IV SA/Po 430/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tomasz Grossmann po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 lipca 2012 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. S. kwotę 100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dnia [...] listopada 2011 r. do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wpłynął wniosek J. S. (dalej: "Wnioskodawca" lub "Skarżący") o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym Poznań-Główna w kwietniu 1940 r. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: "Kierownik UdSKiOR") – działając na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn. zm.; obecnie Dz. U. z 2012 r. poz. 400; dalej: "ustawa o kombatantach" w skrócie "u.kombat.") – odmówił przyznania Wnioskodawcy uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu Kierownik UdSKiOR napisał, że materialnoprawną podstawą do wystąpienia z wnioskiem był przepis art. 4 ust.1 pkt 1 lit. c u.kombat., zgodnie z którym represjami w rozumieniu tejże ustawy są okresy przebywania: w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zgodnie z art. 22 ust. 1 u.kombat. o spełnieniu warunków, o których mowa w art. 21 u.kombat., orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji. Kierownik UdSKiOR ocenił, że akta sprawy nie wykazały dowodów osadzenia Wnioskodawcy w obozie przejściowym. Podkreślił, że nie daje wiary oświadczeniu świadka J. Ł-T. o pobycie razem z Wnioskodawcą w obozie przesiedleńczym Poznań-Główna w kwietniu 1940 r., albowiem świadek była osadzona w tym obozie w grudniu 1939 r., a Wnioskodawcy w tym czasie nie było jeszcze na świecie. Kierownik UdSKiOR zaznaczył, że z tytułu deportacji do prac przymusowych (deportowania rodziców) przysługuje świadczenie pieniężne określone przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm.), przy czym osoby zainteresowane winny zwrócić się w tej sprawie z odrębnym wnioskiem. Wnioskodawca zwrócił się do Kierownika UdSKiOR o ponowne rozpatrzenie sprawy. Napisał, że rodzina została wyrzucona z mieszkania, a na ich miejscu zamieszkała rodzina niemiecka, co pamięta z opowiadań swojej matki. Do mieszkania wrócili dopiero po wojnie. Rodzice dawno już nie żyją, a Wnioskodawca dopiero teraz zabrał się do tej sprawy. Gdyby rodzice żyli, mógłby przedstawić więcej informacji. Obecnie ma 71 lat i skromną emeryturę, przy czym bardzo dużo środków wydaje na leki. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy załączył m.in. kserokopię pisma Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia [...] marca 2010 r., z którego wynika, że przeprowadzono poszukiwania w aktach Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu Oddział w Łodzi z lat 1939-1945 i na listach osób wysiedlonych w 1940 r. z miasta [...], jednak nie odnaleziono rodziny w składzie takim, jak rodzina Wnioskodawcy, przy czym w treści pisma zaznaczono, że akta są zachowane fragmentarycznie i nie zawierają wszystkich nazwisk osób wysiedlonych. Wnioskodawca podkreślił, że Archiwum nie neguje jego pobytu w obozie, a skoro są wątpliwości, to powinny zostać rozstrzygnięte na korzyść poszkodowanego. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...], Kierownik UdSKiOR – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz.1071 z późn. zm.; dalej "k.p.a.") utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2011 r. Uzasadniając napisał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zostały wskazane jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji własnej. Organ podkreślił, że w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zwrócił się o dodatkowe informacje do Archiwum Państwowego w Poznaniu, Archiwum Instytutu Zachodniego oraz archiwum Instytutu Pamięci Narodowej z zapytaniem, czy ww. instytucje są w posiadaniu dokumentów mogących potwierdzić okoliczność wysiedlenia i pobytu rodziny Wnioskodawcy w obozie przesiedleńczym Poznań-Główna. Dalej Kierownik UdSKiOR wskazał, że na okoliczność pobytu w obozie Wnioskodawca przedłożył oświadczenia świadków: S. Ł. oraz J. Ł-T. Świadkowie potwierdzili, iż ich rodziny spotkały się z rodziną Wnioskodawcy w C. w kwietniu 1940 r. Organ podkreślił, że osoby te nie mogły być świadkami pobytu rodziny strony w obozie w Poznaniu, gdyż przebywały tam w grudniu 1939 r. Zaznaczył, że nie kwestionuje okoliczności pobytu strony wraz z rodziną w C. w czasie okupacji, jednak brak jest dowodów potwierdzających fakt osadzenia strony w obozie w Poznaniu w kwietniu 1940 r. Na tej podstawie Kierownik UdSKiOR uznał, że ze względu na brak jakichkolwiek poświadczonych urzędowo dokumentów potwierdzających pobyt strony w tym obozie, Wnioskodawca nie przedstawił dostatecznych dowodów na wnioskowaną okoliczność, a uzyskane podczas prowadzenia postępowania dowodowego materiały archiwalne nie potwierdziły podnoszonej przez stronę okoliczności. Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł J. S., domagając się uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji i rozpatrzenie sprawy przez sąd. Powtórzył argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i ocenił, że zaskarżona decyzja została oparta na błędnych ustaleniach faktycznych wynikających z narzucenia na Skarżącego obowiązku zgromadzenia kompletnego materiału dowodowego oraz na wadliwej ocenie zebranego materiału. Podkreślił, że do C. mógł trafić jedynie z obozu Poznań-Główna, po wcześniejszym wyrzuceniu rodziny z własnego mieszkania przez okupanta. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie może się ostać, aczkolwiek z powodów innych niż wskazane w skardze. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują zatem oceny zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszym postępowaniu, gdzie z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wystąpił Kierownik UdSKiOR, a powiadomiony o tym wniosku Skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Dokonując w tym trybie kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej określonym zakresie Sąd stwierdził, że przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Merytoryczną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o kombatantach. W świetle art. 4 ust. 1 pkt 1 u.kombat. przepisy ustawy stosuje się m.in. do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady (lit. a), w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b), bądź też w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. c). W myśl art. 21. ust. 1 u.kombat. uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 u.kombat. albo fakty, o których mowa w art. 4 u.kombat., posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom (z wyłączeniami określonymi w art. 21 ust. 2 u.kombat.). O spełnieniu powyższych warunków orzeka Kierownik UdSKiOR lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji (art. 22 ust. 1 zd. pierwsze u.kombat.). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd, że treść przepisu art. 22 ust. 1 u.kombat., w zakresie, w jakim stanowi on, iż o spełnieniu warunków dla uzyskania uprawnień kombatanckich właściwy organ orzeka na podstawie udokumentowanego wniosku osoby zainteresowanej, jednoznacznie przesądza o tym, iż obowiązek wykazania istnienia przesłanek, z których strona wywodzi określone skutki prawne, spoczywa w pierwszym rzędzie na niej (por. wyrok WSA w Lublinie z 21.12.2005 r., II OSK 117/05; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA"). Należy wszakże podkreślić – w ślad za stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w wyroku z 18.10.2005 r. (II OSK 117/05, LEX nr 188689) – że fakt, iż obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich spoczywa na osobie ubiegającej się o te świadczenia, nie zwalnia organu od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Tym bardziej, że w sprawach o przyznanie uprawnień kombatanckich, często z uwagi na upływ czasu, jak również konspiracyjny charakter prowadzonej działalności, przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie tej działalności jest utrudnione. W takich szczególnie sytuacjach obowiązek współdziałania w ustaleniu prawdy obiektywnej spoczywa na organie. W świetle powyższego należy stwierdzić, że Kierownik UdSKiOR nie ograniczył się tylko do przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych przez stronę, ale także przeprowadził z własnej inicjatywy postępowanie wyjaśniające. Oceniając wyniki postępowania dowodowego należy podkreślić, że Kierownik UdSKiOR słusznie odmówił wiarygodności zeznaniom świadka J. Ł-T., bowiem świadek została wywieziona z obozu Poznań-Główna już w grudniu 1939 r., podczas gdy Skarżący twierdzi, że razem z rodzicami przebywał w obozie w kwietniu 1940 r. Nadto należy podkreślić, że ww. świadek w owym czasie miała zaledwie 1 rok, a Skarżący urodził się dopiero w marcu 1940 r. Siłą rzeczy wiedza tak Skarżącego, jak i świadka, odnośnie pobytu w obozie przejściowym może pochodzić wyłącznie od osób starszych (zwłaszcza rodziców lub innych bliskich). Odnośnie zeznań i statusu drugiego świadka Sąd podkreśla, że S. Ł. była już wprawdzie osobą dorosłą w chwili wybuchu wojny, jednak świadek potwierdziła wyłącznie to, że zetknęła się z rodziną Skarżącego (i kilkutygodniowym Skarżącym) w kwietniu 1940 r. w C. Należy przy tym zauważyć, że świadek nie wylegitymowała się ani zaświadczeniem, że figuruje na listach transportowych z obozu Poznań-Główna, ani decyzją Kierownika UdSKiOR o przyznaniu uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania w tymże obozie (w aktach administracyjnych sprawy brak odnośnych dokumentów). Co więcej, w rubryce "zaświadczenie o uprawnieniach kombatanckich" formularza oświadczenia świadek postawiła poziome kreski odsyłając do kserokopii zaświadczenia Instytutu Zachodniego, jednak jedyne zaświadczenie Instytutu Zachodniego w aktach sprawy dotyczy tylko J. Ł., córki W. i S., a nie S. Ł. (k. 2 akt adm.). Również przedłożone przez Skarżącego pismo Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia [...] kwietnia 2010 r. (k. 6 akt adm.) nie potwierdza faktu przebywania Skarżącego, ani członków jego najbliższej rodziny, w obozie Poznań-Główna. Więcej wniosków dowodowych Skarżący nie zgłosił. Sąd podkreśla, że w świetle przywołanych wyżej przepisów ustawy o kombatantach warunkiem przyznania Skarżącemu wnioskowanego uprawnienia jest udokumentowanie faktu jego przebywania w obozie Poznań-Główna. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, fragmentaryczność dokumentacji z czasów wojny, przechowywanej w archiwach, nie może stanowić podstawy do rozstrzygania sprawy i związanych z nią wątpliwości "na jego korzyść". Przepisy ustawy o kombatantach nie dają podstawy do formułowania takiej reguły interpretacyjnej. W braku odmiennej regulacji każdorazowo warunkiem przyznania danego uprawnienia, w tym przypadku uprawnień kombatanckich, jest potwierdzenie konkretnymi dowodami tych okoliczności, których stwierdzenie jest przez ustawodawcę wymagane. Rolą instytucji prowadzących archiwum jest zaś ewentualne potwierdzenie, że posiada ona w swych zasobach określone dokumenty lub informacje dotyczące Skarżącego (członków rodziny Skarżącego) albo wskazanie, że takich danych nie posiada. Nie jest natomiast autorytatywne potwierdzenie bądź wykluczenie, że Skarżący przebywał w obozie Poznań-Główna. Wniosek o przyznanie uprawnień ocenia we własnym zakresie Kierownik UdSKiOR, na podstawie dowodów zgromadzonych w postępowaniu – zarówno tych przedstawionych przez Skarżącego, jak i zgromadzonych z własnej inicjatywy organu. Brak określonych informacji w archiwum w sytuacji, kiedy przechowywana tam dokumentacja jest fragmentaryczna (niepełna), nie może być poczytywany za istnienie "wątpliwości" w sprawie, a jedynie za niemożność udokumentowania określonych faktów istotnych dla jej pozytywnego rozstrzygnięcia. W tym miejscu należy podkreślić, że w jurysdykcyjnym postępowaniu administracyjnym to na organie administracji spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Powyższe nie oznacza jednak, że organ ma obowiązek poszukiwania "do skutku" dowodów potwierdzających zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony. Sąd podziela utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, w myśl którego nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony. Z treści przepisów nakładających wspomniane wyżej obowiązki nie daje się w szczególności wyprowadzić konkluzji, iż tylko organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony. Nie można bowiem w takim przypadku założyć, że przy bierności strony, cały ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach (tak np. wyrok NSA z 20.05.1998 r., I SA/Ka 1605/96, CBOSA; podobnie m.in.: wyrok NSA z 10.10.2007 r., II GSK 172/07, CBOSA; wyrok NSA z 21.12.2007 r., II OSK 1783/06 – CBOSA). Tym bardziej dotyczy to sytuacji, gdy, jak w niniejszej sprawie, ustawodawca wyraźnie nałożył na stronę obowiązek "udokumentowania" swego wniosku – o czym już wyżej wspomniano – a więc wykazania istotnej aktywności w zbieraniu dowodów. Wobec powyższego należy stwierdzić, że jedynym powodem uchylenia przez Sąd zaskarżonej decyzji jest nie dość staranne wywiązanie się przez Kierownika UdSKiOR z obowiązku wszechstronnego i rzetelnego ustalenia i udokumentowania stanu faktycznego sprawy. Oto bowiem organ napisał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zwrócił się o dodatkowe informacje m.in. do Archiwum Państwowego w Poznaniu. Tymczasem w aktach administracyjnych sprawy brak jakiejkolwiek korespondencji z tym Archiwum. Powodem odmownego załatwienia wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich był brak jakichkolwiek poświadczonych urzędowo dokumentów potwierdzających pobyt Skarżącego w obozie Poznań-Główna. Zarazem odmowna decyzja została uzasadniona m.in. środkiem dowodowym, którego, w świetle akt administracyjnych sprawy, organ administracji w ogóle nie przeprowadził. Nie można skutecznie powoływać się na nieistniejący (przynajmniej w aktach sprawy) dowód. Zarazem nie można wykluczyć, iż jego przeprowadzenie pozwoliłoby na poczynienie przez Kierownika UdSKiOR nowych ustaleń w sprawie, istotnych dla jej rozstrzygnięcia Nie jest rzeczą Sądu oceniać kwestii celowości zwracania się do ww. instytucji o informacje potrzebne w sprawie. Należy jednak zauważyć, że zwrócenie się do Archiwum Państwowego w Poznaniu zarekomendował wyspecjalizowany w tej dziedzinie organ – Instytut Pamięci Narodowej (k. 32 akt adm.). Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i obowiązków, sąd odstąpił od określenia, czy i w jakim zakresie decyzja ta nie może być wykonana (art. 152 p.p.s.a.). O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a. Sąd, stosownie do treści art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego. Ponownie rozpoznając sprawę Kierownik UdSKiOR zwróci się do Archiwum Państwowego w Poznaniu o udzielenie informacji dotyczących pobytu Skarżącego (rodziny Skarżącego) w obozie Poznań-Główna, a następnie podejmie i należycie uzasadni stosowne rozstrzygnięcie na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, mając także na względzie powyższe uwagi Sądu.