I SA/Wa 112/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: WSA Jolanta Dargas(spr.) WSA Łukasz Trochym Protokolant referent stażysta Agnieszka Kołtuniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2020 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: W dniu [...] sierpnia 2014 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek A. R., złożony na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195) o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. D. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku "[...]", powiat [...], województwo [...]. Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] r. Wojewoda [...] odmówił A. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. D. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku "[...]", powiat [...], województwo [...]. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił powyższą decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r. Wojewoda [...] odmówił A. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. D. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku "[...]", powiat [...], województwo [...]. Odwołanie od powyższej decyzji złożył A. R.. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozpatrując sprawę wskazał, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. Natomiast zgodnie z art. 3 ust. 2 powołanej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Minister podniósł, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W przedmiotowej sprawie Wojewoda [...] odmówił A. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. D. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku "[...]", powiat [...], województwo [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wojewódzki wskazał, że właściciel ww. nieruchomości A. D. nie spełnił warunku opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego. W ocenie organu odwoławczego organ I instancji słusznie ustalił na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że właścicielem pozostawionej nieruchomości był A. D., a nie jego syn S. D.. Minister zauważył, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Istotną okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest zatem fakt, że A. D. zmarł w dniu [...] października 1941 r. we wsi [...] ([...]) powiat [...] ([...]), nie opuszczając byłego terytorium państwa polskiego. Nabycie zaś prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Niniejsze potwierdza wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16. Reasumując organ II instancji w oparciu o zebrany materiał dowodowy stwierdził, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. R. podnosząc, że uważa ją za niesprawiedliwą, niesłuszną i sprzeczną z duchem ustawy o rekompensatach za mienie pozostawione na Kresach. Zdaniem skarżącego zaskarżona decyzja narusza ponadto standardy konstytucyjne. Rekompensata [...] jest bowiem prawem majątkowym, objętym ochroną konstytucyjną. Wykładnia przepisów musi zatem uwzględniać takie zasady konstytucyjne, jak zasada proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji), równej ochrony praw majątkowych i prawa dziedziczenia (art. 64 ust. 2 Konstytucji) oraz równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 Konstytucji). Skarżący wskazał, że właścicielem majątku "[...]" przed wybuchem wojny był A. D., który był w dniu 1 września 1939 roku obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale nie opuścił tego terenu z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku, ponieważ zmarł w 1941 roku. Tuż przed wybuchem wojny, pod koniec sierpnia 1939 roku A. D. przekazał swój majątek synowi S., jednak nie zdążył tego potwierdzić formalnie ze względu na wybuch wojny. S. D. przez cały okres wojny posiadał dwa miejsca zamieszkania i również przez cały ten okres przebywał poza byłym terytorium Rzeczypospolitej. Wobec powyższych faktów zdaniem skarżącego, przyczyny wymienione w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku znajdują zastosowanie wobec S. D.. Nowelizacja ustawy w 2012 roku pozwoliła na włączenie S. D. jako uprawnionego do rekompensaty z uwagi na wprowadzenie możliwości uznania kilku miejsc zamieszkania przez właścicieli utraconych majątków. Spełnione zostały wszystkie przesłanki: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz z przyczyn, o których mowa w art. 1, nie mógł do niego powrócić. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego, a jej uzasadnienie spełnia wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. W działaniu organu Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przepisów postępowania w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Sąd podziela argumentację przytoczoną przez organ oraz ustalenia faktyczne i ocenę prawną, jakiej dokonano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej była ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097). Zgodnie z treścią art. 2 tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) a rt. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. W niniejszej sprawie prawidłowo organy orzekające ustaliły, że A. D. – właściciel majątku "[...]" nie repatriował się z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (zmarł w dniu [...] października 1941 r.), w związku z czym pomimo posiadania obywatelstwa polskiego jego spadkobierca nie mógł uzyskać prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami państwa polskiego. Brak repatriacji bowiem w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005r. oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie opuściły byłych terenów państwa polskiego. Fakt pozostawienia nieruchomości przez A. D. nie jest wystarczającą podstawą, jak słusznie podniósł Minister do nabycia prawa do rekompensaty. Bowiem jak wskazano wyżej konieczną przesłanką jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co w jego przypadku i co nie jest kwestionowane, nigdy nie nastąpiło. Sąd podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/16 (podobnie w wyroku z dnia 9 kwietnia 219 r. Sygn. akt I OSK 1544/17), w którym Sąd wskazał, że z treści art. 2 pkt. 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie: 1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski, 2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski, 3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski, 4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z zestawienia treściowego powyższych przepisów wynika zatem, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tzw. przymusowe przesiedlenie, z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jak wskazał ponadto Sąd, przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wyraźnie stanowi bowiem, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. W niniejszej sprawie A. D. zmarł w dniu [...] października 1941 r. nie opuszczając byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że nie spełnił zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Spadkobierca właściciela przedmiotowej nieruchomości S. D. posiadał obywatelstwo polskie, jednakże okoliczność ta nie ma żadnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie z uwagi na to, jego poprzednik prawny nie spełnił wszystkich przesłanek materialnych z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., co w konsekwencji oznacza, że nie mógł on nabyć prawa do rekompensaty, a w dalszej kolejności z tych samych przyczyn nie mógł nabyć tego prawa skarżący. W tej sytuacji zbędne byłoby dokonywanie oceny, czy w przypadku spadkobiercy A. D. – S. D. znajduje zastosowanie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem czy spełnia on przesłanki określone w tym przepisie, zważywszy na okoliczność, że w ogóle nie nabył on prawa do rekompensaty, bo nie nabył tego prawa, jak wykazano wyżej jego poprzednik prawny. Przy czym brak jest jakichkolwiek dowodów potwierdzających nabycie własności przedmiotowej nieruchomości przed wybuchem II wojny światowej przez Stanisława Doktorowicz-Hrebnickiego, czemu zresztą skarżący nie zaprzecza. Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia wskazanych w niej przepisów Konstytucji RP, należy stwierdzić, że są one bezzasadne. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że warunkiem uzyskania rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej w obecnych, powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Jest to uzasadnione celem ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. – potrzebą zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach w związku z utratą przez nie całego majątku. W uchwale z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 84/90, której nadano moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74; zm. Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154, Dz.U. z 1990 r. Nr 14, poz. 90, Nr 34, poz. 198, Nr 79, poz. 464) prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Ograniczenie tego uprawnienia do osób zamieszkałych w Polsce podyktowane jest troską państwa o warunki bytowe jego obywateli zamieszkujących w kraju, w celu umożliwienia im odzyskania standardu życiowego zbliżonego do uprzednio posiadanego. Powyższe oznacza, że rekompensata za mienie pozostawione ma charakter bardziej socjalny, niż odszkodowawczy, jak zdaje się uważać skarżący. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.