I OSK 2505/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Jakub Rozenfeld po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A., B. B., D. D., F. F., G. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2112/22 w sprawie ze skargi A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G. na niewykonanie przez Prezydenta m.st. Warszawy wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14 1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 i wymierza Prezydentowi m.st. Warszawy grzywnę w wysokości 20.000 (dwadzieścia tysięcy) złotych; 2. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 3 w części dotyczącej przyznania od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz A. A., B. B., D. D., F. F. i G. G. sumy pieniężnej po 4.000 (cztery tysiące) złotych na rzecz każdego z nich i przyznaje od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz A. A., B. B., D. D., F. F. i G. G. sumy pieniężne w wysokości po 8.000 (osiem tysięcy) złotych na rzecz każdego z nich i w pozostałym zakresie skargę kasacyjną oddala; 3. zasądza od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz A. A., B. B., D. D., F. F. i G. G. solidarnie kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 14 lutego 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2112/22, po rozpoznaniu skargi A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F. i G. G. na niewykonanie przez Prezydenta m.st. Warszawy wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14, w punkcie 1. wymierzył Prezydentowi m.st. Warszawy grzywnę w wysokości 12 000 zł; w punkcie 2. stwierdził, że bezczynność organu w wykonaniu wyroku miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; w punkcie 3. przyznał od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz skarżących sumę pieniężną w wysokości po 4 000 złotych dla każdego z nich; w punkcie 4. oddalił skargę w pozostałej części; a w punkcie 5. zasądził od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz skarżących solidarnie kwotę 680 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: A. A., B. B., C. C. D. D., E. E., F. F. i G. G. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na niewykonanie przez Prezydenta m.st. Warszawy wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14 zobowiązującego Prezydenta m.st. Warszawy do rozpoznania wniosku z 2 lipca 2013 r. o odszkodowanie za nieruchomość położoną w Warszawie przy ul. [...], ozn. hip. jako "[...]", rej. hip. [...] w terminie dwóch miesięcy od daty doręczenia odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy i stwierdzającego, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. W odpowiedzi na skargę Prezydent m.st. Warszawy wskazał, że z uwagi na wynikający z art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całości materiału dowodowego pozwalającego na dokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy, nie było możliwości zakończenia niniejszego postępowania w terminie określonym w art. 35 K.p.a. Prezydent m.st. Warszawy wyjaśnił, że w celu uzupełnienia materiału dowodowego organ podjął następujące czynności. W dniu 4 marca 2022 r. zlecono geodecie uprawnionemu wykonanie opracowanie geodezyjnego polegającego na wkreśleniu przedmiotowej nieruchomości na zdjęcia pozyskane z Wojskowego Biura Historycznego, a wskazane opracowanie wpłynęło do organu 29 kwietnia 2022 r. W dniu 26 lipca 2022 r. zlecono opracowanie fotogrametryczne polegające na opisie zdjęć pozyskanych z Wojskowego Biura Historycznego, a wskazane opracowanie wpłynęło do organu 11 sierpnia 2022 r. W piśmie z 22 sierpnia 2022 r. strony zostały wezwane przez organ na rozprawę administracyjną w przedmiotowej sprawie. Termin rozprawy został wyznaczony na 29 września 2022 r. W piśmie z 30 stycznia 2023 r. skarżący podnieśli, że poza rozprawą administracyjną, która odbyła się 29 września 2022 r., organ administracji nadal podejmuje jedynie pozorowane czynności, które mają usprawiedliwiać dalsze przewlekanie postępowania (protokół rozprawy administracyjnej z 29 września 2022 r., pismo Biura Spraw Dekretowych z 17 stycznia 2023 r.). Następnie, w piśmie z 9 lutego 2023 r. skarżący podnieśli, że wniosek o odszkodowanie z 2 lipca 2013 r. pozostaje wciąż nierozpoznany. Jak wskazał Sąd I instancji w zaskarżonym orzeczeniu, termin na wykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Warszawie z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14 upłynął 13 kwietnia 2015 r. W latach: 2016, 2018 i 2021 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na skutek skarg na niewykonanie powyższego wyroku, wydał prawomocne wyroki mające doprowadzić do rozpoznania przez Prezydenta m.st. Warszawy wniosku skarżących z 2 lipca 2013 r. o przyznanie odszkodowania za przedmiotową nieruchomość. Chodzi o wyroki: z 27 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 589/16, z 18 lipca 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 232/18 i z 9 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2090/21. W wyrokach tych Sąd wymierzył Prezydentowi m.st. Warszawy grzywny odpowiednio: 1 000 zł, 3 000 zł, 12 000 zł. We wszystkich tych wyrokach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że bezczynność Prezydenta m.st. Warszawy miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. W pierwszym wyroku Sąd oddalił skargę w części dotyczącej wniosku o przyznanie na rzecz skarżących sumy pieniężnej. W kolejnych wyrokach Sąd przyznał na rzecz każdego z siedmiu skarżących sumę pieniężną odpowiednio w kwotach po 300 zł, a następnie - 2000 zł. Jak zauważył Sąd I instancji, prawomocny wyrok z 9 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2090/21 Prezydent m.st. Warszawy otrzymał 16 marca 2022 r. Do dnia orzekania przez Sąd w niniejszej sprawie Prezydent m. st. Warszawy nie załatwił wniosku z 2 lipca 2013 r. o odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość. Dlatego też, Sąd I instancji uznał, że skarga o wymierzenie grzywny jest zasadna. Uzasadniając wymierzenie grzywny w wysokości 12 000 zł, Sąd I instancji wyjaśnił, że z materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy wynika, że na organ już trzykrotnie została nałożona prawomocnie sankcja finansowa w postaci grzywien w łącznej wysokości 16 000 zł. Trzykrotnie Sąd stwierdził, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Dwukrotnie Sąd przyznał na rzecz każdego z siedmiu skarżących sumy pieniężne w kwocie łącznej 16 100 zł. Prawomocny wyrok z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14 zobowiązujący do rozpoznania wniosku o odszkodowanie nie został wykonany, mimo upływu ponad 7 lat, licząc od upływu terminu dwóch miesięcy wyznaczonego przez Sąd (uwzględniając w okresie od 14 marca do 23 maja 2020 r. wstrzymanie biegu terminów procesowych w postępowaniu administracyjnym wynikające z ustawodawstwa dotyczącego COVID-19), do dnia orzekania w niniejszej sprawie. Zatem, wniosek o odszkodowanie zalega w aktach sprawy już ponad 9 lat. Jak wskazał Sąd I instancji, przy wymiarze wysokości grzywny i ustaleniu jej na tej samej, co poprzednio, wysokości Sąd uwzględnił podnoszone w skardze okoliczności, jak również to, że Prezydent m.st. Warszawy po otrzymaniu w grudniu 2021 r. nieprawomocnego wyroku WSA w Warszawie z 9 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2090/21 nie był zupełnie bezczynny, lecz podjął czynności zmierzające do merytorycznego wyjaśnienia sprawy, a ponadto, że przyczyny niezałatwienia sprawy nie są nacechowane negatywnym personalnym stosunkiem do skarżących, ale są natury obiektywnej, skoro zasadniczo wynikają z zalegającej w organie bardzo dużej ilości spraw tego typu, co znane jest Sądowi z urzędu. Wobec takiego stanu rzeczy Sąd I instancji stwierdził, że utrzymująca się bezczynność Prezydenta m.st. Warszawy w wykonaniu powyższego wyroku Sądu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem Sądu I instancji, okoliczności niniejszej sprawy nie dawały podstaw do wymierzenia grzywny we wnioskowanej przez skarżących maksymalnej wysokości wynoszącej 63 461,50 zł. W ocenie Sądu I instancji, dotychczasowe podnoszenie wysokości grzywny nie dało oczekiwanych rezultatów, a przekazywanie coraz to wyższych kwotowo środków publicznych między jednostkami sektora finansów publicznych nie jest realną sankcją dla Prezydenta m.st. Warszawy. Sąd I instancji uznał za zasadną skargę w zakresie żądania przyznania od organu na rzecz każdego ze skarżących sumy pieniężnej w kwotach po 4 000 zł. Zdaniem Sądu I instancji, tego rodzaju dodatkowa sankcja finansowa (w łącznej wysokości 28 000 zł) powinna być wymierzona obok grzywny, skoro dotychczasowe grzywny nie odniosły zamierzonego skutku. Sąd I instancji przyjął, że suma pieniężna w wysokości dwukrotnie wyższej, niż poprzednia suma pieniężna (po 2 000 zł) będzie adekwatna do okoliczności sprawy. Suma pieniężna w wysokości orzeczonej w wyroku, w powiązaniu z grzywną, powinny skłonić organ do załatwienia niniejszej sprawy odszkodowawczej w rozsądnym terminie. Zdaniem Sądu I instancji, okoliczności niniejszej sprawy nie dawały podstaw do przyznania sumy pieniężnej we wnioskowanej przez skarżących maksymalnej wysokości (w kwocie łącznej 31 730,15 zł). Jak wyjaśnił Sąd I instancji, w ostatnim z prawomocnych wyroków Sąd przyznał na rzecz każdego ze skarżących sumę pieniężną w wysokości po 2 000 zł, w relacji do poprzedniego prawomocnego wyroku przyznającego każdemu ze skarżących sumę pieniężną w kwocie po 300 zł, przy przerwie czasowej pomiędzy tymi wyrokami wynoszącej ponad 3 lata. Skoro więc pomiędzy ostatnim wyrokiem, a obecnie rozpoznawaną skargą na niewykonanie wyroku minął ponad 1 rok, to Sąd I instancji podwyższył sumę pieniężną dwukrotnie, mając na uwadze opisane wyżej okoliczności sprawy. Poza tym, Sąd I instancji uznał, że analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że zwłoka organu nie wynika z podejmowanych względem stron celowych działań utrudniających procedowanie (np. wzywania stron o przedłożenie dowodów nieadekwatnych do przedmiotu sprawy, czy zagubienia akt sprawy), ale prawdopodobnie ma swoje podłoże w sytuacji kadrowo-organizacyjnej komórki organizacyjnej obsługującej tego typu sprawy, spotęgowanej utrzymującą się od lat sytuacją zalegania w organie bardzo dużej ilości spraw odszkodowawczych. Sąd I instancji za bezzasadny uznał wniosek skarżących o orzeczenie przez Sąd o istnieniu uprawnienia skarżących do odszkodowania. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że instrument opisany w art. 154 § 2 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259) może być zastosowany w sprawach nieskomplikowanych, gdzie nie ma potrzeby prowadzenia postępowania dowodowego w szerszym zakresie i gromadzenia różnej kategorii dowodów (np. dokumentów, opinii biegłych), co do których należy zapewnić stronom możliwość zgłoszenia uwag, zastrzeżeń, przeciwdowodów. Tymczasem, sprawy o odszkodowania za tzw. nieruchomości warszawskie nie należą do tej kategorii spraw. Sprawy te są skomplikowane, z uwagi na ich historyczny i wielowątkowy charakter. W sprawach tych organ musi wyjaśnić i ocenić wiele okoliczności w warstwie podmiotowej i przedmiotowej. Decyzja administracyjna ustalająca wysokość odszkodowania (jeżeli okaże się, że wniosek jest zasadny) ma charakter konstytutywny i zapada po analizie i ocenie przesłanek zawierających zwroty niezdefiniowane w ustawie o gospodarce nieruchomościami (np. gospodarstwo rolne, dom jednorodzinny, pozbawienie faktycznej możliwości władania). Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli A. A., B. B., D. D., F. F. i G. G. zaskarżając wyrok w zakresie punktu 1., w którym Sąd I instancji nie wymierzył Prezydentowi m.st. Warszawy grzywny ponad 12 000 zł oraz w zakresie punktu 3. w części, w jakiej Sąd I instancji nie przyznał od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz każdego ze skarżących sumy pieniężnej w kwocie ponad orzeczoną w wysokości 4 000 zł i zarzucając Sądowi I instancji: I) na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest: 1) art. 154 § 1 i § 6 P.p.s.a. w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie, to jest wymierzenie Prezydentowi m.st. Warszawy grzywny w wysokości 12 000 zł i uznaniu, że wymierzona w tej wysokości, będzie adekwatną sankcją za ignorowanie rozstrzygnięć sądu, w sytuacji gdy z całokształtu okoliczności sprawy wynika, że grzywna w wysokości wymierzonej zaskarżonym wyrokiem nie jest w stanie odnieść zamierzonego skutku; 2) art. 154 § 7 P.p.s.a. w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie w postaci przyznania sumy pieniężnej w kwocie 4 000 zł na rzecz każdego ze skarżących i uznaniu jej wymiaru za wystarczający, podczas gdy suma ta nie stanowi realnego środka mogącego przymusić organ do wydania rozstrzygnięcia ani też wystarczającej rekompensaty za skutki opieszałego i przewlekłego prowadzenia postępowania; 3) art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 21 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 20, art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, a także art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez brak zastosowania w sposób skuteczny regulacji pozwalającej na wyegzekwowanie prawomocnego orzeczenia sądu, co prowadzi do wieloletniego stanu oczekiwania na merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku dotyczącego wywłaszczonej nieruchomości; II) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: 1) Artykułu 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, powoływanej dalej jako "Konwencja", przez brak przyznania odpowiedniego zadośćuczynienia skarżącym za zaistniałą przewlekłość postępowania, którego zasadność wynika z treści tego przepisu, a także orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka; 2) w przypadku uznania, że zarzuty opisane w punktach I.1 i I.2 (art. 154 § 1 i § 6 w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. oraz art. 154 § 7 w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a.) mają charakter procesowy, powtórzono treść tych zarzutów ze wskazaniem, że dotyczą naruszenia przepisów postępowania. Z uwagi na powyższe, wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku w części, to jest co do punktu 1. przez wymierzenie Prezydentowi m.st. Warszawy grzywny w wysokości maksymalnej, to jest dziesięciokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia oraz co do punktu 3. przez zasądzenie od Prezydenta m.st. Warszawy na rzecz każdego ze skarżących sumy pieniężnej w wysokości maksymalnej, to jest pięciokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Ewentualnie, wniesiono o uchylenie orzeczenia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto, wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Złożono również oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że Prezydent m.st. Warszawy notorycznie lekceważy wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wydawane w sprawie bezczynności tego organu. W sprawie zostały już wydane cztery wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wyrażono obawę, że środki stosowane przez Sąd I instancji nie doprowadzą do wykonania kolejnego wyroku tego Sądu. Wskazano, że celem skargi jest również wyczerpanie środków prawnych, poprzedzających złożenie skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Wnoszący skargę kasacyjną zwrócili uwagę, że kwoty zasądzane w wyrokach ze skarg na bezczynność organu są niewiele wyższe od dolnej granicy widełek prawnych i stanowią promil wartości nieruchomości. W takiej sytuacji, Prezydent m.st. Warszawy będzie nadal odwlekał rozstrzygnięcie sprawy. Dzieje się to kosztem powagi prawomocnych wyroków sądów administracyjnych, pogorszenia wizerunku polskiego sądownictwa administracyjnego oraz dalszej utraty znaczenia konstytucyjnej zasady praworządności. Skutkuje to pozbawieniem skarżących odszkodowania i możliwości dysponowania ich rodzinną nieruchomością oraz pobierania z niej pożytków. Jak zaznaczyli wnoszący skargę kasacyjną, wysokość grzywny wymierzona przez Sąd I instancji nie wzrosła od czasu ostatniego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2090/21, co oznacza, że jej efektywność będzie podobnie niska. Grzywna stanowi zaledwie dwukrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w roku poprzednim, wobec dziesięciokrotnej wysokości, w jakiej można maksymalnie orzec tę grzywnę. Odnosząc się do wysokości sumy pieniężnej, wnoszący skargę kasacyjną podkreślili, że od daty złożenia wniosku minęło 10 lat, a od wyroku z 2014 r. – 9. Zasądzenie sumy pieniężnej powinno zdyscyplinować organ do wykonania swojej powinności. Stanowi ona swego rodzaju zryczałtowaną rekompensatę przyznawaną stronie przez sąd administracyjny za negatywne przeżycia wynikające z bezczynności organu lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Zdaniem wnoszących skargę kasacyjną, jedynie przyznawanie wysokich sum pieniężnych mogłoby skłonić organ do podjęcia działań zmierzających do przyspieszenia załatwienia sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną zaznaczyli, że wyegzekwowanie orzeczenia sądowego stanowi niezbędny element prawa do sądu, określonego w art. 45 Konstytucji RP. Z kolei, ETPCz wielokrotnie stwierdzał, że przedłużające się postępowanie administracyjne stanowi naruszenie przez Polskę art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Istnieje silne domniemanie, że nadmierna długość postępowania powoduje szkodę moralną (tak sprawa Scordino przeciwko Włochom, skarga nr 36813/97, wyrok z 29 marca 2006 r.). W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Prezydent m.st. Warszawy wniósł o jej oddalenie i przyznanie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto, wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W ocenie organu, argumentacja przedstawiona w skardze kasacyjnej jest chybiona. Organ zaznaczył, że zarówno grzywna, o której mowa w art. 154 § 1 P.p.s.a., jak i suma pieniężna, o której mowa w art. 154 § 7 P.p.s.a., są przyznawane według uznania Sądu. Oznacza to, że zarzut naruszenia art. 154 § 1, 6 i 7 P.p.s.a. może okazać się zasady jedynie w wyjątkowych okolicznościach, które jednak nie wystąpiły w niniejszej sprawie. Kwestionowanie zasadności motywów jakimi kierował się Sąd I instancji, wymaga, zdaniem organu, sformułowania zarzutu art. 141 § 4 P.p.s.a., który nie został w skardze kasacyjnej zawarty. W ocenie Prezydenta m.st. Warszawy, wymierzona grzywna mieści się w zakresie określonym przepisami ustawy, a ponadto spełnia zakładaną funkcję represyjną i dyscyplinującą. Ponadto, Sąd I instancji w sposób wyczerpujący wyjaśnił przesłanki, jakimi się kierował ustalając wysokość sumy pieniężnej. Sąd I instancji wyjaśnił, że wydłużony czas postępowania nie jest przejawem złośliwości wobec skarżących, ale wynika z obiektywnych czynników, w szczególności dużej ilości spraw. W piśmie z 4 kwietnia 2024 r. Prezydent m.st. Warszawy uzupełnił przedstawione w odpowiedzi na skargę kasacyjną stanowisko. Jak podkreślił, organ dąży do jak najszybszego zakończenia wszystkich prowadzonych postępowań zwrotowych i odszkodowawczych. Następnie, Prezydent m.st. Warszawy opisał zakres działalności Biura Spraw Dekretowych i zauważył, że na przyspieszenie rozpoznawania sprawy wpływ mają same strony przez zaangażowanie się w należyte wyjaśnienie jej stanu faktycznego. W niniejszej sprawie, strony na przeprowadzonej rozprawie administracyjnej (organ załączył protokół rozprawy z 29 września 2022 r.) ograniczyły się w zasadzie do modyfikacji wniosków o odszkodowanie, rozszerzając swoje żądanie o podstawę określoną w art. 215 ust. 1 u.g.n., a więc alternatywnie domagając się odszkodowania za gospodarstwo rolne. Powyższe, z uwagi na zróżnicowanie zawartych w ustępie 1 i 2 artykułu 215 u.g.n. przesłanek, spowodowało wydłużenie czasu rozpoznania sprawy. Organ zwrócił uwagę, że żadna ze stron nie przedstawiła jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego fakt gospodarowania przez ich poprzedników prawnych przedmiotowym gruntem po wejściu w życie dekretu i co najmniej do 1958 r. Jednocześnie, organ pozyskał informację, że w latach 50. obszar wokół znajdującej się w nieznacznej odległości szkoły, miał zostać zagospodarowany pod ogrody szkolne (i załączył na tę okoliczność kopie artykułów z Tygodnika "Stolica" i Dziennika "Życie Warszawy"). Z pozyskanej przez organ literatury wynika, że ogrody szkolne miały charakter dydaktyczny i edukacyjny oraz były wykorzystywane pod uprawę roślin przez uczniów, a plony z nich służyły społeczności szkolnej (organ załączył: R. Kowalski, E. Grott, "Ogrody szkolne we współczesnej szkole. Znak edukacyjnego zacofania a może jednak postępu?"). Ponadto, jak wskazał Prezydent m.st. Warszawy, pozyskano dokumenty dotyczące budowy na przedmiotowym terenie osiedla mieszkaniowego. Prezydent m.st. Warszawy poinformował również, że pismami z 25 marca 2024 r. strony zostały powiadomione, że zgromadzony materiał dowodowy daje podstawę do wydania decyzji administracyjnej kończącej postępowanie. Wskazał, że wyda decyzję po upłynięciu wyznaczonego terminu na zapoznanie się ze zgromadzonymi aktami przez strony postępowania (załączono pisma z 25 marca 2024 r. skierowane do pełnomocników stron). Do pisma z 4 kwietnia 2024 r. załączono również: opracowanie geodezyjne dawnej nieruchomości hipotecznej: "[...]" z 22 marca 2024 r., notatkę służbową po zapoznaniu się z zespołem archiwalnym "1952 zespół 72-2203 sygn. 548, wykaz Nieruch. i Gosp. roln. W-wa [...]" datowaną na dole strony 1.06.2023 r., zapytanie skierowane do Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. wraz z odpowiedzią z 2 lutego 2023 r., zapytanie skierowane do Szkoły Podstawowej nr [...] w Warszawie wraz z odpowiedzią z 20 grudnia 2022 r., zapytanie skierowane do Polskiej Spółki Gazownictwa Oddział Zakład Gazowniczy w Warszawie wraz z odpowiedzią z 3 stycznia 2023 r., opracowanie fotogrametryczne (opis) zdjęć lotniczych z 11 sierpnia 2022 r., a także pismo skierowane do Archiwum Państwowego w [...] z 2 czerwca 2023 r. z wnioskiem o umożliwienie wglądu w księgę hipoteczną "[...]" rej. hip. [...] wraz ze zbiorem dokumentów bez żadnych dodatkowych informacji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu, zasadny jest bowiem zarzut niewłaściwego zastosowania art. 154 § 1 i 6 oraz 7 P.p.s.a. Skarżący kasacyjnie, z ostrożności procesowej, zarzucając naruszenie powyższych przepisów, jako podstawę kasacyjną podali art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a., deklarując oparcie skargi kasacyjnej zarówno na zarzutach naruszenia prawa materialnego, jak i na zarzutach naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela stanowisko wyrażane w orzecznictwie, że art. 154 § 1 P.p.s.a. zawiera regulację materialnoprawną, o której mowa w art. 174 pkt 1 P.p.s.a., mimo że został zamieszczony w ustawie generalnie procesowej (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 19 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 52/13, 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 2673/12, a także cytowane w skardze kasacyjnej wyroki NSA z: 20 stycznia 2021 r. sygn. akt: I OSK 2123/20, I OSK 2290/20, I OSK 1913/20, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z uwagi na analogiczną regulację prawną, tak samo można zakwalifikować przepisy zawarte w art. 154 § 6 i 7 P.p.s.a. Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia dla merytorycznego rozważenia zgłoszonych zarzutów, ponieważ w skardze kasacyjnej zgłoszono zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie w odniesieniu do art. 154 § 1 i 6 oraz art. 154 § 7 P.p.s.a. Ze względu na zakres zaskarżenia zauważyć przy tym należy, że w konsekwencji nie zostały w skardze kasacyjnej zakwestionowane ustalenia i okoliczności faktyczne przyjęte przez Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia, co ma istotne znaczenie w przypadku postawienia zarzutu niewłaściwego zastosowania. Niewłaściwego zastosowania skarżący kasacyjnie nie upatrują przy tym w braku podstaw do zastosowania wskazanych przepisów, ale w wysokości orzeczonej grzywny i przyznanej sumy pieniężnej. Niewłaściwe zastosowanie przepisu to stan braku adekwatności między ustalonym stanem faktycznym a przesłankami zastosowania tego przepisu. W przypadku regulacji art. 154 § 1 i 6 oraz § 7 P.p.s.a. sytuacja jest o tyle skomplikowana, że ustawodawca, przewidując nałożenie grzywny za niewykonanie prawomocnego wyroku i możliwość przyznania skarżącemu sumy pieniężnej, nie określił przesłanek miarkowania ich wysokości, wskazując jedynie ich maksymalną dopuszczalną wysokość. Nie została określona ani wysokość minimalna, ani też nie wskazano wprost jakichkolwiek kryteriów, jakimi powinien w takich przypadkach kierować się sąd administracyjny. Określenie wysokości zarówno grzywny, jak i sumy pieniężnej zostało pozostawione w każdym z indywidualnych przypadków do uznania sądu i uzależnione od okoliczności z tym przypadkiem związanych. Z tego względu należy wyjaśnić, że ograniczoną skuteczność może mieć w sprawach tego rodzaju powoływanie się na kwoty grzywien i sum pieniężnych zasądzonych w innych przypadkach. Każdorazowo powinny one być zindywidualizowane i zależą od oceny okoliczności sprawy. Rolą sądu jest natomiast uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia. Sąd I instancji prawidłowo zidentyfikował, że kryteriów określania wysokości grzywny i sumy pieniężnej należy upatrywać w funkcji obu tych środków prawnych. Efektywność wyroków sądów administracyjnych nie jest gwarantowana co do zasady przez podejmowanie czynności egzekucyjnych, co wynika z charakteru orzeczeń sądów administracyjnych i przyjętego modelu sądownictwa administracyjnego. Efektywność tę ustawodawca zapewnia za pomocą różnych środków prawnych, w przypadku wyroków uwzględniających skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania środki te określa art. 154 P.p.s.a. Suma pieniężna nie ma przy tym funkcji odszkodowawczej, co wynika z art. 154 § 4 i 5 P.p.s.a. Podstawową funkcją grzywny oraz sumy pieniężnej jest zatem reakcja na niewykonanie prawomocnego wyroku, środki te mają charakter dyscyplinujący, w przypadku grzywny towarzyszy mu element represyjności, zaś w przypadku sumy pieniężnej również element kompensacyjności. Ponieważ oba środki mają w pierwszym rzędzie na celu wymuszenie wykonania prawomocnego wyroku, przy ich nakładaniu i określaniu ich wysokości należy mieć wzgląd na przewidywaną efektywność. Dla miarkowania wysokości znaczenie mogą mieć nadto: stopień naruszenia prawa przez organ, okoliczności towarzyszące naruszeniu i zwłoce w wykonaniu prawomocnego wyroku oraz zasadność wynagrodzenia skarżącemu bezczynności w wykonaniu prawomocnego wyroku uwzględniającego jego skargę. Okoliczności danego przypadku mają znaczenie dla określenia przez sąd, w jakiej wysokości grzywna oraz ewentualna suma pieniężna powinny być określone, aby dawały możliwość wypełnienia swojej roli. Środki przewidziane w art. 154 P.p.s.a. zawsze znajdują zastosowanie w przypadku niewykonania prawomocnego wyroku. Jest to stan co do zasady zawsze naganny i możliwy do obiektywnego stwierdzenia. Ustawodawca nie zdecydował się jednak na obligatoryjne sankcjonowanie go za pomocą wskazanych środków, jak też na określenie ich wysokości w sposób bezwzględny, w ściśle określonej wysokości. Argumentacja skargi kasacyjnej bazuje na tezie, że ze względu na wysokość zastosowanych środków prawnych nie wypełnią one swojej funkcji, nie przymuszą organu do załatwienia sprawy, a dotychczasowa bierność organu – mimo uprzednich wyroków – ma być tego dowodem. Okoliczności faktyczne nie pozostawiają wątpliwości, że w dacie wyrokowania przez Sąd I instancji wyrok z 20 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SAB/Wa 280/14 nie został wykonany, gdyż wniosek o odszkodowanie nie został załatwiony. Jest to okoliczność bezsporna i w konsekwencji uzasadnia zastosowane środki dyscyplinujące. W zaskarżonym wyroku Sąd I instancji doszedł do przekonania, że niewykonanie prawomocnego wyroku ze skargi na bezczynność Prezydenta m. st. Warszawy ma w sprawie miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Zastrzeżenia Sądu budziła okoliczność, że organ - mimo wyroku Sądu stwierdzającego bezczynność Prezydenta i mimo trzykrotnego ukarania go uprzednio grzywną za niewykonanie wyroku, nadal nie zakończył sprawy, choć upłynęło prawie 7 lat od wyznaczonego terminu. Sąd I instancji uwzględnił przy tym takie okoliczności, jak stopień skomplikowania spraw dotyczących gruntów warszawskich z uwagi na ich historyczny charakter, jak też wpływ do organu dużej liczby wniosków o załatwienie tego rodzaju spraw oraz okoliczność okresowego zawieszenia terminów procesowych spowodowanych przez COVID-19. Sąd Wojewódzki uznał jednak, że okoliczności te nie mogą wpłynąć na dokonaną ocenę, ponieważ działanie organu w niniejszej sprawie jest opieszałe, niesprawne i nieskutecznie, co w sposób nieuzasadniony przedłużyło termin załatwienia sprawy. Powyższe okoliczności wskazują, że od - wyznaczonego wyrokiem z 20 sierpnia 2014 r. - terminu do załatwienia sprawy (13 kwietnia 2015 r.) do dnia orzekania przez Sąd I instancji upłynęło 8 lat (94 miesiące), co odpowiada czterdziestosiedmiokrotności dwumiesięcznego okresu wyznaczonego do załatwienia sprawy. Oczywiście wyznaczenie przez sąd w wyroku terminu do załatwienia sprawy nie oznacza, że po jego upływie, bez względu na okoliczności, zachodzi stan bezczynności w wykonaniu wyroku. Tak jak w przypadku kodeksowych terminów do załatwienia sprawy, zaistnienie okoliczności uzasadniających przedłużenie terminu, daje możliwość organowi prowadzenia postępowania bez automatycznego narażania się na odpowiedzialność z powodu naruszenia wyznaczonego terminu. W toku postępowania mogą bowiem zaistnieć sytuacje, które usprawiedliwiają przedłużenie postępowania. W rozpoznawanej sprawie, zarówno z akt sprawy, jak i z odpowiedzi na skargę, nie wynikają jednak takie okoliczności, które usprawiedliwiają stwierdzony w sprawie stan rzeczy. Uprawnione jest zatem przyjęcie, że zwłoka w wykonaniu wyroku łączy się z bagatelizowaniem wyznaczonego przez Sąd terminu. Słusznie więc uznał Sąd I instancji, że nakładane trzykrotnie, początkowo w umiarkowanej wysokości, grzywny oraz przyznane sumy pieniężne nie wypełniły swojej roli, stan bezczynności trwał bowiem na dzień orzekania przez Sąd I instancji. Tym niemniej Naczelny Sąd Administracyjny zgodził się ze skarżącymi kasacyjnie, że wymierzona przez Sąd I instancji grzywna w kwocie 12 000 złotych i przyznana suma pieniężna w kwocie po 4 000 złotych są zbyt niskie. Rację mają skarżący, że zastosowane w rozpoznawanej sprawie środki nie są adekwatne ani do okresu zwłoki w rozpatrywaniu ich sprawy, ani do postawy organu, jaką ten reprezentuje w ich sprawie. Uzasadniona jest obawa skarżących, że kolejny, czwarty już wyrok w sprawie mający na celu przymuszenie organu do wykonania orzeczenia z 20 sierpnia 2014 r. i tym samym rozpatrzenia wniosku skarżących z 2 lipca 2013 r. zostanie, podobnie jak poprzednie wyroki, dołączony do akt sprawy o odszkodowanie. Zrozumiała zatem jest bezsilność skarżących wnoszących kolejne skargi i ich rozczarowanie niemożnością przymuszenia organu przez sądy do załatwienia ich sprawy. Skarga na niewykonanie wyroku sądu, aby była środkiem efektywnym i realizowała swój cel powinna powodować skorzystanie przez sąd administracyjny z takich środków, które w okolicznościach sprawy przymuszą organ do zmiany działania, a nawet wymuszą na nim pewne inne nowe rozwiązania organizacyjne. Nie po to ustawodawca przyznał sądom możliwość wymierzania grzywien i sum pieniężnych do wysokości określonej w art. 154 § 6 i § 7 P.p.s.a., aby rozpatrywały kolejne skargi stron na niewykonywanie wyroków, które organ jedynie będzie załączał do akt spraw. Duża ilość spraw związanych z dekretem z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy, waga tych spraw, stopień ich skomplikowania, to problemy, które istnieją od wielu, kilkudziesięciu nawet lat. Nie może jednak być tak, że w odniesieniu do tej kategorii spraw normą stanie się ich załatwianie w pierwszej instancji w terminie 5 - 10 lat. Tego stanu rzeczy nie zmienią grzywny czy sumy pieniężne wymierzane w kwotach mało dolegliwych dla organu (por. wyrok NSA z 30 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1585/20). Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela poglądy prawne wyrażone w wyrokach powoływanych przez skarżących, a także w innych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanych w sprawach dotyczących niewykonywania wyroków sądowych przez Prezydenta m. st. Warszawy, przykładowo w wyroku z 21 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 146/19, w których wymierzone za porównywalny okres zwłoki sumy pozostawały w górnych granicach stawek przyjętych w art. 154 § 6 i § 7 P.p.s.a. Nie ulega wątpliwości, że pomimo iż wybór co do rodzaju zastosowanego środka (jeden z nich lub oba łącznie) oraz ich wysokość pozostaje w granicach uznania Sądu I instancji, to jednak ocenie instancyjnej podlega adekwatność ich zastosowania w stosunku do okoliczności sprawy. Ze względów wskazanych wcześniej, z uwagi na kwalifikowany charakter opieszałości organu w wykonaniu wyroku i jednocześnie w załatwieniu sprawy, jego postawę wobec stron ograniczającą się do niedostatecznie skoncentrowanych, czy powtarzających się działań w sprawie w kontekście łącznie czterokrotnego już angażowania stron, pełnomocników, sądu administracyjnego dla rozpoznania kolejnych skarg (na bezczynność w załatwieniu sprawy i na bezczynność w wykonaniu wyroku), jak również wielokrotne już przekroczenie dodatkowego terminu dla załatwienia sprawy określonego wyrokiem z 20 sierpnia 2014 r., w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zachodziły podstawy do zastosowania środków przewidzianych w art. 154 § 6 i § 7 P.p.s.a. w ich wyższych granicach. Na stanowisko powyższe nie mogły wpłynąć skutecznie wskazywane przez organ okoliczności w odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz w piśmie uzupełniającym z 4 kwietnia 2024 r. Ani argumentacja organu wskazująca na konieczność skompletowania materiału dowodowego, ani załączone do pisma materiały dokumentacyjne nie dowodzą, że w sprawie wystąpiły usprawiedliwione przyczyny braku załatwienia wniosku skarżących z 2 lipca 2013 r. przez prawie dziesięć lat, jeśli weźmie się pod uwagę datę orzekania przez Sąd I instancji. Z akt sprawy wynika, że kilka lat wcześniej organ przeprowadził niektóre czynności i dysponował niektórymi dokumentami, w tym opinią geodezyjną z 10 maja 2018 r., zdjęciami lotniczymi nieruchomości, których żądał już w 2018 r. (pismo Wojskowego Biura Historycznego z 24 kwietnia 2018 r.), czy kopiami artykułów prasowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, okoliczności sprawy uzasadniają podwyższenie wysokości grzywny za niewykonanie wyroku i kwota 20 000 złotych będzie kwotą adekwatną, co w połączeniu z kwotą przyznanych skarżącym sum pieniężnych, powinno zmobilizować organ do wykonania wyroków. Z analogicznych powodów przyznanie sum pieniężnych w łącznej kwocie po 4 000 złotych w sytuacji, w której organ nie wykonywał prawomocnego wyroku przez 8 lat i to pomimo uwzględnienia już wcześniejszych kilku skarg na jego niewykonanie, nie spełnia celu, dla którego środek ten został ustanowiony. Rozstrzygając zasadność zarzutu dotyczącego art. 154 § 7 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny wziął nadto pod uwagę, że przewidziany w nim środek prawny pełni nie tylko funkcję dyscyplinująco-represyjną, ale także funkcję kompensacyjną. Jest on również zadośćuczynieniem za stan niedogodności, wywołany niewykonaniem wyroku sądu. Skarżący zasadnie powołują się na poczucie bezsilności. Aby dochodzić swoich praw, skarżący zmuszeni są do ponawiania czynności procesowych, ponoszenia kosztów pomocy prawnej. Te wszystkie okoliczności, w połączeniu z długością okresu, w jakim mają miejsce i wzgląd na konieczność wywołania skutku dyscyplinującego, uzasadniają przyznanie sum pieniężnych w wysokości po 8 000 zł dla każdego ze skarżących kasacyjnie. Mając na uwadze górne granice określone w art. 154 § 6 i § 7 P.p.s.a., kwoty te nie są w okolicznościach sprawy wygórowane, a jednocześnie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego są w łącznej wysokości dostatecznie wysokie, aby zadziałać represyjnie na Prezydenta m. st. Warszawy. Dodać trzeba, że Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z praktyki orzeczniczej znane są trudności, jakie towarzyszą załatwieniu spraw z elementem archiwalnym, w niniejszej sprawie upłynął jednak tak długi okres od wszczęcia postępowania, a podejmowane przez organ czynności były tak mało skuteczne dla końcowego załatwienia sprawy, że trudności te nie mogły wpływać na minimalizowanie wysokości stosowanych środków prawnych. Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił natomiast wniosku skargi kasacyjnej o wymierzenie grzywny i przyznanie sumy pieniężnej w maksymalnych wysokościach, gdyż wziął pod uwagę fakt, że na przedłużenie rozpoznawania sprawy musiało mieć wpływ rozszerzenie wniosku o odszkodowanie, złożonego w trybie art. 215 ust. 2 u.g.n., o przesłankę określoną w art. 215 ust. 1 u.g.n., co miało miejsce 29 września 2022 r., a także okoliczność, że przyznanie stronie sumy pieniężnej pozostaje bez wpływu na przysługujące jej od organu odszkodowanie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał więc, że Prezydentowi m. st. Warszawy została wymierzona grzywna oraz przyznana suma pieniężna z naruszeniem art. 154 § 1 i 6 oraz § 7 P.p.s.a., ponieważ są one zbyt niskie. Niewykonanie orzeczenia sądu administracyjnego polega na niezastosowaniu się przez organ administracji w ponownym postępowaniu administracyjnym do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu prawomocnego orzeczenia tego sądu. Jak wskazano w wyroku NSA z 11 maja 2018 r. sygn. akt I OSK 2230/17, za szczególnie groźną dla porządku prawnego postać niewykonania orzeczenia ustawodawca uznał niewykonanie wyroku uwzględniającego skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania, ponieważ dla przeciwdziałania temu niebezpiecznemu zjawisku przewidział szczególny tryb postępowania w postaci możliwości wniesienia przez stronę skargi na niewykonanie takiego wyroku. Ponadto nie ulega wątpliwości, że podejmując rozstrzygnięcie w kwestii zastosowania środka wymierzenia grzywny należy mieć na względzie rolę grzywny nie tylko jako środka dyscyplinującego, ale także jako środka stanowiącego karę za ignorowanie wyroków sądowych przez organ administracji (funkcja represyjna i prewencyjna). Z powyższych względów i mając na uwadze, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 P.p.s.a. i art. 154 § 1, 6 i 7 P.p.s.a. w związku z art. 193 P.p.s.a. orzekł jak w punktach 1 i 2 sentencji. Oddalenie skargi kasacyjnej w punkcie 2 sentencji odnosi się do tej części skargi kasacyjnej, w której sformułowano żądanie zmiany zaskarżonego orzeczenia co do punktu 3 przez przyznanie od organu sumy pieniężnej na rzecz każdego ze skarżących. Żądanie wniesione w imieniu C. C. i E. E. nie mogło być skuteczne, gdyż skarga kasacyjna w ich imieniu nie została wniesiona. A zatem uchylenie zaskarżonego wyroku w punkcie 3 dotyczy wyłącznie pozostałych pięciu skarżących i w konsekwencji przyznanie sumy pieniężnej w podwyższonej kwocie nastąpiło wyłącznie na ich rzecz. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U z 2023 r. poz. 1964).