II SA/Sz 910/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Dolecki (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Elżbieta Makowska,, Sędzia NSA Mirosława Włodarczak-Siuda, Protokolant Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 1 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r. Nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokata Z. W. kwotę [...] złotych obejmującą należny podatek od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] r. Wójt Gminy D. odmówił umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego A. C. stwierdzając, że wprawdzie przebywa on obecnie w zakładzie karnym i nie jest zatrudniony, ale nie można wykluczyć możliwość zatrudnienia w późniejszym czasie. Od powyższej decyzji odwołał się A. C. wskazując, że jest pozbawiony wolności od [...] r. i mimo starań o zatrudnienie w zakładzie karnym, w którym przebywa, nie ma pracy. Oświadczył też, że przez najbliższe [...] lat nie będzie zatrudniony, ponieważ nie zgodzi się na to ochrona zakładu. Stwierdził nadto, że obecne zadłużenie nie jest duże, ale przez [...] lat ulegnie podwyższeniu do znacznej wysokości i nie będzie miał możliwości jego spłacenia. Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu swej decyzji wskazało, że organ I instancji miał podstawy do przyjęcia, że nie jest wykluczone zatrudnienie dłużnika w późniejszym czasie i uzyskanie przez niego dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia. W związku z tym umorzenie zadłużenia w chwili obecnej byłoby nieuzasadnione. Czasowy brak dochodów nie oznacza, że dłużnik nie będzie uzyskiwał dochodów później. Organ odwoławczy podzielił też stanowisko organu I instancji, że pobyt w zakładzie karnym nie przesądza o tym, że sytuacja dochodowa dłużnika nie ulegnie poprawie, co pozwoliłoby na spłatę zadłużenia. Tym samym w ocenie organu odwoławczego, zaskarżona decyzja nie wykracza poza granice uznania administracyjnego i nie narusza prawa w sposób uzasadniający jej uchylenie. Od decyzji organu odwoławczego A. C. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w, wskazując, że w Zakładzie Karnym przebywa od [...] r. i nie otrzyma w nim zatrudnienia przez co najmniej następne [...] lat. Skarżący podał, że nawet gdyby po [...] latach podjął pracę, to i tak może nie być w stanie spłacić należności, albowiem przez ten czas, jego zadłużenie znacznie wzrośnie. Zdaniem skarżącego, w sytuacji gdy odbywa on karę dożywotniego pozbawienia wolności, naliczanie należności do zwrotu z tytułu wypłaconych alimentów, jest nieuzasadnione i powinno być wstrzymane do momentu otrzymania zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 15 września 2010 r., II SA/Sz 411/10, oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd wskazał na materialnoprawne podstawy rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy oraz art. 30 ust.1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2010 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) i stwierdził, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego pozostaje w dyspozycji właściwego organu, co sprawia, że decyzja taka ma charakter uznaniowy. W ocenie Sądu, postępowanie prowadzone w niniejszej sprawie przez organy administracyjne obu instancji nie było obarczone istotnymi uchybieniami. Dlatego oceniając legalność zaskarżonej decyzji należało podzielić w pełni stanowisko utrwalone w judykaturze, odnośnie oceny sytuacji zobowiązanego do alimentów, który przebywa w zakładzie karnym. Ponadto należało uwzględnić charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z treścią art. 133 § 1 k.r.o. w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Poza tym trzeba mieć uwadze, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być stosowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno nastąpić jedynie wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, i tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaliczek alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (por. wyrok NSA z 24 I 2008.,IOSK 544/07,oraz wyrok WSA w Bydgoszczy z 23 I 2007 r., II SA/Bd 786/06. Zdaniem Sądu skazanie A. C. na karę dożywotniego pozbawienia wolności nie przesądza o tym, że skarżący nie będzie miał możliwości spłaty długu, który na nim ciąży, albowiem nie można wykluczyć, że skarżący podejmie pracę nawet w warunkach odbywania kary. W zakładzie karnym skarżący ma zapewnione całodobowe utrzymanie i stąd też przyszłe zarobki, nawet gdyby miał je uzyskać za kilka lat, mogą zostać przeznaczone na spłatę zaległości. Umorzenie należności i zwolnienie tym samym skarżącego z obowiązku uregulowania długu byłoby więc przedwczesne. Od powyższego wyroku A. C. złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucając: - naruszenie art. 3 § 1 art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., a także 88 § 5, 89 § 3 oraz 121 § 10 k.k.w. przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo, że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się niewystarczający, a w konsekwencji ustalenia faktyczne poczynione na jego podstawie są wadliwe, w szczególności poprzez pominięcie w rozważaniach dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, przepisów art. 88 § 5, 89 § 3 oraz 121 § 10 k.k.w. regulujących możliwości zatrudniania skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności, - naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. w zw. z art. 8, 11, 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez niezastosowanie środka określonego w ustawie względem decyzji administracyjnej dotkniętej wadliwością z punktu widzenia wyrażonych w art. 8 i 11 k.p.a. zasad postępowania administracyjnego, podczas gdy Sąd powinien, sprawując kontrolę legalności, uchylić zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 30 czerwca 2011 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że dokonana przez organy administracji i zaakceptowana przez Sąd I instancji ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej jako przesłanki odmowy umorzenia należności obciążającej skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego została sprowadzona w rozpoznawanej sprawie do nie popartych dowodowo domniemań dotyczących możliwości zarobkowych skarżącego, odbywającego karę dożywotniego pozbawienia wolności w zakładzie karnym, w którym możliwość wykonywania pracy przez skazanego jest w istotny sposób ograniczona (art. 89 § 3 i 121 § 10 k.k.w. Sytuacja materialna i życiowa skarżącego ma niewątpliwie cechy trwałości, co powinno być uwzględnione przy ocenie, czy istnieją przesłanki z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto przy rozpatrywaniu sprawy nie podjęto żadnych czynności w celu ustalenia ewentualnych, innych składników majątku skarżącego. Nie rozważono w ogóle sytuacji rodzinnej skarżącego pod kątem ewentualnego udzielenia mu przez rodzinę wsparcia materialnego umożliwiającego wywiązanie się przez niego z obowiązku spłaty należności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego lakoniczność i ogólnikowość zaskarżonych do sądu decyzji przesądzała o naruszeniu art. 107 § 3 w zw. z art. 8 i 11 k.p.a. i dawała podstawę do ich uchylenia z uwagi na nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta wykonywana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 190 p.p.s.a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnia prawa dokonana w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W związku z tym mając na uwadze stan faktyczny i prawny w niniejszej sprawie należało stwierdzić, że skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 7 k.p.a w toku postępowania organy administracji publicznej winny działać w sposób praworządny i podejmować wszelkie czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na uwadze interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten pozostaje w związku z art. 77 § 1 k.p.a nakazującym organowi w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowody. Funkcjonowanie zasady prawdy w postępowaniu administracyjnym zobowiązuje organ do szczególnej staranności w wyjaśnieniu wszystkich faktów istotnych dla sprawy. W szczególności organ jest zobowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy procedury administracyjnej. Ustalenia faktyczne dokonane w toku postępowania nie można traktować jako obiektywne jeżeli są oparte na niekompletnym materiale dowodowym. W rozpatrywanej sprawie organ nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, przyjmując w konsekwencji, że brak jest podstaw do umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego, podlegających zwrotowi z tytułu świadczeń otrzymywanych przez osobę uprawnioną z funduszu alimentacyjnego. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w tych sprawach stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Treść powołanego przepisu wskazuje nie tylko na przesłanki umorzenia należności alimentacyjnych, lecz także na uznaniowość decyzji organu. Oparcie rozstrzygnięcia organu na uznaniu administracyjnym oznacza dla niego swobodę przy orzekaniu, lecz nie pozwala na subiektywizm, ponieważ prawidłowo stosowane uznanie musi mieć charakter zobiektywizowany, uwzględniający okoliczności każdej konkretnej sprawy. Umorzenie należności alimentacyjnych, w myśl art. 30 ust. 2 cyt. ustawy, musi być poprzedzone oceną sytuacji dochodowej i rodzinnej osoby ubiegającej się o umorzenie. W niniejszej sprawie organ I instancji poza powołaniem podstawy prawnej i arbitralnym stwierdzeniem, że nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości alimentacyjnych, nie zawarł w swej decyzji żadnych innych rozważań w szczególności dotyczących, jak nakazuje art. 30 ust. 2 cyt. ustawy, oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej A. C. Organ odwoławczy również nie dokonał w tym zakresie żadnych ustaleń. Oświadczył natomiast, że nie jest wykluczone zatrudnienie dłużnika w przyszłości i uzyskanie dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że obecny brak dochodów dłużnika i fakt pobytu w zakładzie karnym nie oznacza, iż nie będzie miał dochodów w przyszłości. Można więc przyjąć, że "decyzja organu I instancji mieści się w granicach uznania administracyjnego". Treść zaskarżonej decyzji organu odwoławczego i treść poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wskazują, że ich wydanie nie poprzedziło wszechstronne wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozpatrzenia sprawy. Naruszone zostały więc art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien zatem wyjaśnić wszystkie okoliczności sprawy, w tym zgodnie z art. 30 ust. 2 cyt. ustawy, ocenić sytuację dochodową i rodzinną A. C., obejmując ustaleniami ewentualne inne składniki majątku skarżącego oraz możliwość udzielenia skarżącemu przez rodzinę wsparcia materialnego w celu wywiązania się przez niego z obowiązku spłaty należności. Przy ocenie okoliczności sprawy nie można pominąć faktu, że możliwości zarobkowe skarżącego, odbywającego karę dożywotniego pozbawienia wolności i niezatrudnionego w zakładzie karnym, są w istotny sposób ograniczone (art. 89 § 3 i 121 § 10 k.k.w.). Obecna sytuacja materialna i życiowa skarżącego ma cechę trwałości, co powinno być także uwzględnione przy ocenie, czy istnieją przesłanki do zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c oraz art. 250 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.