I SA/Wa 1769/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, Sędziowie sędzia WSA Gabriela Nowak, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), Protokolant starszy specjalista Aleksandra Borkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 sierpnia 2018 r. nr GZ.rn.625.131.2018 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 16 sierpnia 2018 r., nr GZ.rn.625.131.2018 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: "Minister", "organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego (dalej: "Wojewoda", "organ I instancji") z 24 stycznia 2014 r., nr SPN.V.7716-54/08 stwierdzającą, że nieruchomość ziemska "[...]" położona w [...], dzielnicy [...], oznaczona w ewidencji gruntów jako działki ewidencyjne nr [...] i nr [...] z obrębu [...] oraz działka ewidencyjna nr [...] z obrębu [...], o łącznej powierzchni 115,5902 ha, uregulowana w księdze hipotecznej [...], podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13; dalej: dekret). Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. A. B. pismem z 16 listopada 2000 r. wystąpiła o stwierdzenie, że nieruchomość położona w [...], gmina [...], o powierzchni 117,4746 ha - park i pałac, której tytuł własności uregulowany był w księdze hipotecznej [...], nie podlegała działaniu przepisów dekretu. Wojewoda decyzją z 9 sierpnia 2001 r., nr 411/2001 stwierdził, że majątek [...] o powierzchni 117,4746 ha, stanowiący uprzednio własność A. B.1, podlegał art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Minister, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 4 kwietnia 2002 r., nr GZ.rn-051/625-366/01 utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Następnie, na skutek rozpoznania skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 marca 2004 r., sygn. akt IV SA 1861/02, uchylił decyzję Ministra oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ocenił, że nieruchomościami ziemskimi są tylko grunty przydatne do produkcji rolnej, zgodnie z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. (W 3/89). Natomiast zespół pałacowo-parkowy podlegałby przejęciu, gdyby był w związku funkcjonalnym (stanowił gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską o charakterze rolnym. Nie wystarczał tu związek podmiotowy przez osobę właściciela. Same normy obszarowe dekretu rolnego także nie przesądzają tej sprawy. Zespół pałacowo-parkowy mógł bowiem, ale nie musiał w każdym przypadku wchodzić w skład nieruchomości ziemskiej. W ocenie Sądu, organy nie przekonały, że konkretny zespół pałacowo-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską A. B.1. Wojewoda decyzją z 5 czerwca 2006 r., nr 913/06 umorzył postępowanie, uwzględniając wniosek A. B.. Podaniem z 25 sierpnia 2008 r. A. B., E. N., J. W., A.W. i A. R. ponownie wnieśli o stwierdzenie, że park i pałac [...], liczące 115,5902 ha, nie podlegały reformie rolnej. Wojewoda decyzją z 1 czerwca 2010 r., nr [...]35/2010, umorzył postępowanie, powołując się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 1 marca 2010 r. (P 107/08). Jednak Minister decyzją z 14 marca 2011 r., nr GZ.rn-057-625-196/11 uchylił decyzję o umorzeniu postępowania i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, uznając, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. 1945/10/51; dalej: rozporządzenie), może być podstawą do wydania decyzji w tej sprawie. Ponownie rozpatrując sprawę Wojewoda ww. decyzją z 24 stycznia 2014 r., nr 103/2014 stwierdził, że nieruchomość ziemska [...], położona w [...], przy ulicy [...], licząca 115,5902 ha, pochodząca z księgi hipotecznej [...], podlega pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość stanowi własność Skarbu Państwa i jest oznaczona jako: działka nr [...] z obrębu [...], licząca 104,2204 ha (w użytkowaniu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów), działka nr [...] z obrębu [...], licząca 11,3505 ha (w trwałym zarządzie KPRM) i działka nr [...] z obrębu [...], licząca 0,0193 ha (we władaniu Prezydenta m.st. Warszawy). Nieruchomością administruje Fundacja "[...]". Zdaniem organu I instancji majątek [...] podlegał reformie rolnej, gdyż przekraczał normę obszarową 100 ha, a nieruchomości były przejmowane razem z budynkami. Ponadto wnioskowana nieruchomość nie została wyodrębniona prawnie z dóbr A. B.1, lecz była objęta wspólną księgą wieczystą. Znajdowały się tam także zabudowania gospodarcze (obora, stajnie, gajówki-leśniczówki, mleczarnia, wozownia, spichrz-magazyn, bażantarnia, piwnice i przechowalnia warzyw). Dodatkowo [...] był administrowany przez zarząd wspólny dla całych dóbr [...] A. B.1. Wojewoda ustalił, że park [...] nie pełnił jedynie funkcji rezydencjalnej, lecz zapewniał także drewno i warzywa. Pałac i łąki były zaś wydzierżawione, co przynosiło znaczny dochód. W ramach ordynarii do pracowników majątku [...] trafiały płody rolne pochodzące z [...] nieruchomości ziemskiej, a drewno i produkty z ogrodu [...] zaspokajały potrzeby dóbr [...] i ich pracowników. W ocenie Wojewody dobra [...] i [...] łączył ścisły wzajemny związek funkcjonalny o charakterze terytorialnym, organizacyjnym, księgowym i finansowym. Miały bowiem jeden ośrodek decyzyjny (Zarząd Pałaców i Gospodarstwa Rolnego), dobra wymieniały się produktami rolniczymi i drewnem, a czynsz dzierżawny za [...] za lata 1922-1939 stanowił dochód całych dóbr [...]. Z kolei wszelkie prace w [...] wykonywali pracownicy dóbr [...] w zamian za ordynarię i naturalia. Według organu I instancji, wymiana dóbr i usług pomiędzy częścią [...] i [...] wyrażała ich ścisły związek finansowy. Wojewoda uznał, że objęcie zespołu ochroną konserwatorską i wydzierżawienie rodzinie P. nie ujmuje rolnego charakteru nieruchomości [...]. Odwołanie od decyzji Wojewody złożyli wnioskodawcy żądając jej uchylenia i uwzględnienia wniosku, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zarzucili, że Wojewoda powołał się na nieaktualne i dyskryminujące normy obszarowe (naruszył art. 2, art. 32 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP), poczynił nieadekwatne i wybiórcze ustalenia (naruszył art. 6-8, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a.), nielogicznie uznał zespół pałacowo-parkowy objęty ochroną konserwatora zabytków za podlegający reformie rolnej i zastosował normy nacjonalizacyjne do nieruchomości pozarolnej (naruszył art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i § 4-5 rozporządzenia). Odwołujący podnieśli, że reformie rolnej podlegały tylko nieruchomości rolne, zgodnie z pierwotnym tekstem dekretu rolnego. Wskazane działki były natomiast pozarolną, rezydencjalną częścią [...], już w 1944 r. objętą ochroną zabytków i przyrody. Ponadto w 1948 r. park [...] został wyłączony z parcelacji i nie była tam realizowana reforma rolna tylko rezydencja Prezydenta RP. Zdaniem odwołujących na wnioskowanych działkach nie znajdowały się budynki gospodarcze, gdyż holendernia była zrujnowana. Zarzucili, że Wojewoda pominął wskazane przez nich dowody, zwłaszcza konserwatorskie. Zaprzeczyli również, aby zabytkowy park objęty ochroną przyrody stanowił źródło drewna. Minister decyzją z 7 czerwca 2017 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 1 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 1196/17 stwierdził nieważność ww. decyzji z 7 czerwca 2017 r., jako skierowanej do J. W. (zmarłej [...] maja 2016 r.) oraz do E. N. (zmarłej [...] marca 2017 r.), której spadkobiercy nie brali udziału w postępowaniu. Wobec tego, że Sąd wyeliminował z obrotu decyzję odwoławczą z 7 czerwca 2027 r. Minister ponownie rozpoznał odwołanie od decyzji Wojewody i decyzją z 16 sierpnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, jako odpowiadającą prawu. Zdaniem organu odwoławczego bezskuteczne są wprawdzie argumenty organu I instancji oparte na uchylonych wyrokach, eksponujące 100-hektarową normę obszarową reformy rolnej i tożsamość podmiotową właściciela, jednak organ odwoławczy podzielił ocenę, że wnioskowane działki były z pozostałą częścią majątku [...] i całych dóbr [...] w ścisłym związku funkcjonalnym o charakterze organizacyjnym, gospodarczym i księgowym. Minister podniósł, że stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zasadniczo pod dekret o reformie rolnej podlegały nieruchomości ziemskie tj. przydatne rolniczo. Jednak dekret ten objął nie tylko grunty o cechach typowo rolnych, ale też takie, które wprawdzie same nie były bezpośrednio przydatne do produkcji, ale były konieczne do korzystania z części rolnej i miały uzasadnienie w prowadzeniu gospodarstwa – pozostawały w związku funkcjonalnym z częścią rolną. Przy czym według organu odwoławczego związek funkcjonalny to dwustronne powiązanie części rolnej i pozarolnej tak silne, że obie części były wzajemnie sprzężone i osobno nie miały gospodarczego sensu. Chodzi o drogi, centra zarządu, przedsiębiorstwa przetwórcze i inne obiekty choćby ułatwiające bieżącą wytwórczość rolną. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego. Produkcja rolna nie mogła odbywać się bez nich, a ich urządzenie miało uzasadnienie właśnie w produkcji prowadzonej w rolnej części majątku. Związek funkcjonalny wynika z silnej zależności między częścią rolną i pozarolną majątku. Jest to zależność przedmiotowa, tj. istotna gospodarczo dla każdego właściciela obu tych części (oderwana od subiektywnych upodobań podmiotowych i sytuacji życiowej właściciela). Zdaniem Ministra związek funkcjonalny jest więc metodą badawczą, pozwalającą ustalić, czy grunt pozarolny stanowi część składową nieruchomości ziemskiej, która cała podlega przejęciu. Gdy bowiem części pozarolna i rolna są wzajemnie uwarunkowane tak, że nie mogą funkcjonować osobno bez istotnej zmiany ich substancji, to wówczas także część pozarolna podlega przejęciu w ramach nieruchomości ziemskiej. Minister podkreślił zatem, że związek funkcjonalny jest dodatkowym kryterium przejęcia pozarolnej części majątku. Jest ono kompromisowe, bo zapobiega przejęciu całego majątku. Jednocześnie jest to kryterium wystarczające (samodzielne), niezależne i alternatywne od przydatności rolnej tej części nieruchomości. Dlatego, w ocenie Ministra, chybiony jest zarzut odwołania, że w niniejszej sprawie nie istniał związek funkcjonalny, gdyż nie wykazano, że jakieś budynki znajdujące się na terenie tych trzech działek służyły produkcji rolnej. Według organu odwoławczego istotny dla rozumienia związku funkcjonalnego jest prawomocny wyrok WSA w Warszawie wydany w tej sprawie z 11 marca 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 1861/02, w którym wskazano, że w zakresie podpadania zespołu pałacowo-parkowego pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu należy zbadać, czy zespól pozostawał w funkcjonalnym związku (stanowił gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską (o charakterze rolniczym), czy był wyodrębniony i przeznaczony na inny cel. Jednocześnie Sąd wyraźnie wykluczył znaczenie związku podmiotowego, tj. poprzez osobę właściciela. Nie uznał również za wystarczające samych norm obszarowych. Dlatego bezskuteczny jest argument Wojewody, że park [...] był częścią nieruchomości ziemskiej [...] (liczącej 210 ha, w tym 84 ha sadów) i olbrzymich rolnych dóbr [...], należących do A. B.1. Zatem, według Ministra, odwołujący trafnie zarzucili, że ta argumentacja jest sprzeczna z wyrokiem sygn. akt IV SA/Wa 1861/02 wydanym w sprawie, niezależnie, że podstawa faktyczna tej argumentacji była prawdziwa. Odnosząc konstrukcję związku funkcjonalnego do okoliczności przedmiotowej sprawy, organ odwoławczy podzielił ocenę organu I instancji, że wnioskowane działki, liczące 115 ha, były w związku funkcjonalnym z ogrodem [...] i pozostałą częścią [...] nieruchomości ziemskiej i dlatego podlegały przejęciu w ramach reformy rolnej. Powiązania organizacyjne, finansowe oraz towarowe zespołu [...] z częścią rolną dóbr [...] i [...] powodują, że obie części stanowiły gospodarczą całość i nie mogły funkcjonować osobno, w takim ujęciu jak wyroku o sygn. akt IV SA/Wa 1861/02. Zdaniem Ministra bezspornie [...] zespół pałacowo-parkowy sąsiadował z częścią rolną [...], dlatego też obie części pozostawały w terytorialnym związku funkcjonalnym. Obrazuje to mapa [...], zebrana w tomie II na karcie 33 akt. Ponadto, spośród 210 ha majątku [...], oprócz 115 ha wnioskowanego obszaru, znajdowało się tam również m.in. 5,3 ha gruntów ornych i aż 84 ha sadów owocowych. Wynika to z: wykazu majątków przekazanych [...] w promieniu 30 km od Warszawy, ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi rolnemu, z opracowań prof. Mirosława Kłuska pt. "Związki funkcjonalne [...] z [...] nieruchomością ziemską", "Związki funkcjonalne [...] z [...] nieruchomością ziemską podczas II Wojny Światowej w świetle materiałów źródłowych" i "Dokumenty do dziejów [...] nieruchomości ziemskiej". Według organu odwoławczego wnioskowany obszar nie był oddzielony od części rolnej majątku [...]. Zespół został ogrodzony dopiero po 1946 r. w ramach urządzania tam obiektów rządowych, co wynika z zarządzenia Ministra z 17 września 1948 r., pisma Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP z 28 lutego 1948 r. oraz sprawozdania z rezydencji Park i Pałac w [...] za 1948 rok. Ponadto zespół pałacowo-parkowy nie został przed 13 września 1944 r. wyodrębniony prawnie, gdyż był objęty wspólną księgą hipoteczną [...]. Dopiero na potrzeby urządzenia tam siedziby prezydenta RP Bolesława Bieruta, dla zespołu pałacowo-parkowego została założona odrębna księga wieczysta. Dodatkowo w opinii Ministra związek terytorialny zespołu [...] i części rolnej był nie tylko jednym z elementów związku funkcjonalnego, wynikającego z bliskości obu części [...] nieruchomości ziemskiej, lecz miał też potwierdzenie w podobnym zagospodarowaniu wnioskowanego obszaru. Znajdowały się tam: obora, dwie stajnie, dwie gajówki-leśniczówki, mleczarnia, wozownia, bażantarnia, stodoła, przechowalnia jarzyn (spichlerz-magazyn) i piwnice. Zabudowania te w parku [...] korelują z rolną funkcją sąsiednich ogrodów [...] i jego sprzężeniem organizacyjnym z całością dóbr [...], co dokumentują akta sprawy. Zdaniem organu odwoławczego potwierdzenie znajdują też elementy rolne w parku. W sprawozdaniu z 2 stycznia 1947 r. z prac przeprowadzonych na terenie [...] wynika, że "w związku z przejęciem ogrodnictwa rozpoczęto prace przygotowawcze do uruchomienia go. Uprzątnięto kotłownie i szklarnie, zabezpieczono brzoskwinie i winogrona, wynawożono szklarnie pod murem". Także sprawozdanie S. Tworkowskiego z prac konserwatorskich i remontowych w [...] w 1942 r. opisuje: "łąki między potokiem i skarpą, poniżej starego ogrodu i wywierconą nową studnię z motorem spalinowym, zaopatrującym w wodę pałac, oficynę i ogród przy parku". Identycznie stan [...] oceniły władze niemieckie, które skonfiskowały folwark [...], wprawdzie z wyjątkiem pałacu w [...] i parku, ale bez Gärtnerei (gospodarstwa ogrodniczego) i gajówek, które właśnie zostały skonfiskowane. Dlatego, według organu odwoławczego, nie można uznać twierdzenia odwołujących, że park [...] miał wyłącznie mieszkalny i rezydencjalny charakter. Rodzaj posadowionych na tym terenie budynków nie przemawia za rolnym charakterem. Związek funkcjonalny z sąsiadującą [...] nieruchomością rolną uzasadniały więc jego nacjonalizację. Ponadto [...] zespół pałacowo-parkowy pozostawał również w związku organizacyjnym z [...] nieruchomością ziemską. Od 1936 r. cała [...] nieruchomość ziemska miała wspólny Zarząd Pałaców i Gospodarstwa Rolnego. Rezultatem tej zmiany organizacyjnej od roku gospodarczego 1936/1937 była likwidacja w bilansach jako samodzielnych pozycji: ogrodu [...], parku [...], ogrodu [...], ogrodu [...] i ogrodu [...], które podporządkowano jednostce organizacyjnej [...], urzędującej w kordegardzie pałacu w [...]. Poza czynnikiem zarządczym (administracyjnym), w aspekcie bilansowym (kasowym) od roku gospodarczego 1936/37 z eksploatacji ogrodów [...] i [...] sporządzane było jedno wspólne zestawienie dla ogrodów [...], co wynika z dokumentacji opracowanej przez prof. M. Kłuska. Związek funkcjonalny [...] i dóbr ziemskich [...] wyrażał się też w stałej, intensywnej wymianie towarowej między wnioskowanym obszarem i częścią rolną majątku A. B.1. Minister podkreślił, że potężny park [...], liczący 115 ha, miał charakter leśny, wykształcił się z siedziby myśliwskiej, hodującej zwierzynę łowną. Leśne położenie, typowo leśny drzewostan i olbrzymi obszar zespołu [...] umożliwiały pozyskiwanie drewna opałowego. Drewno pożytkowane z parku jest wskazane w piśmie rządu Generalnego Gubernatorstwa z 15 grudnia 1941 r., uwzględniającego wniosek p. B. o ograniczenie konfiskaty ich dóbr. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego, w opinii Ministra nie ma wątpliwości, że drewno z [...] było zużywane do ogrzewania obiektów [...], zwłaszcza oranżerii. Zostało to utrwalone w dokumentach kasowych [...] nieruchomości ziemskiej, opracowanych przez prof. M. Kłuska i sprawozdaniach Zarządu Parku i Pałacu w [...]. Natomiast [...] nieruchomość ziemska i ogród [...] zapewniały siłę roboczą oraz konie do pracy na terenie olbrzymiego 115-hektarowego kompleksu leśnego w parku [...]. Dodatkowo organ odwoławczy podniósł, że między zespołem, ogrodem [...] i [...] nieruchomością ziemską następowała nieustanna, wzajemna wymiana usług i dóbr. Produkty były rozliczane, księgowane i przyznawane pracownikom obu części jako ordynaria i naturalia. Z majątku [...] pochodziły warzywa, owoce i drewno, dostarczane do [...] i "wydawane na potrzeby dóbr", zwłaszcza pracownikom [...] nieruchomości ziemskiej. W zamian zespół [...] korzystał z pracy robotników i koni z [...] nieruchomości ziemskiej, do czego był zmuszony, bo w parku [...] byli głównie leśnicy i konie wyjazdowe. Przy czym, zdaniem Ministra, ordynaria (naturalia) wydane pracownikom [...] nieruchomości ziemskiej, a pochodzące również z parku [...], gdzie pracowali [...] robotnicy rolni, nie były okazjonalne i marginalne (bagatelne), skoro ich wartość była porównywalna z pieniężną częścią pensji i wynagrodzeń tego personelu. Dodatkowo związek funkcjonalny między [...] zespołem pałacowo-parkowym i częścią rolną dóbr [...] wyrażał się też w komercyjnym wykorzystywaniu zespołu poprzez jego wieloletnie, intratne wydzierżawianie i odprowadzanie tenuty dzierżawnej do zarządu [...] nieruchomości ziemskiej. Pokaźne przychody z dzierżawy [...] stanowiły istotny element bilansu [...] i były wydatkowane na cały ten majątek ziemski, a nie na sam zespół [...]. Jednocześnie Minister podkreślił, że dzierżawa [...] zespołu pałacowo-parkowego trwała wiele lat (1920-1939 r.) Zaznaczył, że niezależnie, czy długotrwałym dzierżawcą parku była wyłącznie rodzina P., czy także ambasada Wielkiej Brytanii (lata 1938-1939), bezspornie chodziło o komercyjną dzierżawę, a nie o grzecznościowe użyczenie. Dzierżawę wspominał bowiem R. P. w pracy "[...]" i tak też oświadczył M. P. 27 listopada 2000 r. Ponadto dzierżawa była efektem rokowań i ucierania się interesów stron, a nie gestem szczodrobliwości rodziny B. (zresztą poważnie zadłużonych). Zadłużenie [...] dóbr ziemskich zmuszało bowiem właściciela do parcelowania, ale też właśnie do wydzierżawiania poszczególnych folwarków. Zatem, w opinii Ministra, wydzierżawienie [...] nie było grzecznościowym ewenementem, lecz typową formą zarządzania [...] dobrami ziemskimi. O powszechności dzierżaw i strategicznym znaczeniu dochodów dzierżawnych świadczą dobitnie tabele, obrazujące bilans gospodarstwa rolnego dóbr ziemskich [...] za lata gospodarcze 1929, 1935-1938, opracowane przez prof. M. Kluska. Przy czym roczna tenuta dzierżawna była denominowana kwotą 15 tys. franków francuskich. Warunki dzierżawy zostały więc ukształtowane na zasadach komercyjnych, a wynegocjowana kwota była rynkowa. Organ odwoławczy zważył, że p. P. płacili nawet 5 tys. zł. za dzierżawę [...], która to kwota (zależnie od kursu franka, zmiennego w czasach kryzysu gospodarczego) była zbieżna z tenutą dzierżawną płaconą p. B. przez rodzinę O. za dzierżawienie folwarku w [...]. Wykluczony jest więc wpływ koligacji rodzinnych na wynegocjowane rynkowo warunki wieloletniej dzierżawy [...]. Ponadto Minister wskazał, że czynsz za dzierżawę [...] zespołu parkowego stanowił istotną pozycję w bilansie [...] nieruchomości ziemskiej. Stały dochód z dzierżawy [...] był tym bardziej cenny, że niezależny od zmiennej opłacalności produkcji rolnej w dobrach [...], czego dowodzą dokumenty kasowe opracowane przez prof. M. Kluska. Zatem, w ocenie organu odwoławczego, wydzierżawianie zespołu [...] przez cały okres do 1939 r. przekonuje, że wiodącą funkcją wnioskowanego obszaru było wykorzystanie komercyjne przez rodzinę B. Natomiast cechy rezydencjalne były tylko środkiem dla intratnego wydzierżawiania zespołu. Właściciele mieszkali w [...], dlatego też [...] nie stanowił ich siedziby tylko źródło dochodu, tak samo jak inne majątki z dóbr [...], które musieli wydzierżawiać na zasadach komercyjnych. Zdaniem Ministra także zabytkowy charakter nie miał żadnego znaczenia dla używania zespołu przed 1939 r. Dodatkowo renowacja zespołu w 1942 r. wykazała znaczne i wieloletnie braki w dbałości o zabytki zespołu, który dotychczas był traktowany wyłącznie jako przedmiot dzierżawy. Wobec tego w opinii Ministra komercjalizowanie [...] zespołu pałacowo-parkowego poprzez intratne stałe wydzierżawianie wyrażało związek funkcjonalny z rolną częścią [...] nieruchomości ziemskiej, skoro funkcja rezydencjalna zespołu nie była wykorzystywana do celów mieszkaniowo- reprezentacyjnych właściciela tylko do generowania zysków na potrzeby jego gospodarstwa rolnego. Odnosząc się natomiast do zarzutu odwołania, że "obiekt opisany przez konserwatora zabytków (także przed wojną), jako zespół pałacowo-parkowy nie mógł służyć lub być związany funkcjonalnie z działalnością o charakterze rolniczym", organ podniósł, ze podstawa zarzutu jest nieadekwatna do przedmiotu sprawy. Objęcie nieruchomości ochroną konserwatora zabytków jest bowiem oparte na innych kryteriach niż rolna przydatność gruntu lub związek funkcjonalny części rolnej i rezydencjonalnej nieruchomości. Ochrona konserwatorska dotyczy obiektów starych, oryginalnych lub reprezentatywnych dla epoki, w tym typowo rolnych lub z innych przyczyn ewidentnie podlegających reformie rolnej (np. spichlerzy, rządcówek, obór, stodół czy stajni). Przeznaczenie rolne lub powiązania funkcjonalne nie były zatem badane przez konserwatora zabytków. Dlatego objęcie ochroną konserwatorską nie wyklucza podpadania pod reformę rolną zespołu, gdzie bezspornie znajdowały się także obory, dwie stajnie, dwie gajówki-leśniczówki, mleczarnia, wozownia, bażantarnia, stodoła, przechowalnia jarzyn (spichlerz-magazyn). W ocenie organu odwoławczego bezskuteczny jest też zarzut, że Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z 17 września 1948 r. wyłączył od parcelacji majątek [...] (park) o obszarze 117,4746 ha, co po analizie pozostałych przepisów art. 1 dekretu można stwierdzić, że przejęcie [...] zgodnie z celem tej regulacji nie zostało zrealizowane. Minister podniósł, że przedmiotem postępowania z § 5 rozporządzenia jest ocena potencjalnej przydatności rolnej nieruchomości albo związek funkcjonalny części rezydencjalnej z częścią rolną, zaistniały przed przejęciem 13 września 1944 r. Natomiast przedmiotem niniejszej sprawy, w ocenie organu odwoławczego, nie jest ocena, czy zrealizowany został cel przejęcia nieruchomości (czy terminowo został osiągnięty cel reformy rolnej). Zatem odwołujący bezzasadnie utożsamiają odrębne tryby z § 5 rozporządzenia i zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z art. 136-142 i 216 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. 2018 r. poz. 121). Tymczasem w trybie, który wybrali wnioskodawcy, ocenia się tylko możliwość rolnego wykorzystania nieruchomości albo związek funkcjonalny sprzed przejęcia, tj. sprzed 1944 r. Nie jest zaś istotne, czy, jak i kiedy nieruchomość została zagospodarowana po znacjonalizowaniu. Dlatego, w ocenie Ministra, w postępowaniu z § 5 rozporządzenia nie ma wcale znaczenia, czy nieruchomość pozarolna została wykorzystana na jeden z celów reformy rolnej (i odwrotnie). Tym bardziej nie ma to znaczenia w przedmiotowej sprawie, skoro przejęcie [...] zespołu pałacowo-parkowego nastąpiło nie w oparciu o kryterium rolne, tylko związek funkcjonalny. Jednocześnie Minister podniósł, że nie można uwzględnić zarzutu, że dowody zgromadzone w sprawie nie odnoszą się do 1939 i 1944 r., tj. dat istotnych dla reformy rolnej. Wojewoda przeprowadził bowiem szerokie i wystarczające postępowanie wyjaśniające, gromadząc dowody najbliższe czasowo do 1939 i 1944 r. Natomiast oczekiwanie odwołujących, aby dowody opiewały dokładnie na wskazane daty jest nierealne, zważywszy na upływ 70 lat od reformy rolnej. Znamiennie także sami odwołujący nie złożyli dowodów, opisujących stan wnioskowanej nieruchomości na 1939 i 1944 r., ale z dat zbliżonych (oświadczenia M. i R. P. , opracowanie prof. Stanisława Lorentza z 1942 r., 1948 r. i 1970 r.). Ponadto podważane przez odwołujących dowody, opisujące stan tuż sprzed 1939 r. i tuż po 1944 r. złożył Skarb Państwa będący stroną w sprawie, toteż organ prowadzący postępowanie nie mógł ich pominąć. W świetle art. 78 k.p.a., a zwłaszcza nowego brzmienia art. 7 k.p.a., sami odwołujący również mogli wskazać dowody, odnoszące się dokładnie do stanu nieruchomości z 1939 i 1944 r. Skoro zaś takich środków dowodowych nie byli w stanie skonkretyzować, to bezskuteczny jest ich zarzut względem Wojewody, że uwzględnił dostępne środki dowodowe. Skargę na powyższą decyzję Ministra z 16 sierpnia 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli A. R., A. B. i A. W. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: 1) art. 2, art. 64 ust. 1-3 i art. 32 Konstytucji RP poprzez naruszenie konstytucyjnych zasad w demokratycznym państwie prawa poprzez rozszerzającą wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych (tak co do areału podlegającego nacjonalizacji, jak i związku funkcjonalnego – charakteru nieruchomości); 2) § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z § 4 tegoż rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez dokonanie wykładni rozszerzającej i bezpodstawne przyjęcie, że przepis ten ma zastosowanie do gruntów stanowiących grunty nie mające charakteru rolnego i do budynków oraz pominięcie konieczności dokonania wykładni przepisów nacjonalizacyjnych, szczególnie w związku z brakiem związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym w folwarkiem (częścią rolną nieruchomości ziemskiej); 3) art. 61 § 1 k.p.a. w zw. z wnioskiem złożonym w trybie § 5 rozporządzenia poprzez przekroczenie zakresu wniosku określonego przez wnioskodawców i nie rozpoznanie odwołania, co do nieruchomości określonych we wniosku jako dz. nr [...], nr [...] oraz nr [...]; 4) art. 7 w zw. z 77 § 1 i 4 k.p.a., art. 6, art. 8 k.p.a., art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez : a) brak ustalenia przeznaczenia nieruchomości objętych wnioskiem na dzień 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r., a oparcie się na mało wiarygodnych materiałach obejmujących z jednej strony okres do 1938 r., a z drugiej po 1945 r., z pominięciem dokumentów źródłowych, na których materiały te są rzekomo oparte (do akt sprawy nie zostały sprowadzone kopie dokumentów które są przywoływane w opracowaniach, na których oparto zaskarżoną decyzję), b) wydanie orzeczenia pod z góry ustaloną tezę, czego dowodem jest nie tylko jednostronność uzasadnienia zaskarżonej decyzji i wybiórcza interpretacja zebranego materiału, ale celowe mieszanie zespołu pałacowo-parkowego z gospodarstwem ogrodniczym, c) dokonywanie celowej nadinterpretacji dokumentów m.in. w zakresie produkcji drewna, czy zabudowań rzekomo istniejących na terenie objętych wnioskiem i ich przeznaczenia, przy powszechnej wiedzy, że parki też są porządkowane, d) pominięcie i brak odniesienia się do materiału dowodowego wskazującego na brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a folwarkiem (częścią rolną majątku), także złożonego przez uczestników postępowania, a także przez wnioskodawców (publikacja Stanisława Lorentza z 1948 r. i popularnonaukowa z 1970 r. oraz wyciągu z opracowania "Parki i ogrody zabytkowe w Polsce"), e) brak wyciągnięcia poprawnych logicznie wniosków z okoliczności dzierżawienia zespołu pałacowo-parkowego przed wojną, wpisu do rejestru zabytków, orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 17 września 1948 r. wyłączającej od parcelacji majątek [...] (park) o obszarze 117.4746 ha, a także wniosku z 14 grudnia 1949 r., postanowienia Sądu z 16 grudnia 1949 r. oraz odpisu z kw 2961, gdzie nieruchomość ma nazwę: "park i pałac w [...]", a jego sposób korzystania to "park i pałac Rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej", f) pominięcie faktów powszechnie znanych, tzn. że z reguły polskie pałace nie były związane z produkcją rolną, lecz stanowiły integralną część z otaczającymi je parkami pełniąc typową funkcję mieszkalną (rezydencyjną), a także to, że 13 września 1944 r. na terenie Warszawy trwały walki powstańcze; 5) zasad logicznego rozumowania poprzez przyjęcie, że obiekt opisany przez konserwatorów zabytków (także przed wojną), jako zespół pałacowo-parkowy mógł służyć lub być związany funkcjonalnie z działalnością o charakterze rolniczym. W związku z powyższym skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra w całości wraz z decyzją Wojewody z 24 stycznia 2014 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi odwoławczemu oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skarżący przedstawili swoje stanowisko na poparcie podniesionych w skardze zarzutów. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji oraz ustosunkowując się do zarzutów skargi. Na rozprawie w dniu 20 sierpnia 2019 r. Sąd postanowił dopuścić dowody z dokumentów złożone przez pełnomocnika skarżących przy piśmie z 10 sierpnia 2019 r. oraz przez pełnomocników Prokuratorii Generalnej RP przy piśmie z 18 sierpnia 2019 r. i 20 sierpnia 2019 r. Wyrokiem z 3 września 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1977/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody z 24 stycznia 2014 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organy obydwu instancji w sposób niewystarczający dla rozstrzygnięcia zebrały materiał dowodowy oraz częściowo dokonały niewłaściwej oceny związku funkcjonalnego pałacu wraz z najbliższym otoczeniem z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ze skutkiem, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zasięg przestrzenny otoczenia samego pałacu, który nie wykazywał związków gospodarczych i organizacyjnych z pozostałą częścią nieruchomości rolnej, będzie możliwy do oceny (w ramach aktualnego oznaczenia geodezyjnego) dopiero po uzupełnieniu materiału dowodowego przez organ, według powyższych wskazań. Od ww. wyroku z 3 września 2019 r. zostały wniesione trzy skargi kasacyjne: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów zastępowanej przez Prokuratorię Generalną RP, Skarbu Państwa - Prezydenta m. st. Warszawy oraz A. B., A. R. i A. W. zaskarżającej wyłącznie uzasadnienie wyroku w zakresie ustaleń i ocen prawnych przesądzających, że park w [...] i związane z nim budynki, budowle i urządzenia podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. Uczestnik postępowania Fundacja "[...]" w odpowiedzi z 19 sierpnia 2020 r. na wniesione trzy skargi kasacyjne wskazała, że popiera te wnioski skarżących, które zmierzają do uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia skargi, która była przedmiotem rozpoznania Sądu I instancji, względnie do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, wobec wadliwego ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem i parkiem w [...], a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, jak też wadliwej wykładni prawa materialnego w przedmiocie podlegania zespołów pałacowo - parkowych pod przepisy reformy rolnej. W odpowiedzi z 15 września 2020 r. na skargę kasacyjną A. B., A. R. i A. W., Skarb Państwa-Prezydent m. st. Warszawy wniósł o oddalenie przedmiotowej skargi w całości. W piśmie procesowym z 10 czerwca 2021 r. Fundacja "[...]" doprecyzowała stanowisko w sprawie zaprezentowane w złożonej w dniu 19 sierpnia 2020 r. odpowiedzi na trzy skargi kasacyjne. W związku ze śmiercią skarżącej kasacyjnie A. B. został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia po zmarłej, z którego wynika, że spadek po niej nabyli M. W. oraz K. W. W dniu 2 kwietnia 2024 r. wpłynęło do Naczelnego Sądu Administracyjnego pismo pełnomocnika A. R. i A. W. z wnioskiem o oddalenie skarg kasacyjnych przeciwnych stron postępowania. Wyrokiem z 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 298/21 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok z 3 września 2019 r. i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie celem ponownego rozpoznania. Pismem procesowym z 20 stycznia 2025 r. skarżący A. R. i A. W., reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, podtrzymali dotychczasowe stanowisko w sprawie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra z 16 sierpnia 2018 r. i decyzji organu I instancji z 24 stycznia 2014 r. Ponadto wnieśli o przeprowadzenie dowodów załączonych do pisma. Na rozprawie w dniu 30 stycznia 2025 r. Sąd uwzględnił wniosek dowodowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.), dalej: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Stosownie zaś do art. 190 p.p.s.a. sąd jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 298/21. Ponadto, mając na uwadze treść art. 153 p.p.s.a., Sąd jest także związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wydanym w tej sprawie 11 marca 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 1861/02. Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - po ponownym rozpoznaniu sprawy - oddalił skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 16 sierpnia 2018 r., nr GZ.rn.625.131.2018, bowiem w jego ocenie organy nie naruszyły prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. I tak, Naczelny Sąd Administracyjny uchylając wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 września 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1977/18 zgodził się ze stanowiskiem prawnym Sądu I instancji co do wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. Zgodnie z tą wykładnią z dniem wejścia w życie dekretu - czyli 13 września 1944 r. - z mocy prawa przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, natomiast nieruchomości ziemskie które nie miały charakteru rolniczego przechodziły na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu gdy pozostawały w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. NSA zaznaczył, że taka wykładnia przepisów dekretu PKWN znajduje oparcie w dotychczasowej powszechnej i długoletniej praktyce orzeczniczej. Dalej NSA przeprowadził obszerny wywód w kontekście wspomnianego związku funkcjonalnego i stwierdził, że dla jego ustalenia "istotne jest zbadanie wszelkich zachodzących powiązań a więc zarówno powiązań terytorialnych, podmiotowych, finansowych, organizacyjnych jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi składnikami danego majątku ziemskiego." Jak stwierdził "w rozpoznawanej sprawie ustalenie istnienia związku funkcjonalnego jest konieczne zważywszy, że tereny [...] wchodziły w skład [...] nieruchomości ziemskiej objętej jedną księgą hipoteczną pod nazwą [...] stanowiącej nierozerwalną całość organizacyjną i gospodarczą, w której można wyróżnić kilka części funkcjonalnych (M. Kłusek, Związki funkcjonalne [...] z [...] nieruchomością ziemską, Krakowskie Studia Małopolskie nr 17/2012). Ustalając i badając te powiązania należy mieć na uwadze tę konkretną [...] nieruchomość ziemską, należy bowiem uwzględniać, że w praktyce, w tym orzeczniczej w różnych sprawach, występują bardzo zróżnicowane i różnorodne majątki ziemskie w ramach których powiązania te są badane i oceniane." Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji rozpoznając skargę "nie przeprowadził pełnej kontroli zaskarżonej decyzji, nie odniósł się w pełni do zebranego przez organy materiału dowodowego, nie dokonał oceny poczynionych ustaleń faktycznych w oparciu o zebrany materiał dowodowy. (...) Sąd I instancji uchylając decyzję, w której stwierdzono, że nieruchomość ziemska [...] o łącznej powierzchni 115,5902 ha podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, zajął stanowisko, że odnośnie pałacu wraz z najbliższym otoczeniem brak jest związku funkcjonalnego z pozostałą częścią [...], natomiast co do pozostałej części nieruchomości [...] taki związek istnieje. Uzasadnienie powyższego stanowiska ograniczone zostało do bardzo ogólnych stwierdzeń. (...)." NSA wskazał, że rozpoznając ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny "powinien dokonać pełnej i szczegółowej oceny materiału dowodowego jaki został zgromadzony w sprawie, który dotyczy nieruchomości ziemskiej [...], a także materiał dowodowy, który wskazuje jak kształtowały się wszelkie relacje o charakterze organizacyjnym, gospodarczym, finansowym, terytorialnym pomiędzy tą jednostką a całym majątkiem ziemskim [...]. (...) Dopiero ta pełna i prawidłowo przeprowadzona ocena materiału dowodowego może stanowić podstawę do ustaleń dotyczących związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością [...], a majątkiem ziemskim [...]." Równocześnie NSA zaznaczył, że "o istnieniu związku funkcjonalnego mogą świadczyć różne relacje faktyczne i prawne jakie zachodzą pomiędzy nieruchomością ziemską a nieruchomością ziemską o charakterze rolnym, które nie tworzą zamkniętego katalogu, albowiem okoliczności faktyczne występujące w poszczególnych sprawach mogą być w bardzo istotny sposób różne, czego przykładem jest rozpoznawana sprawa." NSA nie podzielił przyjętego a priori przez Wojewódzki Sąd Administracyjny stanowiska, że dochody uzyskiwane z nieruchomości ziemskiej i przeznaczane na nieruchomość ziemską o charakterze rolnym nie mogą świadczyć o istnieniu związku funkcjonalnego. Zdaniem NSA "taka relacja może świadczyć o istnieniu związku funkcjonalnego, a dla jego potwierdzenia istotne są między innymi takie okoliczności: jak wielkość uzyskiwanych dochodów z nieruchomości ziemskiej w stosunku do dochodów uzyskiwanych z części rolnej, a tym samym ich ekonomiczne znaczenie dla bytu i funkcjonowania części rolnej, w szczególności, że dochody z części rolnej obarczone były znacznie większym ryzykiem nieprzewidywalności. Dlatego też istnienia związku funkcjonalnego nie można upatrywać tylko w tych przypadkach gdy nieruchomość ziemska finansowana jest z dochodów uzyskiwanych z nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym, czy to w formie pieniężnej, czy też pożytków naturalnych lub obu tych form, istnienia związku funkcjonalnego nie można wykluczyć i w takiej sytuacji gdy nieruchomość ziemska przynosi pożytki cywilne, a więc dochody uzyskiwane na podstawie stosunku prawnego, które przeznaczane są na część rolną majątku ziemskiego." Ponowna analiza materiału dowodowego przez Sąd wykazała, że [...] zespół pałacowo-parkowy stanowił całość gospodarczą z majątkiem [...], gdyż był w związku funkcjonalnym przejawiającym się we wzajemnych powiązaniach terytorialnych, organizacyjnych i finansowych. Na wstępie należy odnieść się do prawomocnego wyroku WSA w Warszawie 11 marca 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 1861/02 wydanego w tej sprawie, bowiem w kontekście badania związku funkcjonalnego Sąd wyraźnie wykluczył znaczenie związku podmiotowego, tj. poprzez osobę właściciela. Ocena prawna wiąże Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy. W pierwszej kolejności należy zaakcentować (na co zwrócił uwagę NSA a także organy rozpoznające sprawę), że Dobra ziemskie [...] miały jedną wspólną księgę hipoteczną obejmującą wnioskowaną nieruchomość. Zespół pałacowo-parkowy nie został przed 13 września 1944 r. wyodrębniony prawnie. Zespół ten został ogrodzony dopiero po 1946 r., w ramach urządzania tam obiektów rządowych, zaś na potrzeby urządzenia tam siedziby prezydenta B. Bieruta, dla zespołu pałacowo-parkowego została założona odrębna księga wieczysta. Szczegółowego odesłania do materiałów źródłowych w tym zakresie dokonał Minister w zaskarżonej decyzji na str. 5. Położenie Dóbr ziemskich [...] obrazuje mapa złożona przez skarżących do akt administracyjnych (segregator II akt administracyjnych, k. 33). Wynika z niej, że park i pałac w [...] usytułowany był w bezpośrednim sąsiedztwie gruntów rolnych. Jak zaznaczył Minister spośród 210 ha majątku [...], oprócz 115 ha wnioskowanego obszaru, znajdowało się tam również m.in. 5,3 ha gruntów ornych i aż 84 ha sadów owocowych. Wynika to z: wykazu majątków przekazanych [...] w promieniu 30 km od Warszawy (co miało miejsce w dniach od 21 do 25 kwietnia 1945 r.), ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi rolnemu oraz z opracowań prof. Mirosława Kłuska pt. "Związki funkcjonalne [...] z [...] nieruchomością ziemską", "Związki funkcjonalne [...] z [...] nieruchomością ziemską podczas II Wojny Światowej w świetle materiałów źródłowych" i "Dokumenty do dziejów [...] nieruchomości ziemskiej". Z kolei, zgodnie z "Mapą drzewostanową Parku Dóbr [...] A. B.1 w [...]" sporządzoną przez mierniczego L. R. z 1942 r. (segregator III akt administracyjnych, k-107) pałac i park graniczył m.in. z Folwarkiem [...], wsią [...], wsią [...] oraz ogrodami [...]. Na ww. mapie z 1942 r. ogrody warzywne znajdujące się na terenie parku, w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu i innych zabudowań o charakterze gospodarczym, opisane są jako "[...]". Natomiast, "Plan sytuacyjno-wysokościowy Parku [...]" (sporządzony w 1948 r. w Biurze technicznym Głównego Urzędu Pomiarów Kraju, segregator III akt administracyjnych, k-138-139) wskazuje, że w bezpośrednim sąsiedztwie zespołu pałacowo-parkowego znajdowały się majątek [...], Majątek [...], wieś [...], Wieś [...] oraz Folwark [...]. Powyższe, w ocenie składu orzekającego przesądza o istnieniu związku terytorialnego wnioskowanej nieruchomości z dobrami [...]. Dokonując dalszej oceny materiałów źródłowych wskazać należy, że z planów, map oraz innych dokumentów źródłowych w sprawie wynika, że następnym elementem związku funkcjonalnego był związek gospodarczy. I tak, ze sprawozdania z prac konserwatorskich i remontowych wykonanych w [...] w roku 1942 wynika, że na terenie parku (w sąsiedztwie pałacu) znajdowały się budynki gospodarcze (str. 3 sprawozdania), gajówka z sąsiednią oborą, drwalką i piwnicą, studnią, ogródkiem warzywnym, stogiem siana i kartofliskiem (str. 5), powoływany jest remont obory (str. 14), budowa nowego budynku gospodarczego (chlewy, magazyn) – (str. 15), autor omawia wywierconą w 1942 r. nową studnię z motorem spalinowym, zaopatrująca w wodę m.in. ogród przy parku (str. 32), jako zadanie do wykonania wskazuje się remont wozowni (str. 38), budowę nowej obory przy stróżówce od [...] (str. 39). Na przywoływanej już Mapie drzewostanowej Parku Dóbr [...] w [...] sporządzonej przez mierniczego L. R. w roku 1942 widnieją zarówno oficyna (pomiędzy pałacem a fragmentem ogrodów [...]), zespół budynków gospodarczych przy bramie wjazdowej, dwie stróżowki/leśniczówki, położone w północnej stronie parku bezpośrednio przy Folwarku [...], a także hydrofornia (segregator III akt administracyjnych, k-107). W Sprawozdaniu Zarządu Parku i Pałacu za rok 1947 r. wymienione są natomiast remonty stajni, obory oraz dwóch starych domków dla pracowników, zbudowanie studni artezyjskiej, odnowienie leśniczówki (segregator II akt administracyjnych, k. 134). Z opracowania Szacunek budynków położonych w Warszawie "[...]" z 28 sierpnia 1965 r. wynika, iż w zespole istniały m.in. stajnie, wozownia, stodoła, komórki, mleczarnia oraz leśniczówki (segregator III akt administracyjnych, k.1-20, w szczególności k. 1 oraz 19). Zgodnie z Arkuszem inwentaryzacyjnym budynku, sporządzonym przez Bazę Techniczną wg cen z 1960 r. na dzień 30 listopada 1971 r., nadal istniał budynek gospodarczy "dawna obora" wybudowana w 1807 r. Podobnie nadal istniał budynek mieszkalno-gospodarczy "dawna stajnia" zbudowana w roku 1807 r. Nadal istniały także dwie gajówki tzw. górna o kubaturze oraz tzw. dolna. W arkuszu wymieniono także budynek dawnej mleczarni o kubaturze (segregator III akt administracyjnych, k-30, 29, 27, 26, 23.). Istnienie ww. zabudowań w roku 1942, jak również w latach 1946 i późniejszych prowadzi do wniosku, że istniały także w roku 1944. Ponadto, powyższe ustalenia, w pełni potwierdza przywoływana przez stronę skarżącą publikacja Stanisława Lorenza "[...]" z 1948 r., gdzie odczytujemy, że na terenie parku znajdowały się dwa ogrody o charakterze gospodarczym: jeden w parku dolnym przy bramie wjazdowej od drogi powsińskiej, drugi w parku górnym na cyplu wzgórza między oficyną, budynkiem stajni i wozowni oraz wąwozem południowym. Stanisław Lorenz wskazuje, iż ogród na skarpie nazywano warzywnym lub ogrodem fruktowym, czyli sadem. Nie ulega więc wątpliwości, że powyższe zabudowania w parku [...] korelują z rolną funkcją sąsiednich ogrodów [...] i jego powiązaniem organizacyjnym z całością dóbr [...]. Co istotne także (i co podkreślał uczestnik postępowania Kancelaria Prezesa Rady Ministrów) teren parku wykorzystywany był na cele produkcji rolnej również po jego przejęciu przez Przedsiębiorstwo [...]. W sprawozdaniu rocznym za rok 1948 Zarząd Parku i Pałacu w [...] wskazał (segregator II akt administracyjnych, k. 128-112) na zbiory z ogrodu warzywnego, podał stan stajni, stan obory, stan dziczyzny oraz stan kurnika. Podano przy tym mleczność krów i przeznaczenie mleka oraz liczbę zniesionych przez kury jaj i ich przeznaczenie. Na prowadzenie działalności rolniczej na terenie wnioskowanej nieruchomości wskazuje również sprawozdanie Zarządu Parku i Pałacu w [...] za rok 1947 (segregator II akt administracyjnych k. 134-131), z którego wynika przeprowadzenie na gruntach ornych wiosennej uprawy oraz obsianie owsem, jęczmieniem, marchwią pastewną, burakami pastewnymi, zasadzenie ziemniaków. Ze sprawozdania wynika, że po owsie i jęczmieniu wysiano łubin, który zaorano jesienią. Na terenie łąk (polan w parku) w czerwcu dokonano sianokosów, jesienią rozrzucono kretowiska, wysiano nawóz pomocniczy. Ponadto, w sierpniu przyprowadzono do [...] 14 sztuk bydła i do końca roku przybyło 3 sztuki cieląt. Dalej oceniając związek gospodarczy pomiędzy wnioskowanym obszarem, a pozostałą częścią majątku [...], nie można pominąć także znaczenia parku [...] w kontekście gospodarki leśnej. Park wykształcił się bowiem z siedziby myśliwskiej, hodującej zwierzynę łowną (stan tej ostatniej był uwidoczniony nawet w ww. sprawozdaniu z rok 1948). Leśne położenie i typowo leśny drzewostan umożliwiały pozyskiwanie i pożytkowanie drewna opałowego. W konsekwencji wymiana towarowa polegała także na zasilaniu Dóbr [...] drewnem opałowym pochodzącym z ww. zespołu. Jak wynika z zestawienia Wydatków i dochodów parku [...] za lata 1933/34, 1934/35 i 1935/36 jedynie część drewna sprzedawano (odpowiednio za 280,0 i 60 zł), większość natomiast "wydawano na potrzeby Dóbr" (odpowiednio wartości 1444, 1412 i 1512 zł) - (opracowanie prof. .M. Kłuska segregator III akt administracyjnych, k-124-131, str. 158 opracowania). W latach wcześniejszych, tj. 1929/30, 1931/32 oraz 1932/33 w zestawieniu wydatków i dochodów nie odnotowano sprzedaży drewna opałowego, lecz jak z niego wynika, całość drewna przekazywano na potrzeby Dóbr (odpowiednio wartości 2312, 5581 i 3193 zł). Jak wynika z rachunku Strat i Zysków z 1930 r. zysk ze sprzedaży drzewa z parku w [...] wynosił 2.214,45 zł, podczas gdy zysk z folwarku [...] 6.300,14 zł, a zysk z gospodarstwa mlecznego 8.985,29 zł, zysk z gorzelni 5.852,42. Powyższa kwota 2.214,45 zł stanowi więc znaczącą pozycje z zestawieniu z pozostałymi kwotami (opracowanie prof. .M. Kłuska, segregator III akt administracyjnych, k-138-139; st. 74, str. 106 opracowania) W konsekwencji, w ocenie Sądu, istnienie powyższych zabudowań na terenie parku oraz charakter istniejących na jego terenie gruntów i ich sposób użytkowania pokazuje niewątpliwie współzależność wnioskowanej nieruchomości od pozostałej części majątku [...] oraz całych dóbr [...] i odwrotnie. Jak zaznaczył Minister (odwołując się przy tym do ww. dokumentów opracowanych przez prof M. Kłuska) z majątku [...] pochodziły warzywa, owoce i drewno, dostarczane do [...] i "wydawane na potrzeby dóbr", zwłaszcza pracownikom [...] nieruchomości ziemskiej. W zamian zespół [...] korzystał z pracy robotników, koni z [...] nieruchomości ziemskiej, do czego był zmuszony, bo w parku [...] byli głównie leśnicy i konie wyjazdowe. I tak, zgodnie z zestawieniem, wydatki z tytułu wynajmu pracowników w latach 1929/30-1935/36 kształtowały się na poziomie od 19840 zł do 31653 zł, ordynaria zaś na poziomie 1694 do 5207 zł. Ponadto, na ścisłe powiązania z dobrami ziemskimi [...] wskazują dane dotyczące produktów i ziemiopłodów z majątku [...]. Na potrzeby Dóbr w latach 1929/30-1935/36 wydawano produkty i ziemiopłody o wartości 3699 do 16414 zł, podczas gdy ze sprzedaży produktów otrzymywano w tych latach od 42044 zł do 80698 zł (opracowanie prof. M. Kłuska, segregator III akt administracyjnych, k-124-131, str. 153-155, str. 159, str. 164 opracowania) Związek funkcjonalny wyrażał się także w związku organizacyjnym (co miało także wpływ na aspekt finansowy). Otóż w 1936 r. nastąpiło połączenie Zarządu Pałaców i Zarządu Gospodarstwa Rolnego i został stworzony jeden wspólny Zarząd Pałaców i Gospodarstwa Rolnego. W konsekwencji tego, od roku gospodarczego 1936/37, nastąpiła w bilansach likwidacja, jako samodzielnych, pozycji: Ogród [...], Park [...], Ogród [...] oraz Ogród [...] i przyporządkowanie ich Ogrodom [...]. Nadzór nad nimi roztaczała nowa jednostka organizacyjna pod nazwą [...], której biura wspólne dla wszystkich ogrodów i parku, w tym [...], zostały usytuowane w kordegardzie pałacu w [...]. Poza czynnikiem zarządczym, w ujęciu bilansowym z eksploatacji ogrodów m.in. [...] i [...] było sporządzane jedno wspólne zestawienie dla ogrodów [...] (potwierdza to dokumentacja opracowana przez prof. M. Kłuska - segregator III akt administracyjnych, k-131 oraz segregator III akt administracyjnych, k-138-139 oraz k. 108-120). Tym samym nie można uznać twierdzeń skarżących (szczególnie w kontekście dołączonych przez nich sprawozdań finansowych za rok 1937/1938), że wyniki finansowe gospodarstwa rolnego dóbr [...] obrazowały tak duży zysk, że pożytki czerpane z zespołu pałacowo-parkowego w [...] nie miały znaczenia. Z ww. sprawozdania wynika, że [...] przyniosły 43 061 zł zysku, zaś gospodarstwo rolne bez dzierżaw 22 100 zł. Należy mieć jednak na uwadze, że kwota 43 061 zł zawierała także zyski z ogrodu [...] oraz parku [...]. Jak wskazał Naczelny Sad Administracyjny, istnienia związku funkcjonalnego nie można upatrywać tylko w tych przypadkach gdy nieruchomość ziemska finansowana jest z dochodów uzyskiwanych z nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym, czy to w formie pieniężnej, czy też pożytków naturalnych lub obu tych form, istnienia związku funkcjonalnego nie można wykluczyć i w takiej sytuacji gdy nieruchomość ziemska przynosi pożytki cywilne, a więc dochody uzyskiwane na podstawie stosunku prawnego, które przeznaczane są na część rolną majątku ziemskiego. W kontekście powyższej oceny NSA, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podziela stanowisko organów oraz uczestników postępowania, że przejawem współzależności parku i pałacu w [...] z pozostałą częścią dóbr [...] był także sposób wykorzystania jako aktywo, wieloletniej komercyjnej dzierżawy przynoszącej znaczący zysk znajdującym się w trudniej sytuacji finansowej dobrom. Jak zasadnie dostrzegł Minister dzierżawę wspominał R. P. w pracy "Starzy ludzie pamiętają" i tak też oświadczył M. P. dnia 27 listopada 2000 r. I tak Z rachunku strat i zysków gospodarstwa rolnego dóbr ziemskich [...] za lata 1935/36, 1936/37 i 1937/38 wynika, że przykładowo w latach 1935/36 suma zysków wynosiła łącznie 52446,10 zł z czego 37306,35 zł pochodziło właśnie z dzierżaw. Procentowo stanowi to 71%. Kolejną największą pozycją w rachunku zysków jest gospodarstwo rybne z kwotą 13650,75 zł (udział w łącznej kwocie zysku jedynie 26%). Gospodarstwa rolne i mleczne w [...] i [...] w roku tym nie przyniosły zysków. Istotne jest także, że w Rachunku zysków i strat, w latach 1935/36 zysku z gospodarstw rolnych w [...] i [...] oraz gospodarstw mlecznych w [...] i [...] nie odnotowano. Strata z gospodarstwa mlecznego w [...] wynosiła 2663,78 zł a z gospodarstwa rolnego w [...] 1661,40 zł. Dopiero w latach 1936/37 i 1937/38 gospodarstwo rolne w [...] przyniosło zysk w wysokości 4935,75 zł i 7456,03 zł (opracowanie prof. Kłuska, segregator III akt administracyjnych, k-124-131, str. 160 opracowania). Należy zauważyć, że wszystkie wpływy z tytułu dzierżaw w dobrach [...] wpływały właśnie na konto gospodarstwa rolnego Dóbr [...]. Wpływy z tych dzierżaw miały niewątpliwie znaczenie w kontekście oceny rentowności tych dóbr. Dlatego nie można uznać twierdzenia skarżących, że park [...] miał wyłącznie mieszkalny i rezydencjalny charakter. Słusznie dostrzegł Minister, że cechy rezydencjonalne były tylko środkiem do intratnego wydzierżawiania zespołu, gdyż zadłużenie [...] dóbr ziemskich zmuszało właściciela nie tylko do ich parcelowania ale właśnie też i wydzierżawiania. Tym samym Sąd nie podzielił stanowiska skarżących, że park i pałac w [...] były funkcjonalnie i organizacyjnie wydzielone i niezależne od pozostałych Dóbr [...]. Jak już Sąd wskazał wyżej organizacyjne i funkcjonalne wyodrębnienie nieruchomości pod nazwą Park i Pałac w [...] nastąpiło dopiero po dniu 17 września 1948 r. - na ten dzień datowane jest zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, w którym powołując się na art. 15 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, minister wyłączył od parcelacji grunty z m.in. z nieruchomości ziemskiej - majątek [...] (park) o obszarze 117,4746 ha. Podzielić także należy stanowisko Ministra, że objęcie ochroną konserwatorską zespołu pałacowo-parkowego nie wyklucza powiązania z działalnością o charakterze rolniczym i objęcia reformę rolną. Objęcie ochroną konserwatora oparte jest bowiem na innych kryteriach niż rolna przydatność gruntu lub związek funkcjonalny części rolnej i rezydencjonalnej nieruchomości. Wobec powyższego skoro [...] zespół pałacowo-parkowy stanowił całość gospodarczą z [...] nieruchomością ziemską, gdyż był w związku funkcjonalnym z rolną częścią dóbr A. B.1, przejawiającym się we wzajemnych powiązaniach terytorialnych, gospodarczych (towarowych) i finansowych, Wojewoda Mazowiecki zasadnie stwierdził przejęcie wnioskowanego zespołu na cele reformy rolnej a stanowisko to prawidłowo podzielił Minister. Zdaniem Sądu skarżący nie podważyli skutecznie okoliczności faktycznych sprawy i prawidłowości ich oceny dokonanej przez Ministra, tym samym - nie mogły odnieść skutku zarzuty naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego oraz postępowania administracyjnego. Organy obu instancji nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.