II SA/Gl 1687/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2024 r. sprawy ze skargi G. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 sierpnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2342/2023/17168 w przedmiocie umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. G.S. (skarżący) pismem z dnia 10 maja 2023 r., złożonym do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T., wnioskował o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia 4 lipca 2023 r. nr [...] Prezydent Miasta T. (organ I instancji), na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz.775 – dalej "k.p.a.") oraz art. 27 ust. 1, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r., poz. 581 z późn. zm. – dalej "u.p.o.a"), odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 51.665,13 zł z naliczonymi odsetkami w kwocie 428,80 zł ustalonymi na dzień 4 lipca 2023 r. zgodnie z art. 27 ust. 1a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów tj. w łącznej kwocie 52.093,936 zł powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz M.P. oraz P.P. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił organowi I instancji błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że wobec dłużnika nie zachodzą przesłanki z art. 30 u.p.oa., podczas gdy biorąc pod uwagę sytuacją dochodową, rodzinną, zdrowotną oraz zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zasadnym było zastosowanie tej instytucji. Wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie wobec skarżącego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Podkreślił, że od wszczęcia wobec niego postępowania egzekucyjnego, stale pozostaje w zatrudnieniu, nigdy nie ukrywał żadnego ze składników swojego majątku, lecz z uwagi na uzyskiwane wynagrodzenie, skarżący nie ma możliwości uregulowania całości zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego i to pomimo należytego wykorzystywania swoich możliwości majątkowych i zarobkowych. Nie będzie miał możliwości całkowitej spłaty zadłużenia i ciągle będzie wobec niego toczona egzekucja, która uniemożliwia codzienne funkcjonowanie. Zdaniem skarżącego organ I instancji nie powinien brać pod uwagę możliwości majątkowych i zarobkowych jego żony lecz winien się skupić na faktycznej sytuacji osobistej i zdrowotnej dłużnika, a także należycie przeanalizować stan sprawy. W opinii skarżącego przedłożone przez niego dokumenty wskazują, że zachodzą przesłanki do rozważania zastosowania art. 30 ust. 2 u.p.o.a. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie wobec niego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Skarżący zarzucił, że w wydanym rozstrzygnięciu zabrakło informacji na temat wysokości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, których umorzenie było przedmiotem postępowania, co jest okolicznością kluczową w sprawie. Ponadto wniósł. o częściowe umorzenie należności w związku z dokonywaniem opłat. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (SKO) decyzją z dnia 21 sierpnia 2023 r. nr SKO. PSŚ/41/5/2342/2023/17168, działając na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 4 lipca 2023 r. r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podało, iż skarżący pismem z dnia 23 maja 2023 r. zwrócił się do Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Strona w w/w piśmie powołała się na swoją trudną sytuację dochodową i rodzinną. Organ I instancji ustalił, że skarżący jest zobowiązany do zwrotu należności w wysokości 52.093,936 zł obejmującej kwoty z funduszu alimentacyjnego wypłacone na podstawie kolejnych decyzji wydanych od dnia 20 maja 2010 r. do dnia 14 września 2022 r. na podstawie u.p.o.a. Wskazał, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną – M.S. Strona jest aktywna zawodowo, od 7 czerwca 2010 r. pracuje na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony w firmie E. Wysokość wynagrodzenia skarżącego za miesiąc maj 2023 r. wyniosła 3.510,48 zł, po potrąceniu alimentów do wypłaty pozostało 1.540,48 zł. Żona skarżącego również jest zatrudniona. Aktualnie ma przyznane prawo do świadczenia rehabilitacyjnego, którego wysokość netto za miesiąc maj 2023 r. wyniosła 3.221,46 zł. Łączny dochód rodziny, po uwzględnieniu potrąceń alimentacyjnych wyniósł 4.761,94 zł. Organ I instancji ustalił ponadto, że na stałe miesięczne wydatki składają się opłaty: za wynajem mieszkania w wysokości 1.150.0 zł, czynsz 630,00 zł, opłaty za gaz 101,25 zł, za prąd 93,36 zł, za lekarstwa 60 zł, dodatkowe ubezpieczenie 55 zł, opłata za telefony 107 zł. Ponadto z wynagrodzenia dokonywane jest potrącenie na rzecz spłaty zadłużenia alimentacyjnego. Z wynagrodzenia skarżącego za miesiąc maj 2023 r. potrącono kwotę 1.970.0 zł. Skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. SKO podkreśliło, że decyzja wydawana na podstawie art, 30 ust. 1 u.p.o.a. jest decyzją uznaniową, pozwalającą organowi administracji orzec o odmowie umorzenia objętych wnioskiem należności mimo spełnienia wskazanych w tym przepisie przesłanek, Instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane. Jednocześnie SKO zaznaczyło, iż zadłużenie dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z fundusz alimentacyjnego osobie uprawnionej stanowi zobowiązanie strony, która winna czynić wszelkie starania, by dokonać jego spłaty. Zdaniem SKO organ I instancji zarówno w postępowaniu dowodowym, jak i w uzasadnieniu decyzji udowodnił, iż w przypadku skarżącego nie zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. SKO zauważyło, że skarżący jest osobą zdrową, zatrudnioną na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony a niebagatelne znaczenie ma również to, że skarżący jest osobą młodą o potencjalnie długim okresie aktywności zawodowej. Ponadto wskazało, że na poczet zadłużenia alimentacyjnego dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości 1.970 zł. (za maj 2023r.). Po rozważeniu stanu faktycznego i prawnego sprawy SKO stwierdziło, iż zaskarżona decyzja zasługuje na utrzymanie w mocy. Organ I instancji rozpatrzył podanie strony o umorzenie należności alimentacyjnej pod kątem sytuacji dochodowej i rodzinnej oraz innych okoliczności wpływających na ocenę sytuacji strony. W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach skarżący zaskarżył decyzję SKO zarzucając jej błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki z art. 30 u.p.o.a., w sytuacji kiedy biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i sytuację osobistą i majątkową skarżącego, koniecznym jest zastosowanie instytucji wskazanej w w/w przepisie. Wniósł o zmianę decyzji SKO poprzez umorzenie wobec skarżącego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości. Podkreślił, że co miesiąc skala zadłużenia urasta, a skarżący nie ma możliwości zmiany swojej sytuacji. Zauważył też, że bez pomocy ze strony Państwa, skarżący nie będzie w stanie ustabilizować swojej sytuacji. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 -dalej: "p.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 p.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Decyzja wydana na podstawie powyższego przepisu ma charakter uznaniowy. Zakres uznania administracyjnego wyznaczony jest zawsze przepisem prawa, a jego ramy określają normy kompetencyjne, przepisy o postępowaniu administracyjnym i przepisy prawa materialnego. Wydając decyzję o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem prawa, ale i celem ustanowionego przepisu oraz normami etycznymi. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Z kolei, sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy, oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Sąd bada zatem, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Dokonując kontroli wydanych w sprawie rozstrzygnięć w oparciu o wskazane powyżej kryteria Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem oceny Sądu w rozpatrywanej sprawie jest decyzja SKO z dnia 21 sierpnia 2023 utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 4 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy skarżącemu umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego wraz z naliczonymi odsetkami ustalonymi na dzień 4 lipca 2023 r. na rzecz M.P. oraz P.P.. Podstawę udzielenia ulg w spłacie należności alimentacyjnych stanowi art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r., poz. 581 z późn. zm. – dalej "u.p.o.a"). W badanej sprawie zastosowanie miał ust. 2 przywołanego przepisu, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zauważyć należy, że zastosowanie art. 30 ust. 2 u.p.o.a. uzależnione jest po pierwsze, od zaistnienia dwóch przesłanek (kryteriów), tj. sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, oraz po drugie, oparte jest na zasadzie uznania administracyjnego. Odnosząc się do pierwszej kwestii, wskazać należy, że sytuacja dochodowa oznacza dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan zdrowia, czy możliwości uzyskania dochodu (sytuacja dochodowa). Na sytuację rodzinną dłużnika alimentacyjnego składa się natomiast ustalenie, czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami, oraz jakie ponosi koszty utrzymania. Wykładnia użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego powinna być dokonywana z uwzględnieniem definicji dłużnika alimentacyjnego zawartą w art. 2 pkt 3 u.p.o.a.. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny, co do zasady, jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi dlatego też jego sytuacja dochodowa i rodzinna powinna wyróżniać się na tle innych dłużników. Oparcie na uznaniu administracyjnym decyzji w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości (...), oznacza, że uwzględnienie wniosku dłużnika w sytuacji wystąpienia tychże kryteriów pozostawione zostało do uznania organu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku decyzji uznaniowych organ administracyjny zobowiązany jest wyważyć słuszny interes obywatela i interes społeczny. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny (publiczny) rozumie się dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego i korektę błędnych decyzji (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2003 r. sygn. akt III SA 2752/01). Interes społeczny wymaga przede wszystkim, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. W tym miejscu wyjaśnić należy, że obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci wynika wprost z przepisów prawa. Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359)", rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Obowiązek alimentacyjny, co do zasady, materializuje się z chwilą urodzenia dziecka i polega na pokrywaniu wszystkich niezbędnych wydatków związanych z jego utrzymaniem i edukacją, a także zaspokojeniu szczególnych potrzeb wynikających na przykład z niepełnosprawności. Niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego przez rodzica dziecka i bezskuteczność egzekucji może, w przypadkach określonych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uruchomić pomoc państwa w tym zakresie. Oznacza to, że alimenty zastępczo wypłacane są z funduszu alimentacyjnego, a obowiązkiem dłużnika, stosownie do art. 27 ust. 1 u.p.o.a., jest zwrot należności w wysokości wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń wraz z odsetkami. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma wyjątkowy charakter i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawiono uznaniu organu administracji publicznej, co oznacza, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie jest obligatoryjne . Okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 30 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 956/21, WSA w Szczecinie z dnia 5 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Sz 70/22). W przeciwnym wypadku umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci i przerzucenie tego obowiązku na wszystkich podatników. W ramach uznania administracyjnego organ może, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Zastosowanie ulgi ustanowionej w art. 30 ust. 2 u.p.o.a. jest prawem a nie obowiązkiem organów pomocy społecznej. Wydanie decyzji w tym przedmiocie musi zostać poprzedzone dogłębnym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez wnioskodawcę, a w jej uzasadnieniu powinny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organy dokonały wszechstronnej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego uznając, że na gruncie badanej sprawy okoliczności uzasadniające umorzenie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń nie zachodzą. Jak ustaliły organy skarżący jest osobą zdrową, zatrudnioną na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Skarżący jest osobą młodą (ur. w [...] r.), o potencjalnie długim okresie aktywności zawodowej. Ponadto na poczet zadłużenia alimentacyjnego dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości 1.970zł. (za maj 2023 ) Sytuacja skarżącego jest trudna, ale nie na tyle wyjątkowa aby zastosować instytucję całkowitego umorzenia zadłużenia. Skarżący ponosi odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć zastosowanie w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych, która w niniejszej sprawie nie miała miejsca. W tym stanie rzeczy, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji. Wszystkie powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych znajdują się w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl