III FZ 248/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jan Rudowski po rozpoznaniu 17 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 marca 2024 r. sygn. akt I SA/Łd 664/23 w przedmiocie wniosku o uzasadnienie wyroku w sprawie ze skargi S. M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 19 maja 2023 r. znak SKO.4100.9.23 w przedmiocie zarachowania wpłaty na poczet zaległości w podatku od nieruchomości za 2016 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie. NSA/post.1 - postanowienie "ogólne" 1. Postanowieniem z 22 marca 2024 r., I SA/Łd 664/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu wniosku S. M. (dalej: "skarżący", "strona") o sporządzenie uzasadnienia wyroku oddalającego skargę strony na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z 19 maja 2023 r. w przedmiocie zarachowania wpłaty na poczet zaległości w podatku od nieruchomości za 2016 r., wydanego na posiedzenie niejawnym 28 lutego 2024 r. odmówił jego sporządzenia. Jako podstawę wydanego rozstrzygnięcia wskazano art. 141 § 3 w zw. z art. 141 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: "p.p.s.a."). 2. Jak wskazano w uzasadnieniu orzeczenia, skarżący 5 marca 2024 (data stempla pocztowego) wniósł o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku. Skierowana do strony przesyłka, która zawierała odpis sentencji wyroku z 28 lutego 2024 r. wróciła do sądu i zarządzeniem z 21 marca 2024 r. została uznana jako doręczona w trybie zastępczym z dniem 15 marca 2024 r.. Mając na uwadze powyższe sąd pierwszej instancji odmówił sporządzenia uzasadnienia uznając, że złożenie przez skarżącego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku przed dniem doręczenia odpisu jego sentencji, jako żądanie przedwczesne nie rodzi skutków prawnych i nie może być traktowane jako wniosek, o którym mowa w art. 141 § 2 p.p.s.a. (pełny tekst zaskarżonego orzeczenia oraz inne orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). 3. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie zaskarżając je w całości i wnosząc o jego uchylanie i przekazanie sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W zażaleniu podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 141 § 1, 2 i 3 p.p.s.a poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie przez sąd że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do odmowy sporządzenia uzasadnienia, w sytuacji w której wniosek skarżącego o uzasadnienie z 5 marca 2024 r. został złożony od wyroku który już istniał ponieważ został wydany i podany do wiadomości a co za tym idzie wniosek dotyczył wyroku istniejącego; oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez naruszenie gwarancji prawa do sądu. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. 4.1. Zagadnienie prawne dotyczące odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku z uwagi na złożenie wniosku przed doręczeniem stronie odpisu sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym był już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stanowisko w tym zakresie zostało wyrażone w postanowieniach z 28 lipca 2023 r., I GZ 188/23 oraz z 13 kwietnia 2021 r., II GZ 100/21, które Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie podziela. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że prawo do poznania uzasadnienia rozstrzygnięcia sądu stanowi jedną z najważniejszych gwarancji realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Jak podkreślał Trybunał Konstytucyjny uzasadnianie orzeczeń sądowych jest decydującym komponentem prawa do rzetelnego sądu jako konstytucyjnie chronionego prawa jednostki. Uzasadnienie sądowe pełni następujące funkcje: (i) wymusza samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości; (ii) dokumentuje argumenty przemawiające za przyjętym rozstrzygnięciem; (iii) jest podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji; (iv) służy indywidualnej akceptacji orzeczenia; (v) umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości; (vi) wzmacnia bezpieczeństwo prawne (por. wyrok TK z 16 stycznia.2006 r., SK 30/05, OTK-A 2006/1, poz. 2). Co do zasady uzasadnienie wyroku sporządza się z urzędu w terminie czternastu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo podpisania sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym (art. 141 § 1 p.p.s.a.). Przepis art. 141 § 2 p.p.s.a., ustanawia wyjątek od tej zasady. Zgodnie z treścią tego przepisu w sprawach, w których oddalono skargę, uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku. Uzasadnienie wyroku sporządza się w terminie czternastu dni od dnia zgłoszenia wniosku. Interpretacja powyższego przepisu nie powinna budzić wątpliwości. Przede wszystkim, należy zauważyć, że początek zdania pierwszego art. 141 § 2 p.p.s.a. odnosi się do wyroków, które zostały wydane na rozprawie, natomiast treść końcowa tego zdania wskazuje na wyroki, które zapadły na posiedzeniu niejawnym. Taka konstrukcja wynika bowiem z faktu, że orzeczenia wydane na rozprawie wiążą od chwili ich ogłoszenia i od tej chwili liczony jest termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, w przypadku gdy oddalono skargę. Natomiast wyroki wydane na posiedzeniu niejawnym z jednej strony wiążą sąd i strony od chwili ich podpisania, natomiast z drugiej strony termin do sporządzenia uzasadnienia takiego wyroku jest liczony dopiero od chwili jego doręczenia stronom postępowania. Treść art. 141 § 2 zdania pierwszego odnosi się bowiem do sytuacji określonej w art. 139 § 4 p.p.s.a., zgodnie z którym odpis sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym doręcza się stronom, jeżeli uzasadnienia wyroku nie sporządza się z urzędu. Należy zatem zauważyć, że taka konstrukcja art. 141 § 2 p.p.s.a. ma na celu zapewnienie równego traktowania zarówno stron, wobec których wyroki zostały wydane na rozprawie i stron, wobec których wyroki zostały wydane na posiedzeniu niejawnym. Wyraża zatem określoną w art. 32 Konstytucji RP zasadę równego traktowania wobec prawa (por. postanowienie NSA z 27 maja 2011 r. II FZ 209/11, CBOSA). Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie i w doktrynie, że co do zasady wniosek o uzasadnienie wyroku złożony jeszcze przed jego ogłoszeniem należy uznać za przedwczesny, a tym samym za bezskuteczny, niewywołujący skutków procesowych (por. postanowienie NSA z 4 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 10472, CBOSA). W judykaturze jednoznacznie przyjmuje się, że niedopuszczalne są wnioski zgłaszane niejako "uprzedzająco" lub "na wszelki wypadek". W orzecznictwie ukształtował się również pogląd, że konstytucyjna zasada prawa strony do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) sprzeciwia się restrykcyjnemu pozostawianiu bez biegu, zwrotowi lub odrzucaniu "przedwczesnych" pism procesowych lub środków odwoławczych z nieistotnych lub trudno weryfikowalnych i budzących kontrowersje faktyczno-prawne przyczyn, które mogłyby prowadzić do konstytucyjnie nieproporcjonalnego pozbawienia strony prawa poddania sądowej kontroli odwoławczej kontestowanego orzeczenia sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 marca 2015 r., II UZ 80/14, tak też NSA w postanowieniach z 20 marca 2019 r., II GZ 35/19, 29 października 2019 r., II GZ 233/19, CBOSA). Znajduje ono ponadto potwierdzenie w poglądzie wyrażonym w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 13 grudnia 2018 r. wydanym w sprawie Witkowski przeciwko Polsce (skarga nr 21497/14), w której skarżący złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku na około godzinę przed ogłoszeniem wyroku w jego sprawie, a sąd krajowy wniosek ten oddalił. W wyroku tym Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że w zaistniałych okolicznościach dokonana przez sąd krajowy wykładnia przepisów dotyczących terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia przestała służyć pewności prawa i należytemu sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości oraz stanowiła swoistą przeszkodę, która pozbawiła skarżącego możliwości rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Trybunał uznał, że przewidziany przez prawo procesowe wymóg złożenia do sądu przez skarżącego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w terminie siedmiu dni od daty jego ogłoszenia, dąży do realizacji uzasadnionego celu, jakim jest należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Tym samym ETPCz doszedł do wniosku, że to nie treść przepisów proceduralnych, ale sposób zastosowania przepisów proceduralnych przez sądy w szczególnych okolicznościach sprawy, skutkował ograniczeniem prawa skarżącego do rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Przepis art. 422 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 534), stanowiący o sporządzeniu uzasadnienia wyroku na wniosek, nie przewiduje bowiem, aby sąd odmawiał przyjęcia wniosku złożonego przed ogłoszeniem wyroku i ogranicza taką możliwość wyłącznie do dwóch wymienionych expressis verbis sytuacji – gdy wniosek został złożony przez osobę nieuprawnioną oraz gdy wniosek został złożony po upływie siedmiodniowego terminu od daty ogłoszenia wyroku. 4.2. Podkreślenia wymaga, że poglądy te były wyrażane na gruncie spraw, w których wyroki zostały ogłoszone na rozprawach, a w chwili złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia jeszcze nie zostały wydane. Natomiast w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że strona złożyła wniosek już pod wydaniu wyroku na posiedzeniu niejawnym, tj. po podpisaniu jego sentencji. Oznacza to, że wniosła o sporządzenie uzasadnienia wyroku istniejącego, którego odpis sentencji nie został jeszcze doręczony stronie. Niewątpliwie przepis art. 141 § 2 p.p.s.a. ma charakter regulacji bezpośrednio określającej sposób realizacji jednego z najistotniejszych aspektów konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), co wyklucza możliwość takiej interpretacji, która prowadziłaby do zawężenia tego prawa. Należy pamiętać, że przepisy procesowe, zwłaszcza dotyczące terminów, chronią prawa podmiotowe obywateli, zapewniają realizację konstytucyjnego prawa do sądu oraz gwarantują ścisłe przestrzeganie zasady równości stron. Formalizm, a także w niektórych przejawach rygoryzm prawa procesowego, jest więc w granicach wyznaczonych jego celami i funkcją zjawiskiem koniecznym i pożytecznym. Warto jednak rozróżnić formalizm prawa procesowego od formalizmu jego stosowania. W określonych bowiem sytuacjach bywają uzasadnione i celowe, a w niektórych przypadkach nawet niezbędne, pewne koncesje na rzecz rozsądku i poczucia sprawiedliwości (por. uchwała SN z 24 maja 2017 r., III CZP 2/17, LEX 2290558). Zawsze należy miarkować, aby pomimo postępowania zgodnego z prawem procesowym nie doszło do zaistnienia takiego splotu wydarzeń faktycznych, który sprawi, że ścisłe i formalistyczne zastosowanie przepisów procedury spowoduje, iż tego konkretnego postępowania nie będzie można określić jako rzetelnego (por. uchwała SN z 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, LEX nr 2664394). Ze wspomnianym formalizmem prawa procesowego immanentnie związana jest pokusa jego formalistycznego stosowania. Istnieje bowiem powszechne przekonanie, że bezwzględny formalizm i wprowadzanie dodatkowych obostrzeń w wyniku restrykcyjnej wykładni i stosowania norm proceduralnych jest wygodnym rozwiązaniem dla organów procesowych. Niejednokrotnie podejście formalistyczne oparte jest na automatyzmie działania i prowadzi do postępowania według z góry określonego schematu, co niejednokrotnie stanowi zagrożenie dla szeroko pojętej sprawiedliwości proceduralnej oraz zagwarantowania prawa do rzetelnego procesu. Powołany powyżej wyrok ETPCz w sprawie Witkowski przeciwko Polsce w znaczący sposób wyznaczył kierunek interpretacji norm proceduralnych w praktyce orzeczniczej. Jakkolwiek wyrok ETPCz bezpośrednio odnosi się do sytuacji złożenia, przed ogłoszeniem wyroku, wniosku o sporządzenie jego uzasadnienia, to jednak zawiera istotne wskazówki interpretacyjne o uniwersalnym charakterze, które odnieść należy nie tylko do oceny innych czynności procesowych dokonywanych w postępowaniu karnym, ale także do wszelkich przepisów proceduralnych prawa krajowego, z których wykładnią i stosowaniem mogą wiązać się wątpliwości dotyczące dopuszczalności lub skuteczności czynności procesowych, w zależności od czasu i okoliczności, w jakich zostały zrealizowane. Z uwagi na to, jak doniosłe znaczenie przyznaje ETPCz prawu do sądu i prawu do rzetelnego procesu, przyjąć należy odejście od nadmiernego formalizmu w wykładni i stosowaniu prawa procesowego, w szczególności wówczas, gdy taki formalizm nie zostanie przewidziany w sposób wyraźny w normach prawa krajowego. Jednocześnie odejście od nadmiernego formalizmu winno być w należyty sposób miarkowane, aby elastyczność w stosowaniu prawa procesowego nie przerodziła się w dowolność i tym samym nie godziła w pewność prawa i równość wobec prawa. 4.3. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zaskarżone postanowienie sądu pierwszej instancji uznać należy za nadmiernie formalistyczne, co doprowadziło do utraty przez skarżącego prawa do wniesienia skargi kasacyjnej. Odmawiając sporządzenia uzasadnienia wyroku, sąd pierwszej instancji stworzył swoistą barierę uniemożliwiającą stronie skorzystanie z jego prawa do odwołania od wyroku sądu pierwszej instancji. Prawo dostępu skarżącego do sądu, a co za tym idzie jego prawo do rzetelnego procesu, stało się iluzoryczne. Takie orzeczenie nie może stanowić prawidłowego i skutecznego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W swoich rozważaniach sąd pierwszej instancji pominął istotną okoliczność, a mianowicie że ograniczenia formalnoprawne w zakresie dostępu do sądu są zasadne tak dalece, jak realizują one zasadę sprawnego, skutecznego i prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Proceduralne warunki związane z prawem do wniesienia odwołania od rozstrzygnięcia sądowego są jak najbardziej dopuszczalne, ale w żadnej mierze nie mogą doprowadzić do sytuacji, w której prawa gwarantowane Konstytucją będą jedynie iluzoryczne. Podkreślić należy, że prawa te muszą być praktyczne i skuteczne, co ma znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do takich praw jak dostęp do sądu i rzetelność procesu, które zajmują szczególnie ważne miejsce w systemie funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa. Naczelny Sąd Administracyjny w rozpatrywanej sprawie uznał, że co do zasady nie ma żadnych podstaw do tego, aby negatywnie ocenić postępowanie skarżącego, który działając w dobrej wierze i ze szczególną starannością, podejmował działania w celu poznania treści wyroku, który zapadł na posiedzeniu niejawnym, a później jego uzasadnienia. W świetle bezspornych okoliczności sprawy odmowa sporządzenia uzasadnienia wyroku, prowadząca w konsekwencji do pozbawienia strony możliwości zaskarżenia wyroku, budzi niezrozumienie, podważa zaufanie obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, jest też sprzeczna z szeroko rozumianym poczuciem sprawiedliwości proceduralnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tak ukształtowanych okolicznościach sprawy należało uznać, że złożony przez skarżącego wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym był dopuszczalny. Został on bowiem złożony już po wydaniu przez sąd pierwszej instancji wyroku 28 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym – wniosek o uzasadnienie wyroku skarżący wysłał 5 marca 2024 r. (wpływ do sądu 6 marca 2024 r.), czyli 7 dni po tym, kiedy sąd nadał mu przesyłką pocztową odpis sentencji wyroku. 4.4. Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił stanowiska sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, co skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.