I OSK 134/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędzia del. WSA Tamara Dziełakowska Protokolant st. asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 października 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 532/15 w sprawie ze skargi E. G. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uznania za osobę bezrobotną oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 532/15 oddalił skargę E. G. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uznania za osobę bezrobotną. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Po rozpoznaniu wniosku skarżącej o rejestrację w urzędzie pracy w charakterze bezrobotnej decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...], Starosta Dębicki odmówił uznania E. G. za osobę bezrobotną. Podał, że jest ona objęta ubezpieczeniem społecznym rolników jako rolnik, a powierzchnia jej gospodarstwa rolnego wynosi 4,98 ha fizycznych, tj. 5,33 ha przeliczeniowych. Skoro w dniu rejestracji (27 listopada 2014 r.) była posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe, organ nie mógł uczynić zadość jej żądaniu. W myśl bowiem art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2013 r. poz. 674 z późn. zm., dalej ustawa), okoliczność ta wyklucza uznanie jej za osobę bezrobotną. We wniesionym odwołaniu skarżąca podniosła, że część gospodarstwa rolnego, z którego powierzchni została objęta ubezpieczeniem społecznym rolników, stanowi majątek osobisty jej męża, uzyskany przed zawarciem związku małżeńskiego. Ona sama jest zaś właścicielem gospodarstwa rolnego, które nie przekracza 2 ha przeliczeniowych i nie pracuje w gospodarstwie męża, a zatem ma prawo do uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Decyzją z dnia [...] marca 2015 r. Wojewoda Podkarpacki utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Starosty Dębickiego, podzielając w całości ustalenia faktyczne i ich ocenę dokonaną przez organ I instancji. W skardze do sądu administracyjnego skarżąca wniosła o uchylenie wydanych decyzji i uznanie jej za osobę bezrobotną z prawem do zasiłku. Podtrzymała argumentację zawartą uprzednio w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 października 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd I instancji wyjaśnił, że stan faktyczny sprawy został w sprawie ustalony zgodnie z regułami postępowania administracyjnego – art. 7 i 77 k.p.a., organ nie kwestionuje też okoliczności, iż nieruchomości rolne męża skarżącej stanowią jego majątek osobisty. Sąd zwrócił uwagę, że art. 2 ust. 2 pkt 1 lit. d) ustawy zrównuje pozycję właściciela oraz posiadacza samoistnego i zależnego nieruchomości rolnej, czyli osobę która posiada możliwość władania rzeczą. Zatem nie tylko właściciel ale także posiadacz nieruchomości rolnej spełniającej warunek powierzchni ustalony przez ustawę, nie może zostać uznany za osobę bezrobotną. Zdaniem Sądu, trafnie w ustalonych okolicznościach uznano, że strona skarżącą jest posiadaczem nieruchomości rolnych o powierzchni użytków rolnych przekraczających powierzchnię 2 ha. Fakt ten potwierdza pismo Kierownika Placówki Terenowej w Dębicy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 12 grudnia 2014 r., z którego bezsprzecznie wynika, że strona podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy od dnia 24 listopada 2014 r., zaś powierzchnia jej gospodarstwa rolnego wynosi 4,98 ha fizycznych tj. 5.33 ha przeliczeniowych. Sąd I instancji wyjaśnił przy tym, że posiadanie to możliwość władania rzeczą, a także wola takiego władania Dla stwierdzenia posiadania nie jest konieczne efektywne władanie rzeczą. W odniesieniu do majątku osobistego męża, prawo zarządu tym majątkiem wynika dla skarżącej z przepisu art. 29 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Powyższy przepis pozwala w razie przemijającej przeszkody, która dotyczy jednego z małżonków pozostających we wspólnym pożyciu, aby drugi małżonek mógł za niego działać w sprawach zwykłego zarządu (przedstawicielstwo ustawowe). W szczególności może bez pełnomocnictwa pobierać przypadające należności, chyba że sprzeciwia się temu małżonek, którego przeszkoda dotyczy. Sąd stwierdził zatem, że skarżąca nie może twierdzić, że nie jest uprawniona do zarządu, a więc i władania nieruchomościami rolnymi jej męża. W skardze kasacyjnej strona zaskarżyła wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, bądź uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez wydanie wyroku reformatoryjnego w trybie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r., poz., 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a."). Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego - art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d) i e) ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2015 r., poz. 149 z późn. zm., dalej ustawa) poprzez jego błędną wykładnię oraz przyjęcie, że objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników z powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych dokonane w toku postępowania przed organem rentowym KRUS jest równoznaczne z posiadaniem nieruchomości rolnej powyżej 2 ha przeliczeniowych, a w konsekwencji, że statusu bezrobotnego nie może uzyskać małżonka, która została objęta takim ubezpieczeniem pomimo, że jej majątek osobisty stanowi nieruchomość rolną o obszarze poniżej 2 ha przeliczeniowych, podczas gdy – według prawidłowej wykładni art. 2 ust. 1 pkt 2 lit d) i e) w/w ustawy – małżonka rolnika nie jest posiadaczem ani samoistnym, ani zależnym majątku osobistego współmałżonka. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że na element posiadania, które jest rodzajem władztwa nad rzeczą składają się dwa elementy: element fizyczny (corpus) i element psychiczny (animus). Skarżąca wskazała, że nawet jeśli by przyjąć – jak to uczynił Sąd i instancji – że w sensie fizycznym skarżąca włada nieruchomością małżonka, to nie sposób jej przypisać elementu psychicznego woli wykonania względem męża jakiegokolwiek prawa, zwłaszcza, że nieruchomość została nabyta przed zawarciem związku małżeńskiego. W ocenie skarżącej przypisywanie psychicznego elementu woli władania majątkiem drugiego małżonka niweczyłoby w zasadzie sens odrębności majątku osobistego. Wskazano, że art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. e) ustawy o promocji zatrudnienia stanowi o podleganiu ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Zatem, zgodnie z literalną wykładnią oraz zasadą legalizmu, bezrobotnym może być rolnik podlegający ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu w gospodarstwie rolnym, bowiem ustawa stanowi jedynie o współmałżonku lub domowniku. Podkreślono, że w dniu rejestracji, tj. w dniu 27 listopada 2014 r. skarżąca nie była ani właścicielem, ani posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe, jak również nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników jako współmałżonek lub domownik. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Podkarpacki wniósł o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i podkreślił, że nie doszło do naruszenia art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy, a decydujące znaczenie dla sprawy ma fakt, że strona w dniu rejestracji w PUP była posiadaczem gospodarstwa rolnego o pow. przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art.176 p.p.s.a skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Skargę kasacyjną oparto wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d) i e) ustawy. Uzasadnienie zarzutu błędnej wykładni związane jest z wykazaniem, że przyjęte przez Sąd I instancji rozumienie określonego przepisu narusza uznane dyrektywy interpretacyjne. Wymaga zatem z jednej strony wskazania, na czym polega błąd Sądu w interpretacji przepisu, jakie dyrektywy zostały naruszone, zaś z drugiej strony wykazania, jakie winno być prawidłowe rozumienie przepisu. Zarzutem naruszenia prawa materialnego nie można kwestionować ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie. Należy stwierdzić, że stosunki majątkowe istniejące miedzy małżonkami nie mają w sprawie zasadniczego znaczenia, a wyrok Sądu I instancji, mimo częściowo błędnej argumentacji, odpowiada prawu. Nie znajduje przy tym uzasadnienia objęcie zarzutem skargi kasacyjnej przepisu art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. e ustawy, który dotyczy osób uzyskujących przychody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym z działów specjalnych produkcji rolnej lub też będących współmałżonkami lub domownikami w takim gospodarstwie. W stanie faktycznym przyjętym w sprawie okoliczności uzasadniające stosowanie tego przepisu nie zostały potwierdzone, nie stanowił on także podstawy prawnej wydanych decyzji. W tym zakresie zatem zarzut jest zatem pozbawiony uzasadnienia. Wadliwe jest także stanowisko skargi kasacyjnej odnoszące się do rozumienia art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy. Definicja osoby bezrobotnej zawarta w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy jest rozbudowana, obejmuje złożony katalog przypadków i operuje zarówno przesłankami o charakterze pozytywnym, jak i negatywnym. Do przesłanek negatywnych należą okoliczności określone w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy - bezrobotnym jest osoba spełniająca pewne przesłanki pozytywne, jeżeli nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380), o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe lub nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Jak wskazuje na to redakcja powołanego przepisu, przewiduje on dwie kategorie osób wyłączonych z możliwości uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Nie zostało zakwestionowane, że zgodnie z zaświadczeniem Placówki Terenowej w Dębicy Oddziału Regionalnego w Rzeszowie Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 12 grudnia 2012 r. skarżąca była objęta ubezpieczeniem społecznym rolników jako rolnik od dnia 24 listopada 2014 r. z mocy ustawy, a powierzchnia gospodarstwa wynosi 4,98 ha fizycznych i 5,33 ha przeliczeniowego. Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r., poz. 1403), przepisy dotyczące ubezpieczonego rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się odpowiednio także do małżonka rolnika, chyba że nie pracuje w gospodarstwie rolnym ani gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Małżonek rolnika może zatem być objęty ubezpieczeniem rolniczym z tego tytułu, że jakkolwiek nie pracuje w gospodarstwie rolnym, to pracuje w gospodarstwie domowym związanym z tym gospodarstwem. Wówczas ma do niego zastosowanie art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. l) ustawy o promocji zatrudnienia (...) podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie stanowi przeszkody w uzyskaniu statusu bezrobotnego. Jednocześnie praca małżonka rolnika w gospodarstwie domowym nie stanowi przesłanki negatywnej określonej w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d) in fine ustawy o promocji (...), albowiem przeszkodą taką jest podleganie ubezpieczeniu z tytułu pracy współmałżonka w gospodarstwie rolnym. W tym zakresie regulacja dotycząca małżonka rolnika jest zatem spójna. Rozstrzygnięcie, czy i jaką pracę jako współmałżonek rolnika wykonuje skarżąca nie było jednak konieczne, nie zgłaszała ona przy tym żadnych wniosków w tym zakresie. Wydane zaświadczenie o podleganiu ubezpieczeniu rolniczemu dotyczy jej bowiem nie jako małżonka rolnika, lecz rolnika objętego z mocy ustawy ubezpieczeniem. Za zgodne ze stanem faktycznym uznać zatem również należy jej stwierdzenia podane w odwołaniu i skardze, że nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników jako współmałżonek lub domownik. Wobec takich stwierdzeń skarżącej można uznać, że w istocie przyznała ona adekwatność wydanego zaświadczenia, że jest objęta ubezpieczeniem jako rolnik. Definicję rolnika podaje przepis art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - jest nim pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Definicja ta nie wymaga, aby gospodarstwo rolne, w którym rolnik prowadzi działalność stanowiło jego własność lub też aby przysługiwały mu do niego określone prawa rzeczowe, posługuje się jedynie kryterium posiadania. Zgodnie z art. 336 k.c., posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Negatywna przesłanka uznania za osobę bezrobotną określona w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d) ustawy o promocji (...) wyłącza możliwość uzyskania statusu bezrobotnego przez osobę będącą właścicielem lub posiadaczem samoistnym albo zależnym nieruchomości rolnej o określonym areale przeliczeniowym. Zatem praktycznie każda forma władania taką nieruchomością rolną, nie tylko własność, stanowi taką przeszkodę. Skoro skarżąca spełnia przesłankę bycia rolnikiem w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym i nie zostało to w sprawie zakwestionowane, to należy uznać, że jest posiadaczem nieruchomości rolnej, zaś jej powierzchnia podana została w hektarach przeliczeniowych w zaświadczeniu z 12 grudnia 2014 r., które - co należy podkreślić - na żadnym etapie postępowania nie było kwestionowane. Wobec tak ustalonego stanu faktycznego zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d) ustawy poprzez jego błędna wykładnię nie jest uzasadniony, a wyrok Sądu I instancji, mimo częściowo błędnej argumentacji, odpowiada prawu. Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej.