynności, co słusznie podkreśliło Kolegium, nie kolidują z możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. Na gruncie niniejszej sprawy nie została zatem spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 u.ś.r.). Ocena, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z z pracy w gospodarstwie a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna przy tym uwzględniać również okoliczność, że w przypadku z pracy w gospodarstwie jako domownik, istnieje większa możliwość elastycznego planowania pracy i dostosowania jej do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż w przypadku umowy o pracę. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnienia zatem wymaga specyficzny charakter pracy w gospodarstwie rolnym jako domownik. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane bowiem za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (np. z pracy w gospodarstwie) - wynikający właśnie z konieczności zapewnienia opieki osobie jej wymagającej. Świadczenie ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki (troski) nad bliską osobą, która jej wymaga (por. wyrok WSA w Gdańsku z 26 lipca 2023 r., sygn. II SA/Gd 47/23, orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku pracy w gospodarstwie rolnym jako domownik, prowadzonym przez brata i jednocześnie syna podopiecznej deklarującego doraźne wsparcie w opiece nad matką, istnieje taka możliwość organizacji pracy i planu zajęć, aby uwzględniły one potrzeby rodziny, w tym wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2001 r. sygn. akt II UKN 567/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 341). Rację miały organy administracji, że zakres czynności, które skarżąca wykonuje opiekując się matką, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Z akt sprawy wynikało, że zakres opieki na matką sprowadza się do pomocy w toalecie codziennej, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków oraz utrzymaniu czystości i porządku w mieszkaniu rodziców. Podczas wywiadu ustalono również, że matka skarżącej samodzielnie spożywa przygotowane posiłki, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne i codzienne czynności higieniczno-sanitarne. Nie jest osobą leżącą, samodzielnie porusza się po mieszkaniu przy pomocy kuli. Nie można zatem uznać, aby konieczność opieki nad matką stanowiła przyczynę zaprzestania pracy rolniczej, a biorąc pod uwagę opisane przez skarżącą czynności wykonywane w ramach opieki nad niepełnosprawną – możliwym było ich pogodzenie z pracą w gospodarstwie, oczywiście uwzględniając konieczność właściwej organizacji i potrzebę dostosowania do specyfiki potrzeb matki, zwłaszcza że doraźną pomoc w opiece nad matką deklaruje pozostałe rodzeństwo. Mając powyższe na względzie, Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) – dalej jako "P.p.s.a.", orzekła jak w sensacji. Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.