II SA/Sz 1123/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędziowie Sędzia NSA Elżbieta Makowska (spr.), Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...] oraz umarza postępowanie administracyjne w tej sprawie. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta, po rozpoznaniu wniosku W. S., decyzją z dnia [...] przyznał stronie na syna A. K. prawo do zaliczki alimentacyjnej na okres od [...] r. Po wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie zaliczki przyznanej ww. decyzją, organ I instancji decyzją z dnia nr [...] uznał, że zaliczka alimentacyjna wypłacona za okres od [...] r. w łącznej kwocie [...]zł na osobę A. K. jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu [...] wpłynęła informacja, iż ojciec małoletniego —G. K. zmarł [...](akt zgonu Nr [...].), a zatem w okresie objętym ww. decyzją małoletni nie był osobą uprawnioną do pobierania alimentów. Od powyższego rozstrzygnięcia W. S. wniosła odwołanie wskazując, że nie jest w stanie zwrócić zaliczki alimentacyjnej, gdyż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Nadto wyjaśniła, że w okresie pobierania zaliczki alimentacyjnej nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Dopiero od policji dowiedziała się, że G. K. nie żyje od [...], zaś akt zgonu otrzymała w dniu [...]. W wyniku rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w związku z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ II instancji wyjaśnił, że na podstawie art. 42 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w dotychczasowych przepisach, tj. w ustawie z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Zgodnie przepisami tej ustawy zaliczka alimentacyjna oznacza kwotę wypłacaną przez organ właściwy wierzyciela osobie uprawnionej na poczet należnego świadczenia alimentacyjnego ustalonego na podstawie tytułu wykonawczego, jeśli egzekucja jest bezskuteczna, zaś dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, jeśli egzekucja jest bezskuteczna. W myśl art. 139 Kodeks rodzinny i opiekuńczy prawo do alimentów i obowiązek alimentacyjny wygasa z chwilą śmierci którejkolwiek ze stron, ponieważ ma charakter osobisty i nie jest dziedziczny. Osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, zobowiązana jest do jej zwrotu (art. 15 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej). Na podstawie art. 18 ust. 2 ww. ustawy w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli nie są sprzeczne z niniejszą ustawą, a także przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Stosownie natomiast do art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności ustania lub zawieszenia prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Kolegium podkreśliło, że w decyzji z dnia [...] strona została pouczona o konieczności niezwłocznego poinformowania organu w przypadku zmiany liczby członków rodziny lub innych zmian mających wpływ na prawo do zaliczki alimentacyjnej, zaś śmierć G. K. będącego osobą zobowiązaną do łożenia na utrzymanie dziecka A. K. spowodowała, że uprawnienie tego dziecka do alimentów od jego ojca, wygasło począwszy od dnia następującego po dacie jego śmierci to jest [...]. Nie budzi zatem wątpliwości, że W. S. utraciła uzależniony od uprawnienia dziecka do alimentów status osoby, której przysługuje prawo do zaliczki alimentacyjnej. Stąd skoro zależność uprawnienia do zaliczki alimentacyjnej jest ściśle i obiektywnie powiązana z osobą dłużnika alimentacyjnego (od tego, czy żyje), to zarazem obiektywny jest brak podstawy prawnej do zaliczki w sytuacji śmierci dłużnika alimentacyjnego. W związku z tym bez znaczenia pozostaje podnoszona przez skarżącą okoliczność, że nie widziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 2 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Bk 815/11). Niezależnie od powyższego organ II instancji poinformował stronę o możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia termin płatności albo rozłożenia na raty. W. S. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [..] wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania administracyjnego, przytaczając te same argumenty, co w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę, organ II instancji wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a."), sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Orzekanie - w myśl art. 135 P.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla ją w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.), zaś w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego – jednocześnie to postępowanie umarza (art. 145 § 3). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi podlega ona oddaleniu (art. 151 P.p.s.a.). Rozpatrując sprawę, w świetle powołanego wyżej kryterium legalności, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy organy administracyjne zasadnie stwierdziły, że zaliczka alimentacyjna wypłacona stronie skarżącej na podstawie decyzji z dnia [...] na okres od [...]stanowi nienależnie pobrane świadczenia. Jak wynika z uzasadnienia decyzji, rozstrzygnięcia oparto na okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia z uwagi na śmierć dłużnika alimentacyjnego, pomijając kwestię świadomości strony o istnieniu ww. zdarzenia. W ocenie Sądu, ww. stanowisko organów administracyjnych obu instancji w świetle obowiązujących przepisów prawa i zgromadzonego materiału dowodowego nie zasługuje na akceptację. W przedmiotowej sprawie zaliczkę alimentacyjną przyznano stronie na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Ustawa ta obowiązywała do dnia 30 września 2008 r., gdyż została uchylona przez ustawę z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która weszła w życie dnia 1 października 2008 r. Z przepisów przejściowych nowej ustawy, a konkretnie z art. 42 wynika, że osoba która nienależnie pobrała zaliczki alimentacyjne, jest obowiązana do ich zwrotu, zaś sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w dotychczasowych przepisach, tj. ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. nakładała na osobę, która pobrała nienależnie zaliczkę, obowiązek jej zwrotu (art. 15), ale nie definiowała pojęcia nienależnie pobranego świadczenia, odsyłając w sprawach nieuregulowanych, do odpowiedniego stosowania przepisów o świadczeniach rodzinnych, jeżeli nie są one sprzeczne z niniejszą ustawą (art. 18 ust. 2). W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że należy odróżnić pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" od pojęcia "świadczenia nienależnego", które to nie są tożsame. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (wyroki NSA: z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, Lex nr 558234 oraz z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Innymi słowy rzecz ujmując, świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest pojęciem szerszym od świadczenia nienależnego, gdyż obejmuje nie tylko zaistnienie okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia, ale także ustalenie, czy osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania oraz, czy w dacie pobierania świadczenia miała wiedzę, że wystąpiła sytuacja powodująca utratę tego prawa. Stąd norma art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga indywidualnego ustalenia stanu wiedzy i świadomości świadczeniobiorcy w chwili pobierania świadczeń. Przy czym chodzi tu o realną wiedzę o zaistnieniu przesłanek wykluczających prawo do świadczeń i możliwość jej zdobycia przez świadczeniobiorcę w konkretnej sytuacji (wyrok WSA z dnia 16 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 1037/10, lex 755684). Z tych też względów brak świadomości, że świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że organ I instancji w ogóle nie odniósł się do kwestii świadomości strony, zaś organ II instancji w sposób nieuprawniony przyjął, iż okoliczność podnoszona przez stronę o braku wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego, pozostawała bez znaczenia dla sprawy. Co prawda, jak trafnie zauważyło Kolegium, skarżąca została pouczona o konieczności informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do zaliczki alimentacyjnej, jednakże nie sposób przyjąć, aby mogła z tego obowiązku wywiązać się w sytuacji, gdy okoliczność powodująca utratę prawa nie była jej znana. Podkreślenia wymaga, że strona w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazała, że pobierając świadczenia przyznane na podstawie decyzji z dnia [...] nie miała wiedzy, że zobowiązany do alimentacji zmarł. Wiarygodność powyższego oświadczenia w okolicznościach niniejszej sprawy nie budzi żadnych wątpliwości. Z niezakwestionowanych ustaleń organu wynika bowiem, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...], ale sam akt zgonu został wystawiony dopiero w dniu [...], a więc ponad osiem lat od zakończenia pobierania przez stronę skarżącą świadczeń przyznanych na okres od [...] r. Alimenty zostały zasądzone przez Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia [...], zaś w oświadczeniu z dnia [...] strona wskazała, że nie zna żadnych danych dłużnika alimentacyjnego. Analiza akt sprawy wskazuje zatem, że strona pobierając świadczenia w opisanym okresie nie miała świadomości, że uprawnienie do jego otrzymania ustało z uwagi na śmierć zobowiązanego, a zatem jej zachowaniu nie sposób przypisać znamiona świadomego działania. Tymczasem, jak już wyżej wskazano, brak świadomości, że świadczenie nie przysługuje, nawet w przypadku wystąpienia okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia, jak i stosownego uprzedniego pouczenia w tej mierze, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. W okolicznościach faktycznych sprawy, wbrew przeciwnemu twierdzeniu organów, brak jest podstaw do uznania, że pobrana przez stronę zaliczka alimentacyjna ma charakter świadczenia nienależnie pobranego, skoro dyspozycja art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie została wypełniona. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie, w ocenie Sądu, spełnione zostały przesłanki umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od [...]. Z tych też względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 P.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz na podstawie art. 145 § 3 tej samej ustawy umorzył postępowanie administracyjne w sprawie.