III SA/Wa 253/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Dziełak, Sędzia NSA Bogdan Lubiński (spr.), Asesor WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Protokolant Urszula Hoduń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7.04.2005 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia[...]listopada 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) stwierdza, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. III SA/Wa 253/05 Uzasadnienie Z akt sprawy wynika, że Pan A.M. prowadził działalność gospodarczą w zakresie elektromechaniki pojazdowej w okresie od 04/1992 r. do 04/2003 r. Ponadto zobowiązany prowadził w okresie od 05/2000 r. do 03/2003 r., razem z bratem, Panem K.M. (NIP[...]) działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Wnioskiem z dnia 01.08.2004 r. Pan A.M. zwrócił się do terenowej jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, tj. do Inspektoratu ZUS w T. o umorzenie należności z tytułu składek. Decyzją z dnia [...].10.2004 r . wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku Pana M. w sprawie umorzenia należności Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na: 1. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od 02/2002 r. do 03/2003 r. w łącznej kwocie: 6.542,09 zł., w tym – z tytułu składek: 5.141,99 zł., z tytułu należnych odsetek za zwłokę: 1.364,90 zl., z tytułu kosztów upomnienia: 35,20 zł; 2. Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od 06/2002 r. do 03/2003 r. w łącznej kwocie: 1.229,76 zł., w tym – z tytułu składek: 986,86 zł., z tytułu odsetek za zwłokę: 242,00 zł; 3. Fundusz Pracy za okres od 03/2002 r. do 03/2003 r. w łącznej kwocie 498,99 zł. W tym – z tytułu składek: 406,90 zl., z tytułu odsetek za zwłokę: 92,90 zł. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że na podstawie przeprowadzonego w dniu 28.05.2004 r. wywiadu majątkowego ustalono, iż A.M. uzyskuje obecnie dochody z wykonywania prac dorywczych; nie ma udziałów w firmach i przedsiębiorstwach, ani wierzytelności, posiada natomiast rachunek bankowy prowadzony przez Bank [...] oraz samochód osobowy [...] z 1981 r. o szacunkowej wartości rynkowej poniżej 10.200 zł.; mieszkanie położone w T. jest mieszkaniem spółdzielczym własnościowym, któremu nie została nadana księga wieczysta; żona jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Dodał, że strona wniosła o umorzenie figurujących na koncie zaległości z uwagi na ciężką sytuacje materialną i utratę pracy. Oboje z żoną są bezrobotni, na utrzymaniu mają dwójkę dzieci w wieku szkolnym. Ponadto we wspólnym gospodarstwie domowym zamieszkuje 90-letnia teściowa, która jest obecnie po poważnej operacji nogi i wymaga całodziennej opieki. Wskazał na treść § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (DZ.U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365) z którego wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Stwierdził, iż w rozpatrywanej sprawie wniosek należało rozpoznać negatywnie ponieważ nie zachodziła żadna z przesłanek wymienionych w tym przepisie. W złożonej skardze do Sądu nazwanej odwołaniem skarżący podtrzymał swoją argumentację zawartą we wniosku o umorzenie zaległości podatkowej. Wskazał na przyczyny, które stanowiły podstawę do zawiązania spółki cywilnej ze swoim bratem. Zwrócił się z prośbą o nieobciążanie skutkami podatkowymi jego brata, którego sytuacja rodzinna i majątkowa jest bardzo trudna. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji zwrócił o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie Sąd zauważa, iż zgodnie z art. 184 Konstytucji RP w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej p.p.s.a. kontrola sądowa skarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art.3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny koniecznie jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności ( art. 145§ 1 pkt 2p.p.s.a.). Sąd zwraca także uwagę na art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Powołany przepis daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi podczas toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego. W punkcie wyjścia należało podnieść, że Pan A.M. prowadził działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej, co wynika z akt sprawy. Ta okoliczność umknęła uwadze organom orzekającym, pomimo, że miała ona istotne znaczenie dla potrzeb rozpatrywanej sprawy. Takie działanie organów stanowi naruszenie art. 107 § 3 kpa, który stanowi, iż uzasadnienia faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Naruszenie przepisów proceduralnych, wzięło się także z naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 108 i 115 ordynacji podatkowej Z w/w przepisu art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio: art. 12, art. 29 § 1 i2, art. 33, art. 33a, art. 33b, art. 51 § 1, art. 55, art. 59 § 1 pkt. 1, 3,4,8 i 9, art. 60 § 1 art. 62 § 1, 3-5, art. 72 § 1 pkt 1i 4 I § 2, art. 73 §1 pkt 1 i 5, art. 77b § 1 i 2, art. 91, art. 93,art. 93a-93c, art. 93e, art. 94,art. 97 § 1,art. 98 § 1 1i 2 pkt 1,2,5 i 7, art. 100 § 1, art. 101 § 1, art. 105 § 1i 2, art. 106 § 1 i 2, art. 107 § 1, 1a i 2 pkt 2 i 4 art. 108 § 1 i4, art. 110 § 1, § 2 pkt 2, § 3, art., 111 § 1-4 i 5 pkt 1, art. 112, art. 113, art. 114, art. 115, art. 116, art. 116a, art. 117, art. 118 § 1 i 2 oraz art. 119 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. W ramach tego unormowania do należności z tytułu składek należy stosować w sposób odpowiedni art. 108 § 1 art. 115 Ordynacji podatkowej. Ten ostatni stanowi, że wspólnik spółki cywilnej, jak również były wspólnik takiej spółki, ponosi solidarną odpowiedzialność za zobowiązania spółki, a także wspólników, wynikające z działalności spółki. O odpowiedzialności orzeka się w decyzji wydanej na podstawie art. 108 § 1 w związku z art. 115 § 1 Ordynacji podatkowej. Określenie wysokości zobowiązania – zgodnie z art. 115 § 4 Ordynacji podatkowej – następuje w jednej decyzji łącznie z orzeczeniem o odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki. Powyższe oznacza, że obciążenie wspólnika składkami, które ciążyły na spółce jest możliwe dopiero w wyniku wydania i doręczenia decyzji konstytutywnej na podstawie art. 108 i 115 Ordynacji podatkowej. Wtedy też, po powstaniu zobowiązania wspólnika do zapłaty składek istnieje możliwość zastosowania ulgi w postaci umorzenia składek na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zasadność powyższego rozumowania poprzeć można orzecznictwem NSA, co prawda wydanym na gruncie podatku od towarów i usług i Ordynacji podatkowej, jedynak z uwagi na podobieństwo rozwiązań prawnych przyjętych przez ustawodawcę, adekwatnie do niniejszej sprawy. Przykładem takiego rozstrzygnięcia jest wyrok NSA z dnia 29 maja 2003 r. , syg. akt III SA 2669/01, M. Podat. 2003/11/42, w którym Sąd postawił tezę, że w przypadku rozwiązania spółki automatycznie przestaje istnieć podmiot zarejestrowany jako podatnik VAT korzystający z uprawnień i wypełniający opisane obowiązki określone w ustawie o VAT. Z tą datą do spółki cywilnej nie może zostać skierowana decyzja, bowiem przestaje ona być stroną postępowania w rozumieniu art. 133 i 134 OrdPU. Innym wartym przytoczenia orzeczeniem jest wyrok NSA z dnia 21 lutego 2003 r. , sygn. akt I SA/Wr 2499/00, POP 2003/5/132, w którym zauważono, iż w świetle przepisów Ordynacji podatkowej określenie zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług ciążącego na rozwiązanej spółce cywilnej może nastąpić tylko w ramach decyzji wydanej przeciwko byłym wspólnikom spółki w trybie art. 115 Ordynacji podatkowej orzekającej o odpowiedzialności wspólników spółki za jej zobowiązania. Zwrócić uwagę także należy na to, że wspólnik spółki cywilnej odpowiada za niezapłacone składki na ubezpieczenie społeczne, natomiast nie ponosi odpowiedzialności za składki zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wynika to z treści art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, iż do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Z tego unormowania wynika jednoznacznie, że do tego rodzaju należności nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej regulujących odpowiedzialność osób trzecich, w tym wspólników spółek cywilnych. Oznacza to brak możliwości orzeczenia o odpowiedzialności wspólnika lub byłego wspólnika za nieuiszczone przez spółkę składki zdrowotne, składki na Fundusz Pracy, a także składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Niezależnie od powyższego podnieść także trzeba, iż w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego uchybiono treści art. 10 § 1 Kpa wyrażającego ogólną zasadę postępowania administracyjnego, tj. czynnego udziału strony w każdym stadium postępowania. Przepis ten stanowi, iż organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z § 2 tego artykułu wynika, że organy administracji publicznej mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną. Natomiast z jego § 3 wynika, iż organ administracji publicznej obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1. Zaprezentowana norma z § 1 omawianego artykułu w sposób jednoznaczny nakłada na organy administracji publicznej obowiązek zapewnienia stronom postępowania czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienia wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zauważyć należy, iż w niniejszej sprawie nie zachodziła żadna z przesłanek zawartych § 2 w/w artykułu. Prowadzi to do stwierdzenia, iż organy wydające decyzje winny przed ich wydaniem umożliwić stronie wypowiedzenie się co do zebranego materiału dowodowego. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia. Brak w aktach sprawy końcowego oświadczenia strony oraz dowodu, że organ prowadzący postępowanie pouczył stronę o przysługującym jej prawie uzasadnia wniosek, że organ prowadzący postępowanie naruszył obowiązek ustalony wart. 10 § 1 kpa. Realizacją zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu jest wprowadzenie warunku, od spełnienia którego uzależnione jest uznanie przez organ administracji publicznej okoliczności faktycznej za udowodnioną. Warunkiem tym jest stworzenie przez organ administracji publicznej przesłanek realizacji przez stronę prawa do wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Przeprowadzenie dowodu dopiero wtedy czyni wiarygodną okoliczność faktyczną, gdy strona mogła się wypowiedzieć co do tego dowodu (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2001 r., syg. akt II SA 1095/00, LEX nr 53441). Odpowiednikiem art. 10 kpa na gruncie przepisów prawa podatkowego jest art. 200 Ordynacji podatkowej. W oparciu o ten ostatni przepis w orzecznictwie NSA zarysowała się linia orzecznicza, w której przyjęto, że obowiązek zapewnienia wypowiedzenia się przez strony postępowania przed wydaniem decyzji ciąży także na organie drugiej instancji (por. wyrok NSA z 4 sierpnia 2004 r., sygn. akt FSK 156/04, M. Podat. 2004/9/2). Reasumując, tę część argumentacji na tle zaistniałego stanu faktycznego skonstatować należy, iż brak zapewnienia skarżącemu prawa do wypowiedzenia się zarówno przed wydaniem decyzji w pierwszej, jak i drugiej instancji skutkowało naruszeniem prawa strony do czynnego udziału w tym postępowaniu, co stanowiło naruszenie zasady ogólnej procedury administracyjnej, wynikającej z art. 10 § 1 kpa. Naruszenie w/w przepisu w zestawieniu z podniesionym wcześniej uchybieniem art. 107 § 3 kpa, a także podjęcie decyzji wbrew treści art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 108 § 1 i art. 115 Ordynacji podatkowej stanowiło podstawę do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Na marginesie tej sprawy należy podnieść, że decyzje wydane na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mają charakter uznaniowy. Organ może ale, nie musi umorzyć zaległości. Zależy to od jego uznania i ten typ decyzji w przypadku negatywnego załatwienia wniosku wymyka się spod kontroli Sądu. Kontroli tej podlega bowiem poprawność postępowania dowodowego wyjaśniającego i wynikających z niej konkluzji a nie ocena dokonana przez organy będąca zagadnieniem natury słusznościowej. A zatem nie przesądzając o ostatecznym rozpatrzeniu sprawy stwierdzić należy, że zaistniały podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy p.p.s.a. W przedmiocie braku możliwości wykonania decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku orzeczono na podstawie art. 152 ustawy p.p.s.a.