I GSK 919/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej wniosku K. J. o wyłączenie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego Tomasza Bąkowskiego, Pawła Borszowskiego, Anny Dalkowskiej, Bogdana Witolda Fischera, Dominika Gajewskiego, Sylwestra Szczepana Golec, Mariusza Jerzego Goleckiego, Małgorzaty Grzelak, Marcina Stanisława Kamińskiego, Karola Franciszka Kiczka, Piotra Pawła Korzeniowskiego, Elżbiety Kowalik-Grzanki, Marioli Kowalskiej, Michała Jerzego Kowalskiego, Ewy Marii Kwiecińskiej, Zbigniewa Łoboda, Marka Olejnika, Piotra Niszczyporuka, Jacka Pruszyńskiego, Piotra Marka Przybysza, Joanny Małgorzaty Salachny, Beaty Edyty Sobochy-Holc, Wojciecha Stachurskiego, Rafała Stasikowskiego, Przemysława Szustakiewicza, Joanny Katarzyny Wegner, Mirosława Wincenciaka, Bogusława Adama Woźniaka, Gabrieli Zalewskiej-Radzik, Teresy Zyglewskiej w sprawie ze skargi kasacyjnej K. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 lutego 2024 r. sygn. akt I SA/Gl 1436/23 w sprawie ze skargi K. J. na postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: odrzucić wniosek o wyłączenie sędziów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 19 lutego 2024 r. sygn. akt I SA/Gl 1436/23 oddalił skargę K. J. na postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. K. J. (dalej: "skarżąca", "wnioskodawczyni") w skardze kasacyjnej złożyła wniosek o wyłączenie powołanych na stanowisko sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego tj.: Tomasza Bąkowskiego, Pawła Borszowskiego, Anny Dalkowskiej, Bogdana Witolda Fischera, Dominika Gajewskiego, Sylwestra Szczepana Golec, Mariusza Jerzego Goleckiego, Małgorzaty Grzelak, Marcina Stanisława Kamińskiego, Karola Franciszka Kiczka, Piotra Pawła Korzeniowskiego, Elżbiety Kowalik-Grzanki, Marioli Kowalskiej, Michała Jerzego Kowalskiego, Ewy Marii Kwiecińskiej, Zbigniewa Łoboda, Marka Olejnika, Piotra Niszczyporuka, Jacka Pruszyńskiego, Piotra Marka Przybysza, Joanny Małgorzaty Salachny, Beaty Edyty Sobochy-Holc, Wojciecha Stachurskiego, Rafała Stasikowskiego, Przemysława Szustakiewicza, Joanny Katarzyny Wegner, Mirosława Wincenciaka, Bogusława Adama Woźniaka, Gabrieli Zalewskiej-Radzik, Teresy Zyglewskiej, od orzekania w sprawie sygn. akt I GSK 919/24 w przypadku przydzielenia im sprawy, W podstawie prawnej wniosku wskazano art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: "p.p.s.a."). W uzasadnieniu podkreślono że nominaci politycznej KRS nie są Sędziami w rozumieniu prawa, a ich powołanie na urząd sędziego jest bezskuteczne. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że w przypadku nieuwzględnienia ww. wniosku wnosi o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności wymienionych Sędziów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek jako niedopuszczalny podlega odrzuceniu. Na wstępnie należy wyjaśnić, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym funkcjonują dwie odrębne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Pierwszą z nich jest możliwość wyłączenia sędziego w oparciu o przepisy art. 18 i 19 p.p.s.a. Drugą ze wskazanych instytucji jest regulacja zawarta w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.; dalej: "p.u.s.a.") znajdująca zastosowanie w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Instytucje te różnią się zatem zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania i znajdują zastosowanie w odmiennych okolicznościach. Zakres ich stosowania jest rozłączny (tak Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22). W niniejszej sprawie wnioskodawczyni wniosła o wyłączenie wskazanych imiennie Sędziów NSA od rozpoznania skargi kasacyjnej w trybie art. 19 p.p.s.a. Ponadto zarzuciła, że nominaci politycznej KRS nie są sędziami w rozumieniu prawa, a ich powołanie na urząd sędziego jest bezskuteczne. Naczelny Sąd Administracyjbny uznał zatem za zasadne rozpoznanie powyższego wniosku zarówno na podstawie art. 5a p.u.s.a. oraz w trybie art. 19 p.p.s.a. Przechodząc do oceny wniosku o wyłączenie Sędziów NSA, stosownie do art. 5a p.u.s.a., wskazać należy, że z dniem 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), wszedł w życie przepis art. 5a p.u.s.a. Przewiduje on możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 3, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3), składany w terminie tygodnia od dnia zawiadomienia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę (art. 5a § 4 zdanie pierwsze). Kolejne wymogi formalne wniosku wymieniono w art. 5a § 5 p.u.s.a., a w przypadku ich niespełnienia przewidziano, że wniosek taki podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny (art. 5a § 6 p.u.s.a.). W sprawie wniosek o wyłączenie wymienionych sędziów, złożony na podstawie art. 5a p.u.s.a., został wniesiony przedwcześnie. Powyższe z tego względu, że termin rozpoznania sprawy i skład orzekający nie został wyznaczony. W konsekwencji stwierdzić należy, że wniosek o wyłączenie wskazanych we wniosku Sędziów NSA, złożony na podstawie art. 5a § 1, 2 i 4 p.u.s.a., podlega odrzuceniu, bowiem złożony został przedwcześnie. NSA wyjaśnia, że stosownie do art. 19 p.p.s.a. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Jak podkreśla się w doktrynie, w związku z tym, że względne przesłanki wyłączenia nie zostały jednak w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, to przyjmuje się, że przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). W literaturze przyjmuje się, że samo występowanie sytuacji uzasadniającej w jakimś stopniu podejrzenie sędziego o stronniczość może stanowić przyczynę jego wyłączenia ze sprawy (J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowo administracyjnym, s. 233). Jednocześnie przyjęcie, że subiektywne przeświadczenie wnioskującego o braku obiektywizmu sędziego może skutkować wyłączeniem sędziego od rozpoznania sprawy, prowadziłoby do negacji spójności i pewności prawa oraz do nieprzewidywalnych skutków w praktyce orzeczniczej (post. NSA z 14 czerwca 2012 r., I OZ 420/12, Legalis). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyr. TK z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 67) - tak np. Komentarz do art. 19 p.p.s.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2019. Wniosek o wyłączenie wymienionych we wniosku Sędziów NSA został uzasadniony powołaniem ich na stanowisko sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS oraz niektórych innych ustaw. Okoliczność ta, w ocenie wnioskodawczyni, może powodować wątpliwości co do bezstronności i niezależności sędziów. Ta argumentacja jest jednak nietrafna. Kluczowe znaczenie w sprawie ma związanie sądu stanowiskiem zajętym przez NSA w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., sygn. I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienia prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA. Oznacza to, że niedopuszczalne jest kwestionowanie w trybie art. 19 p.p.s.a. rękojmi bezstronnego rozpoznania sprawy wymienionych we wniosku sędziów NSA wyłącznie z uwagi na okoliczności związane z ich powołaniem na stanowisko sędziów NSA, gdyż art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Jednocześnie w ocenie NSA, nie wystąpiły przesłanki do wyłączenia ww. sędziów w trybie art. 19 p.p.s.a. Wniosek w tym zakresie nie nawiązuje do żadnych szczegółowych okoliczności sprawy, które mogłyby świadczyć o braku bezstronności wymienionych sędziów NSA. Podkreślić należy, że nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (szerzej zob.: wyrok NSA z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, LEX nr 2508334 oraz postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15, LEX nr 1640591). Także Europejski Trybunał Praw Człowieka w swoich orzeczeniach dotyczących bezstronności sądu przyjmuje tzw. zasadę domniemania bezstronności i stosuje bardzo rygorystyczne kryteria, które mogłyby doprowadzić do podważenia tego domniemania W sprawie skarżąca kasacyjnie nie wskazała ani też nie udowodniła żadnych okoliczności, które uzasadniałyby jej wniosek, należało więc uznać zarzuty w tej kwestii za nietrafne. Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do wyłączenia wskazanych wyżej sędziów w trybie art. 19 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 5a § 6 p.u.s.a. w zw. z art. 19 p.p.s.a. i 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny wniosek o wyłączenie sędziów odrzuca jako niedopuszczalny.