III CZP 63/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, T. Bukowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Floriana G. przeciwko Krajowej Państwowej Komunikacji Samochodowej - Oddział w G. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w G. o podwyższenie renty po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 22 września 1987 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy roszczenie poszkodowanego, który w związku z uszkodzeniem ciała pobierał od pozwanego zobowiązanego do naprawienia szkody rentę z powodu zwiększenia się jego potrzeb, a który następnie domaga się podwyższenia tejże renty na tej podstawie, że w późniejszym okresie powstały dalsze skutki w postaci utraty zdolności do zarobkowania - rozpoznać należy jako zwiększenie się rozmiarów szkody dotychczasowej na podstawie art. 907 § 2 k.c., czy też chodzi tu o roszczenie wynikające z nowej szkody, które podlega rozpoznaniu na podstawie art. 444 § 2 k.c. i dla którego przedawnienie biegnie zgodnie z przepisami art. 442 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Do roszczeń poszkodowanego dochodzonych na tej podstawie, że po ustaleniu prawomocnym wyrokiem renty z powodu zwiększenia się potrzeb powstały dalsze skutki w postaci utraty zdolności do pracy, ma zastosowanie art. 907 § 2 k.c.; w tym wypadku nie stosuje się art. 442 k.c.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne nasunęło się w sprawie o podwyższenie renty. W powództwie wytoczonym w dniu 3 grudnia 1984 r. powód przytoczył, że w dniu 14 października 1960 r. doznał szkody na osobie w związku z zatrudnieniem. Zasada odpowiedzialności pozwanego została przesądzona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1963 r. oraz wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1963 r. Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda między innymi rentę po 200 zł miesięcznie. W ostatnich latach nastąpiła zmiana stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 k.c. polegająca na tym, że stan zdrowia powoda uległ pogorszeniu w tym stopniu, że musiał przejść na wcześniejszą emeryturę. W związku z tym doznał szkody wyrażającej się w obniżeniu zarobków. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 28 kwietnia 1987 r. zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda: kwotę 578.600 zł z odsetkami, rentę wyrównawczą po 10.238 zł od dnia 1 maja 1987 r. zamiast renty zasądzonej (po 200 zł) wyrokiem Sądu Wojewódzkiego.W rewizji od tego wyroku pozwany wnosił o jego zmianę w części zasądzającej kwotę 578.600 zł i ograniczenie jej do sumy 261.602 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody z czynu niedozwolonego unormowane jest w art. 442 k.c. Termin 3-letni przedawnienia roszczeń z tego tytułu wynosi 3 lata od daty powzięcia przez poszkodowanego wiadomości o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Unormowanie to jest ograniczone dalszym postanowieniem, według którego maksymalny, absolutny termin przedawnienia, 10-letni liczy się od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę.Niejednokrotnie w praktyce nasuwał się problem, czy unormowanie to należy interpretować w tym sensie, że po upływie 10 lat od zdarzenia wyrządzającego szkodę nie można skutecznie dochodzić roszczeń o podwyższenie renty odszkodowawczej.Szkoda wynikająca z czynu niedozwolonego stanowi pewną całość. Jednakże szkoda - przy tym samym zdarzeniu ją wyrządzającym - może ulegać w bliższej lub w dalszej przyszłości zmianie pod względem wysokości, zwłaszcza powiększeniu. Z tym wiąże się problem dochodzenia dalszych roszczeń w formie renty.Założeniem powództwa z art. 907 § 2 k.c. jest zasądzenie w poprzednim wyroku renty na podstawie art. 444 § 2 k.c. Obojętną jest rzeczą, czy zasądzona renta stanowi odszkodowanie za zwiększenie się potrzeb poszkodowanego, czy jest wynikiem zmniejszenia się widoków powodzenia na przyszłość, czy też rezultatem zwiększenia się potrzeb poszkodowanego. Zmiana w zakresie każdej z tych hipotez uzasadnia żądanie podwyższenia zasądzonej już renty, jeżeli zmiana stosunków to uzasadnia.Zmiany w stosunkach w rozumieniu art. 907 § 2 k.c. należy rozumieć jako zmiany, które zaszły po uprawomocnieniu się wyroku zasądzającego rentę. Nasuwa się jednak problem, czy w świetle obowiązującego prawa istnieją jakieś granice czasowe, poza którymi roszczenia o podwyższenie renty ze względu na "zmianę stosunków" ulegają przedawnieniu, które bierze z urzędu sąd pod rozwagę (art. 117 § 3 k.c.). Chodzi w szczególności o to, czy poszkodowany może skutecznie, nie narażając się na przedawnienie dochodzić podwyższenia renty np. po upływie lat 10, 15 lub 20. Zagadnienie to jest rozwiązywane w różny sposób. Reprezentowane było dawniej stanowisko, według którego po upływie 10 lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę nie można skutecznie dochodzić roszczeń o podwyższenie renty. Stanowisko to pod rządem kodeksu cywilnego budzi wątpliwości. Opowiedzenie się jednak za tego rodzaju wykładnią oznaczałoby, że jeżeli poszkodowany wytoczył powództwo o odszkodowanie w formie renty krótko przed upływem lat 10 od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, to wówczas w żadnym razie nie mógłby on skutecznie wystąpić z powództwem o podwyższenie renty po uprawomocnieniu się wyroku zasądzającego rentę już po upływie wspomnianego okresu 10-letniego. Tego rodzaju wykładnia byłaby nie do przyjęcia. Należy zatem poszukiwać innego rozwiązania tego rodzaju kwestii prawnej.Otóż wspomniana zmiana stosunków nie może być traktowana jako samoistna szkoda, którą należałoby kwalifikować według zasad określonych w art. 442 k.c. regulującym przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Unormowane w tym przepisie przedawnienie odnosi się do pierwotnego dochodzenia roszczenia o odszkodowanie z czynu niedozwolonego. Innymi słowy, art. 442 k.c. reguluje przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, które powstały jednocześnie ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę. Oznacza to, że termin 10-letni przedawnienia z art. 442 § 1 zdanie drugie nie ma zastosowania do szkód z tego samego zdarzenia, które powstały w późniejszym czasie.Z kolei wymaga rozważenia, czy biegu 10-letniego terminu przedawnienia w razie zmiany stosunków nie należałoby liczyć od daty uprawomocnienia się wyroku zasądzającego rentę. Oznaczałoby to, że dochodzić roszczeń o podwyższenie renty można skutecznie wówczas, gdy zmiana stosunków nastąpiła w tym okresie 10-letnim. Jednakże dla tego rodzaju rozwiązania dla pozwanego nie można znaleźć oparcia w normach kodeksu cywilnego. Nie ma w szczególności podstaw do stosowania w drodze analogii art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Istota tego unormowania wyłącza dopuszczalność analogii legis.Wreszcie nasuwa się rozwiązanie, według którego roszczenie o podwyższenie konkretnej renty (art. 907 § 2 k.c.) przedawnia się na podstawie art. 118 zdanie drugie k.c. w okresie 3-letnim. Wykładnię taką uzasadnia charakter roszczeń o rentę. W art. 907 § 2 k.c. w żadnym z jego elementów ustawodawca nie reguluje przedawnienia roszczeń o zmianę wysokości lub czasu trwania renty. Jednakże świadczenie o rentę ma charakter okresowy, periodyczny. Zgodnie z art. 118 k.c., gdy chodzi o roszczenie o świadczenia okresowe, przedawnienie wynosi 3 lata. Lege non distinguente można przyjąć, że 3-letni termin przedawnienia odnosi się także do roszczeń o zmianę wysokości lub czasu trwania renty (art. 907 § 2 k.c.). Jednakże - ze względu na swoistość sytuacji - początek biegu tego terminu należy liczyć od dnia nastąpienia zmiany stosunków (art. 907 § 2 k.c.). Jest przy tym obojętne, po upływie ilu lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę (daty czynu niedozwolonego) nastąpi zmiana stosunków, tj. ujawnią się okoliczności uzasadniające roszczenia o podwyższenie renty. Nie ma również znaczenia to, że zmiana stosunków nastąpiła po wielu latach od daty uprawomocnienia się wyroku zasądzającego rentę.Odmienna wykładnia ograniczałaby możność dochodzenia podwyższania renty tylko do pewnego okresu z naruszeniem interesów pokrzywdzonego. Są dość liczne wypadki, gdy ze względu na charakter źródła szkody (promieniowanie, oddziaływanie środków chemicznych itp.) ujemne skutki ich oddziaływania na zdrowie ujawniają się po wielu latach. W grę mogą wchodzić także inne okoliczności, składające się na "zmianę stosunków" (art. 907 § 2 k.c.), które usprawiedliwiają roszczenia o podwyższenie renty, między innymi dalsze skutki w postaci utraty zdolności do pracy.Przedstawiona wykładnia nie oznacza, że za cały okres wstecz można żądać podwyższenia renty. Roszczenia tego rodzaju przedawniają się w terminie 3-letnim (art. 118 zdanie drugie k.c.), licząc od dnia zmiany stosunków.Z tych wszystkich względów przedstawione zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć w sposób sformułowany w sentencji uchwały.