I OSK 2540/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: NSA Marian Wolanin del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1336/22 w sprawie ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 2022 r., nr SKO-NP-4115-298/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy C. z 31 marca 2022 r., nr WSW.8252.31.I.2021; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz E.K. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. WOJEWÓDZKI SĄD ADMINISTRACYJNY W KRAKOWIE WYROKIEM Z 8 MARCA 2023 R. ODDALIŁ SKARGĘ E.K. NA DECYZJĘ SAMORZĄDOWEGO KOLEGIUM ODWOŁAWCZEGO W NOWYM SĄCZU Z 29 CZERWCA 2022 R. W PRZEDMIOCIE ODMOWY PRZYZNANIA PRAWA DO ŚWIADCZENIA PIELĘGNACYJNEGO Z TYTUŁU REZYGNACJI Z ZATRUDNIENIA. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 2 lipca 2021 r. skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wójt Gminy C. po rozpoznaniu wniosku decyzją z 4 sierpnia 2021 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 2 grudnia 2021 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji, decyzją z 31 marca 2022 r. ponownie odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że nie zostały spełnione przesłanki przyznania prawa tego świadczenia z powodu wieku podopiecznej skarżącej, w którym wystąpiła jej niepełnosprawność. Ponadto organ stwierdził, że skarżąca oraz jej rodzeństwo są w stanie pomóc w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką, gdyż wypełnianie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na świadczeniu osobistej opieki. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Kolegium decyzją z 29 czerwca 2022 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji co do przesłanki blokującej przyznanie wnioskowanego świadczenia związanej z wiekiem podopiecznej skarżącej, w którym powstała niepełnosprawność. W ocenie organu odwoławczego za nieprzyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przemawia fakt, że nie jest ona jedynym dzieckiem niepełnosprawnej, a jej rodzeństwo powinno partycypować w realizacji obowiązku alimentacyjnego w postaci opieki nad matką. Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podzielił stanowisko Kolegium w zakresie wieku niepełnosprawnego, w którym powstała niepełnosprawność, jako przesłanki blokującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto odwołując się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujących obowiązki alimentacyjne uznał, że skarżąca i jej rodzeństwo są w jednakowym stopniu zobligowani do świadczeń alimentacyjnych a skarżąca nie udowodniła, że istnieją obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną, gdyż żadne z rodzeństwa skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem lekarskim o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca. Zaskarżyła to rozstrzygnięcie w całości, wniosła o jego uchylenie i rozpoznanie skargi bądź przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji celem ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615), dalej: uśr, przez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek. Uzasadniając powyższe zarzuty, skarżąca podniosła, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej – co dotyczy wyłącznie skarżącej. Pozostałe dzieci niepełnosprawnej nie są w stanie świadczyć opieki nad mamą w żadnym aspekcie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 ppsa w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego postanowienia determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Spór w rozpoznawanej sprawie koncentruje się wokół zagadnienia możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z dzieci niepełnosprawnej w sytuacji, w której rodzeństwo skarżącej nie legitymując się orzeczeniem lekarskim o znacznym stopniu niepełnosprawności i będąc w równym stopniu zobowiązanym do świadczeń alimentacyjnych, nie podejmuje opieki nad niepełnosprawnym rodzicem. W rozpoznawanej sprawie ustalono bowiem, że skarżąca spełnia przesłanki niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Jednocześnie organy ustaliły, że rodzeństwo skarżącej nie realizuje obowiązku opieki nad niepełnosprawną matką poprzez świadczenia osobiste ani finansowe. Przedstawionego powyżej stanowiska szeroko prezentowanego w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie nie można podzielić. Zauważyć bowiem należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym [niż wymienione w poprzedzających puntach] osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Analiza powyższego przepisu wskazuje, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną osobą na podstawie tego przepisu niezbędne jest łączne występowanie trzech przesłanek, tj.: (1) istnienie obowiązku alimentacyjnego, (2) rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz (3) legitymowanie się przez podopiecznego wnioskodawcy orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Niedopuszczalne jest w tak ukształtowanym brzmieniu zacytowanego powyżej przepisu wprowadzanie przez organy administracyjne i sanowanie przez Sąd Wojewódzki, dodatkowych negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazuje ono, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22, z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22, z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23, czy z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23). Bez znaczenia przy tym pozostaje fakt, że żadne z rodzeństwa skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie takie jako zmieniające kolejność osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego ma znaczenie wyłącznie w odniesieniu do małżonka podopiecznego wnioskodawcy (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr) bądź osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a uśr). Wymóg ten nie ma zatem zastosowania w stosunku do rodzeństwa, w odniesieniu do którego nie następuje zmiana kolejności osób uprawnionych do uzyskania omawianego świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa skarżącej wobec siostry, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok spełniającego warunku przyznania tego świadczenia wnioskodawcy są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23). Skoro zatem skarżąca znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i spełnia przesłanki określone w tym przepisie oraz przepisach kolejnych, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki przez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem, czy przekazując stosowną kwotę na zatrudnienie profesjonalnego opiekuna. Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej, organy uwzględnią wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa i uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję. Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935) – 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia – 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.