II SA/Gl 998/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi W. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 31 maja 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1131/2024/8454 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 3 kwietnia 2024 r. [...]. Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 3 kwietnia 2024 r. uznał, że wypłacone obecnie skarżącemu W. S. świadczenia rodzinne za okres od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2023 r. w wysokości 8.417,76 zł, stanowią nienależnie pobrane świadczenia. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że decyzją z dnia 16 lipca 2019 r. przyznano skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na syna M. na okres od 1 czerwca 2019 r. do 30 czerwca 2020 r. Następnie decyzją z dnia 31 lipca 2020 r. zmieniono pierwotną decyzję w części dotyczącej okresu przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1327), zwanej dalej ustawą COVID-19, do 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z kolei decyzją z dnia 28 sierpnia 2023 r. zmieniono okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego do 31 grudnia 2023 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji wyjaśnił, że o zasadach przyznawania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego skarżący został pouczony w powyższych decyzjach zmieniających okres przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Zaznaczył również, że w dniu [...] r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. wydał orzeczenie o niepełnosprawności zaliczające syna skarżącego do osób niepełnosprawnych. W związku z tym poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności syna skarżącego z dnia [...] r. straciło ważność, a decyzje z dnia 31 lipca 2020 r. oraz z dnia 28 sierpnia 2023 r. wygasły z mocy prawa. W konsekwencji powyższego, organ I instancji wywiódł, że zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł miesięcznie wypłacony za okres od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2023 r. pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego, stanowi nienależnie pobrane świadczenie. W wyniku rozpoznania odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 3 kwietnia 2024 r. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz wskazał podstawy prawne wydanej decyzji. Dalej organ zaznaczył, że analiza decyzji z dnia 31 lipca 2020 r. pozwala stwierdzić, że organ I instancji poinformował stronę o dacie granicznej, do której zostaje przyznany zasiłek pielęgnacyjny, tj. w analizowanym przypadku do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka. Zatem w ocenie Kolegium powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323), zwanej dalej u.ś.r., gdyż zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2023 r. został skarżącemu wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa (art. 15h ustawy COVID-19), albowiem poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności zachowało ważność do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. do [...] r. Tym samym skarżący został pouczony kiedy i jakie świadczenia mu przysługują. W ocenie Kolegium skarżący powinien niezwłocznie po otrzymaniu nowego orzeczenia poinformować o tym fakcie organ I instancji. Skarżący jednak tego nie uczynił, co musiało spowodować wszczęcie postępowania w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ odwoławczy wyjaśnił również, że skarżący może zwrócić się do organu I instancji z odrębnym wnioskiem o zastosowanie ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. W skardze na powyższą decyzję skarżący wskazał, że jego syn legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a świadczenia były wypłacane w czasie pandemii COVID-19 i były należne. Podał, że nie rozumie argumentacji dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych zasiłków. Zaznaczył przy tym, że pracuje oraz samodzielnie wychowuje dwójkę dzieci i nie stać go na zwrot takiej kwoty. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Ustalony w sprawie stan faktyczny jest bezsporny. Istotą sporu jest natomiast to, czy kwoty świadczenia pielęgnacyjnego pobrane przez skarżącego w okresie od dnia 1 października 2020 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy skarżący jest zobowiązany do ich zwrotu na zasadzie art. 30 ust. 1 tej ustawy. Na wstępie zauważyć przyjdzie, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącego nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń jakie znalazły się w decyzjach organu I instancji. Tymczasem ze zgromadzonego w sprawie materiału w żaden sposób nie wynika, aby skarżący w spornym okresie pobierał świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miał świadomość, że mu ono nie przysługuje. Dokonana przez organ odwoławczy ocena w zakresie prawidłowości i skuteczności pouczeń zawartych w decyzjach organu I instancji z dnia 31 lipca 2020 r. oraz z dnia 28 sierpnia 2023 r. jest wadliwa. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z powołanym już art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle powołanego przepisu warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Zatem prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący, wbrew odmiennej ocenie organu odwoławczego, nie został prawidłowo pouczony, że pobierane przez niego świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżący będzie musiał zwrócić. Jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. W niniejszej sprawie skarżący nie został pouczony, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Wskazać też wypadnie, że przekonanie skarżącego o jego uprawnieniu do pobierania świadczenia, w świetle nieprzerwanej niepełnosprawności syna, potwierdzonej stosownymi orzeczeniami, mogło być subiektywnie uzasadnione. Podkreślenia wymaga, że szczególne rozwiązania przewidziane w art. 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnych oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Nie można przy tym abstrahować od celów szeroko rozumianej pomocy społecznej. Syn skarżącego był i nadal jest osobą niepełnosprawną, a zatem w jego sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która nadal u syna występuje), może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1885/23). Nadmienić przyjdzie, na co również wskazuje się w orzecznictwie tut. Sądu, że informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania w tej sprawie decyzji, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r., organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44). Dodatkowo, zgodnie z art. 6d ust. 1 ostatnio powołanej ustawy, utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r. i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...). Organ miał zatem (a przynajmniej powinien mieć) możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności, z czego nie skorzystał i wypłacał kolejne transze świadczenia. Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 17/24). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935). Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji umorzy postępowanie, o ile w sprawie nie występują żadne dodatkowe okoliczności, poza tymi, które do tej pory zostały ustalone. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl