II SA/Po 462/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 08 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 kwietnia 2023 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę Wnioskiem z dnia 14 stycznia 2021 r. T. K. zwrócił się do Prezydenta Miasta [...] o przyznanie świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej na okres od dnia 01 stycznia 2021 r. nie krócej niż na czas trwania stanu epidemiologicznego na obszarze Rzeczypospolitej i w wysokości większej niż [...] zł oraz przyznania środków ochrony osobistej. Decyzją z dnia 13 października 2021 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] odmówił T. K. przyznania wnioskowanej pomocy. Decyzję doręczono Stronie w dniu 25 października 2021 r. W dniu 9 listopada 2021 r. T. K. wniósł odwołanie od powyżej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Postanowieniem z dnia 31 marca 2022 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania T. K. od decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 października 2021 r., nr [...], stwierdziło uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł T. K. podnosząc, iż odwołanie zostało dostarczone wcześniej niż w dniu 9 listopada 2021 r. i to w tym samym dniu w jakim doręczył odwołania w sprawie [...] i [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 08 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Po [...], uchylił postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 marca 2022 r. Decyzją z dnia 26 kwietnia 2023 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 października 2021 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że materiał dowodowy zawarty w administracyjnych aktach sprawy nie budzi wątpliwości i w pełni uzasadnia wydanie rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji. I tak, T. K. oświadczył, że nie posiada żadnego dochodu i jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Nie posiada stałego miejsca pobytu, przebywa u znajomych (niekoniecznie w lokalach mieszkalnych mogą to być również siedziby firm) lub, jak oświadczył, w "terenie". Osoby które udzielają mu pomocy nie wyrażają zgody na podawanie swoich danych personalnych ani adresów. Znajomi pomagają mu finansowo, kupują ubrania i zapraszają na obiady. Organ I instancji został powiadomiony jednak przez Komisariat Policji P. , że wnioskodawca posiada miejsce zamieszkania w P., ul. [...]. Z jego wyjaśnień wynika, iż pod tym adresem został spisany podczas interwencji policji jako osoba poszkodowana. T. K. podczas przeprowadzania wywiadu nie udzielał odpowiedzi na zadane pytania żądając każdorazowo podania podstawy prawnej. Z obserwacji osób przeprowadzających wywiad środowiskowy wynika, że jego wygląd oraz ubiór nie świadczyły, że jest on osobą bezdomną. Następnie Kolegium podniosło, że T. K. chce korzystać z pomocy finansowej, ale jednocześnie nie współpracuje z pracownikami socjalnymi, nie wskazuje miejsca pobytu, dochodów, nie podaje informacji o stanie zdrowia, ani wykształcenia, odmawia też udzielenia jakichkolwiek informacji umożliwiających rozpoznanie Jego obecnej sytuacji życiowej. Ponadto stwierdzono, że T. K. mimo że od dłuższego czasu nie korzystał z pomocy społecznej wykazał, że ma możliwości aby zaspokoić swoje potrzeby we własnym zakresie. Decyzją z dni 08 czerwca 2020 r. przyznano T. K. pomoc w formie jednego gorącego posiłku dziennie w okresie od dnia 08 czerwca 2020 r. do dnia 31 sierpnia 2020 r. - natomiast skorzystał on z 5 spośród 75 zaplanowanych posiłków. Zaproponowano wnioskodawczy podczas wywiadu środowiskowego możliwość wskazania miejsca schronienia w placówce dla osób bezdomnych. W odpowiedzi na tę propozycję T. K. powiedział, że "nie wiem czy jestem osobą bezdomną". Zaproponowano też skierowanie do Centrum Integracji Społecznej na co zainteresowany odpowiedział, że oczekuje "pomocy od organu publicznego, a CIR nim nie jest". Oznacza to, że T. K. utrudniał zebranie informacji niezbędnych do prawidłowej oceny jego sytuacji życiowej, a tym samym uniemożliwił sporządzenie diagnozy środowiskowej niezbędnej do ułożenia plany pomocowego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji dotyczące braku należytej współpracy T. K. z pracownikami socjalnymi przy wyjaśnieniu jego sytuacji, a która to współpraca była koniecznym warunkiem uzyskania jakiejkolwiek pomocy ze środków publicznych. Brak tej współpracy zadecydował bowiem negatywnym rozpatrzeniem wniosku. Skoro T. K. wnioskował o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego to Jego obowiązkiem było współpracowanie z pracownikami socjalnymi, celem ustalenia, czy sytuacja osobista, rodzinna, dochodowa i majątkowa, uzasadnia jego przyznanie. Obowiązkiem wnioskodawcy było przekazanie pracownikowi socjalnemu wszystkich niezbędnych w tym zakresie informacji, wybiórcze przedstawianie swojej sytuacji, z powodu braku jego klarowności, prowadzi do negatywnego rozstrzygnięcia. W konsekwencji to zachowanie T. K. zdeterminowało treść wydanych przez organy obu instancji rozstrzygnięć. Skargę na powyższą decyzję wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu T. K., wskazując, że się z nią nie zgadza. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się bezzasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1624 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1327 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym zarządzeniem z dnia 18 lipca 2023 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 października 2021 r. odmawiającą przyznania T. K., na okres od dnia 01 stycznia 2021 r. nie krócej niż na czas trwania stanu epidemiologicznego na obszarze Rzeczypospolitej zasiłku okresowego. Stosownie do art. 38 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. 2023 r. poz. 903 ze zm. – dalej w skrócie: "ustawa" albo "u.p.s.") zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej bądź rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. W tym miejscu podkreślić należy, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). Ma ona charakter subsydiarny co oznacza, iż wspiera, lecz nie zastępuje, osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 u.p.s.). Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej ( art. 3 ust. 4 u.p.s.). Trzeba podkreślić, iż zgodnie za art. 4 powoływanej ustawy osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Brak tej współpracy może z kolei stanowić podstawę do odmowy podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 11 ust. 2 u.p.s.). Przyznanie pomocy społecznej wymaga od organów ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób ubiegających się o tę pomoc. W tym celu konieczne jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 107 ust. 1 u.p.s.) lub jego aktualizację ( art. 107 ust. 4 u.p.s.). Niewyrażenie zgodny na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub jego aktualizacji jak też odmowa złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia (art. 107 ust. 4a i 5 u.p.s.). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie zauważono, iż z powołanych wyżej przepisów ustawy o pomocy społecznej wynika, że osoba ubiegająca się o pomoc ma obowiązek pełnego wykorzystania własnych uprawnień, zasobów i możliwości w celu pokonania trudnej sytuacji życiowej, a jeżeli nie wykonuje takiego obowiązku, to nie występuje podstawowa przesłanka udzielenia takiej osobie pomocy ze środków publicznych. Jednym z podstawowych celów określonych w omawianej ustawie jest bowiem aktywizacja świadczeniobiorców. Pomoc społeczna ma charakter jedynie przejściowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Nie może w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących. Pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń i tym samym wykształcania nieprawidłowych nawyków. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa w art. 11 ustawy o pomocy społecznej. Wspomniana regulacja tworzy po stronie organów obowiązek wszechstronnej analizy i oceny postawy osoby ubiegającej się o pomoc społeczną pod kątem istnienia po jej stronie woli współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, a także pozostałych przesłanek wymienionych w przywołanym przepisie, których wystąpienie pozwala na odmowę przyznania bądź wstrzymanie świadczeń. Pomoc społeczna powinna być udzielana jednostce czy rodzinie dopiero w sytuacji, gdy dana osoba wykorzysta własne zasoby i możliwości, przez które należy rozumieć nie tylko sytuację materialną, ale i właściwości psychofizyczne, kwalifikacje zawodowe, aktywność jednostki w rozwiązywaniu własnych i rodzinnych problemów oraz gotowość współdziałania w tym celu (patrz. wyrok NSA z 13 grudnia 2016 r. o sygn. akt I OSK 2753/15 – dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl ) . Trzeba też podkreślić, iż przeprowadzenie wywiadu środowiskowego wymaga współpracy strony z organem, a odmowa tej współpracy z mocy ustawy o pomocy społecznej jest traktowana jako naruszenie przez nią obowiązku współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Aby więc otrzymać pomoc społeczną, należy w tym kierunku powziąć pewne wysiłki, w tym za podstawowy należy uznać udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej. Działania podjęte w tym kierunku nie mają na celu napiętnowania danej osoby, czy też zaszkodzenia jej, a mają jedynie za zadanie potwierdzenie, że dana osoba rzeczywiście potrzebuje pomocy (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r. o sygn. akt I OSK 1213/20 - dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy należy podzielić stanowisko organów obu instancji, iż postawa T. K. w toku rozpoznawania jego wniosku o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej, odmowa współpracy oraz udzielania pełnych i wolnych od wątpliwości informacji dotyczących jego sytuacji bytowej i materialnej, uzasadniały wydanie decyzji odmownej. I tak, skarżący konsekwentne odmawiał udzielania informacji dotyczących miejscu swojego zamieszkania oraz odmówił przyjęcia skierowania do Centrum Integracji Społecznej oraz skierowania do palcówki dla osób bezdomnych. W ocenie Sądu składane przez skarżącego wybiórcze informacje i oświadczenia dotyczące jego sytuacji rodzinnej, bytowej oraz majątkowej, odmowa udzielania szczegółowych informacji dotyczących źródeł jego utrzymania oraz zamieszkania, wykształcenia i sytuacji zdrowotnej świadczą o braku współdziałania z organami pomocy społecznej. Skarżący swoim zachowaniem uniemożliwia dokonania wolnej od wątpliwości oceny jego rzeczywistej sytuacji bytowo-materialnej oraz posiadanych możliwości w zaspokajaniu swoich podstawowych potrzeb, a tym samym zasadności wnioskowanej pomocy. Skarżący utrzymuje, iż nie posiada stałego miejsca zamieszkania oraz pobytu, a jednocześnie kwestionuje uznanie go za osobę bezdomną. Organy zrealizowały spoczywające na nich obowiązki podjęcia czynności niezbędnych dla dokładnego wyjaśniania stanu faktycznego sprawy, koniecznego do jej załatwienia. Przeprowadzona została aktualizacja wywiadu środowiskowego, a jego ustalenia zostały rozważone i stosowne ocenione. To brak współpracy ze strony skarżącego, jego uchylanie się od szczegółowego przestawienia swojej sytuacji bytowej i materialnej uniemożliwiły przyznania wnioskowanej pomocy w zakresie zasiłku okresowego wyższego niż [...] zł oraz przyznania środków ochrony osobistej. W tym stanie sprawy skarga T. K. podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.