II OZ 1034/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia X sp. z o.o. z siedzibą w [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 maja 2025 r. sygn. akt II SA/Gd 142/25 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia skargi w sprawie ze skargi X sp. z o.o. z siedzibą w [...] na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić X sp. z o.o. z siedzibą w [...] termin do wniesienia skargi na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków. Postanowieniem z dnia 20 maja 2025 r. sygn. akt II SA/Gd 142/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił X sp. z o.o. z siedzibą w [...] przywrócenia terminu do wniesienia skargi na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że X sp. z o.o. z siedzibą w [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia skargi na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie wpisu do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Gdyni obiektu – budynku poczty przy [...] w [...] ([...]) wpisanego pod pozycją nr 3 w załączniku nr 1 do zarządzenia nr [...]Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. Uzasadniając wniosek Spółka wskazała, że nie została pouczona przez organ o przysługującym jej prawie i terminie do zaskarżenia wpisu. Wiedzę w tym zakresie uzyskała dopiero po zwróceniu się do prawnika z prośbą o analizę prawną sytuacji nieruchomości w związku z wpisem obiektu do gminnej ewidencji zabytków. W ocenie skarżącej ustanie przyczyny uzasadniającej uchybienie terminu do wniesienia skargi nastąpiło dopiero w dniu 16 stycznia 2025 r., kiedy to otrzymała opinię prawną, co do kwalifikacji prawnej czynności, jaką jest wpis nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, jak i informację o terminie jej zaskarżenia. Powyższe okoliczności, w ocenie strony, uzasadniają, że uchybienie terminu nastąpiło bez jej winy. Spółka podniosła także, że na gruncie niniejszej sprawy zachodzą wyjątkowe okoliczności, które uzasadniają przywrócenie terminu do wniesienia skargi pomimo, że od uchybienia terminu do jej wniesienia upłynął ponad rok. Wyjątkowość przypadku w niniejszej sprawie uzasadnia przede wszystkim wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18, który - przesądzając o niekonstytucyjności procedury wpisu do gminnej ewidencji zabytków - umożliwił właścicielom nieruchomości, których prawa własności zostały ograniczone wpisami dokonanymi na podstawie wadliwej procedury, eliminację tych wpisów z obrotu prawnego i ochronę ich prawa własności. Uzasadniając odmowę przywrócenia przedmiotowego terminu Sąd podniósł, że zaskarżone zarządzenie wydano w dniu 16 stycznia 2018 r., a skarżąca nabyła prawo własności do przedmiotowego obiektu na mocy umowy przeniesienia prawa użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa własności budynków z dnia 28 września 2021 r., zaś skargę do sądu administracyjnego złożyła w dniu 22 stycznia 2025 r. (data stempla pocztowego). Zdaniem Spółki ustanie przyczyny uzasadniającej uchybienie terminu do wniesienia skargi nastąpiło dopiero w dniu 16 stycznia 2025 r. to jest w momencie uzyskania opinii prawnej o kwalifikacji czynności wpisu nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków oraz o terminie zaskarżenia takiej czynności. Spółka dokonała też czynności, której terminowi uchybiono w postaci wniesienia skargi. W ocenie Sądu stanowiska Spółki podzielić nie można. Z art. 53 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) wyraźnie wynika, że termin na wniesienie skargi, w przypadku aktów lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (zalicza się do nich wpis do gminnej ewidencji zabytków), biegnie od momentu dowiedzenia się o ich podjęciu. Innymi słowy, istotny jest moment uzyskania informacji o wpisaniu nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, a nie moment uzyskania wiedzy o możliwości jej zaskarżenia. Z akt niniejszej sprawy, a także z treści samej skargi nie wynika w jakim dokładnie dniu strona dowiedziała się o wpisaniu nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków. Jednakże z treści ogłoszenia o sprzedaży nieruchomości w trybie aukcji wynika, że skarżąca wiedzę taką musiała już posiadać co najmniej w dniu przystępowania do niej, a zatem w dniu 15 czerwca 2021 r. Z nadesłanych przez organ administracji akt sprawy wynika, że w "Ogłoszeniu o sprzedaży nieruchomości w trybie aukcji" wyraźnie wskazano, iż będący przedmiotem sprzedaży budynek biurowy został włączony do gminnej ewidencji zabytków. Informacja ta podana była także na stronie internetowej Poczty Polskiej S.A., na której prezentowane były nieruchomości przeznaczone do sprzedaży (wydruk strony w aktach administracyjnych). Powyższe okoliczności jednoznacznie zdaniem Sądu wskazują, że Spółka miała wiedzę o wpisaniu nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków w momencie przystępowania do procedury jej nabycia. Zdaniem Sądu przedstawiona we wniosku o przywrócenie terminu argumentacja nie przekonuje, że uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżącej. Brak winy w uchybieniu terminu powinien być oceniany przy zastosowaniu obiektywnego miernika staranności, jaki można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy. Skarżąca Spółka jest osobą prawną, która prowadzi działalność gospodarczą, funkcjonującą w obrocie od 2021 r., co wynika z przedłożonego dokumentu KRS. Jest to zatem podmiot, który powinien być odpowiednio zorganizowany w celu realizacji określonych zadań, wymagających również niekiedy wystąpienia na drogę postępowania sądowego. Nieznajomość prawa, a także niezapewnienie sobie pomocy prawnej co najmniej w okolicznościach, które mają istotne znaczenie dla prowadzonej działalności gospodarczej, nie mogą uwalniać od negatywnych skutków uchybienia terminu do dokonania czynności procesowej. Natomiast uchybienie terminu jest niezawinione wówczas, gdy nawet przy dołożeniu najwyższej staranności strona nie mogła w terminie dopełnić czynności procesowej. W omawianej sprawie sytuacja taka zdaniem Sądu nie wystąpiła. Nie może bowiem argumentu takiego stanowić sytuacja, że strona dopiero po upływie ponad trzech lat od nabycia nieruchomości podjęła działania zmierzające do uzyskania porady prawnej w celu zaskarżenia kwestionowanej czynności. Z tych względów Sąd orzekł o odmowie przywrócenia terminu. Zażaleniem X sp. z o.o. z siedzibą w [...] zaskarżyła powyższe postanowienie, zarzucając mu naruszenie art. 87 § 2 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że skarżąca nie uprawdopodobniła, że wniesienie skargi z uchybieniem terminu nastąpiło bez jej winy. Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na zażalenie Prezydent Miasta Gdyni wniósł o jego oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (art. 87 § 1 p.p.s.a.). We wniosku o przywrócenie terminu należy przy tym uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (art. 87 § 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, że przesłankę braku winy w uchybieniu terminu należy oceniać z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności jakiej można wymagać od strony należycie dbającej o swoje interesy. Przywrócenie terminu ma charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Zatem przywrócenie terminu może mieć miejsce tylko wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło na skutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Chodzi więc o okoliczności od strony całkowicie niezależne i nieprzewidywalne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji w okolicznościach tej sprawy błędnie przyjął, że skarżąca Spółka nie wykazała braku winy w uchybieniu terminu do wniesienia skargi na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków i z tego powodu nie było możliwie jego przywrócenie. Dokonując oceny w zakresie winy skarżącej w uchybieniu terminu do wniesienia przedmiotowej skargi należało bowiem mieć na względzie rozbieżności, jakie zachodziły w orzecznictwie sądów administracyjnych co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków. Zgodnie z pierwszym poglądem, działania takie należało uznawać za tzw. inne czynności organu administracji, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (m.in. orzeczenia NSA z: 14 lutego 2024 r., sygn. akt II OSK 1166/21; 10 stycznia 2024 r., sygn. akt II OSK 1952/22; 8 czerwca 2022 r., sygn. akt II OZ 335/22; 18 maja 2021 r., sygn. akt II OZ 218/21; 20 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 753/20; wyroki WSA w Krakowie z: 7 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Kr 1507/16; 14 września 2021 r., sygn. akt II SA/Kr 666/21; 31 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Kr 1523/22, 9 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Kr 1361/23). Zgodnie z drugim, działania organu podjęte na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 ustawy o ochronie zabytków należało uznawać za akty jednostek samorządu terytorialnego, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. (m.in. orzeczenia NSA z: 13 września 2023 r., sygn. akt II OSK 2748/18; 25 marca 2020 r., sygn. akt II OZ 244/20; 15 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 2700/16; 14 września 2012 r., sygn. akt II OSK 1950/12; wyroki WSA w Warszawie z: 12 lipca 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 1235/19; 29 lipca 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 112/21; 10 sierpnia 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 2018/18). Zaskarżenie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków jako aktu z art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. następowało wówczas w trybie art. 101 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym. Prezentowana w orzecznictwie rozbieżność stanowisk co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków mogły w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wywołać u skarżącej uzasadnione wątpliwości zarówno co do samego przedmiotu jak i trybu zaskarżenia włączenia budynku poczty przy [...] w [...] do gminnej ewidencji zabytków, o czym świadczy m.in. zwrócenie się do podmiotu profesjonalnego o wydanie opinii prawnej w tym przedmiocie. Z tych względów należy uznać, że uchybienie terminu do wniesienia skargi na czynność Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 16 stycznia 2018 r. w przedmiocie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków nastąpiło bez winy skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji wadliwie zatem stwierdził, iż skarżąca nie uprawdopodobniła braku winy w uchybieniu terminu do wniesienia skargi. Oceniając okoliczności jakie towarzyszyły kształtowaniu się stanowiska co do możliwości i trybu zaskarżenia czynności włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków należało uznać, że nie ponosi ona winy za uchybienie terminowi do wniesienia skargi i w konsekwencji przywrócić jej termin do wniesienia zażalenia na podstawie art. 86 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 87 § 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. art. 197 § 2 p.p.s.a., oraz art. 86 § 1 p.p.s.a. i art. 87 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.