III CZP 1/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek. Sędziowie SN: H. Ciepła (sprawozdawca), K. Piasecki. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka D. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w L. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Słupsku postanowieniem z dnia 14 grudnia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 218 § 4 prawa spółdzielczego (Dz. U. 1982 r. Nr 30, poz. 210 ze zm.) ma zastosowanie w sytuacji, gdy członek spółdzielni zrzeka się lokatorskiego prawa do lokalu w związku z uzyskaniem w tej spółdzielni przydziału domu jednorodzinnego na warunkach własnościowego prawa do lokalu?"podjął następującą uchwałę:Spółdzielnia mieszkaniowa ma obowiązek zwrócić wkład mieszkaniowy według zasad określonych w art. 218 § 4 prawa spółdzielczego w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu na skutek zrzeczenia się tego prawa przez członka w związku z uzyskaniem w tej spółdzielni przydziału domu jednorodzinnego na warunkach własnościowego prawa do lokalu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód jako członek pozwanej Spółdzielni posiadający lokatorskie prawo do lokalu złożył wniosek o zamianę mieszkania na dom jednorodzinny na warunkach własnościowego prawa do lokalu. Po otrzymaniu przydziału domu przekazał do dyspozycji Spółdzielni zajmowany dotychczas lokal i żądał rozliczenia wkładu mieszkaniowego według zasad określonych w art. 218 § 4 prawa spółdzielczego, a gdy Spółdzielnia odmówiła, wystąpił z pozwem o ustalenie, że przypadająca mu z tego tytułu należność wynosi kwotę uiszczoną tytułem wkładu przez członka, któremu zwolniony lokal przydzielono. Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił, a przy rozpoznawaniu sprawy na skutek rewizji pozwanej Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość przytoczona w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Zgodnie z art. 218 § 2 pr. spółdz. lokatorskie prawo wygasa w razie ustania członkostwa.Stosownie zaś do § 4 art. 218 tego prawa w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu spółdzielnia zwraca osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy, odpowiadający wkładowi mieszkaniowemu, jaki obowiązany jest wnieść członek spółdzielni ubiegający się o przydział nowo wybudowanego lokalu mieszkalnego, tej samej wielkości i o zbliżonym wyposażeniu. W świetle takiego unormowania rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga wyjaśnienia dwóch kwestii: 1) czy lokatorskie prawo wygasa w razie zamiany spółdzielczej mieszkań, a jeśli tak - to, 2) czy wówczas spółdzielnia jest zobowiązana zwrócić wkład mieszkaniowy według zasad określonych w art. 218 § 4 pr. spółdz. Zamiana spółdzielcza mieszkań z inicjatywy członka, odmiennie od zamiany cywilnej z kodeksu cywilnego (art. 603 i 604 k.c.), polega na tym, że członek, któremu przysługuje lokatorskie prawo do lokalu, rezygnuje z tego prawa do lokalu na rzecz spółdzielni, a spółdzielnia przydziela mu za lokal dotychczas zajmowany inne mieszkanie. Z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie. Powstaje więc problem, czy lokatorskie prawo powoda wygasło, skoro nie ustało jego członkostwo. W kwestii tej stwierdzić należy, że zasada związana spółdzielczego prawa do lokalu z członkostwem (art. 213 § 2 pr. spółdz.) w odniesieniu do lokatorskiego prawa oznacza bezwzględne uwarunkowanie jego powstania istnieniem członkostwa. Jeżeli zatem członkostwo ustaje, wygasa lokatorskie prawo do lokalu (art. 218 § 2 pr. spółdz.). Znaczy to, że ustanie członkostwa pociąga za sobą skutek w postaci wygaśnięcia lokatorskiego prawa. Nie wyłącza natomiast wygaśnięcia tego prawa w następstwie innych zdarzeń. Artykuł 218 § 2 pr. spółdz. normuje tylko jeden z przypadków wygaśnięcia lokatorskiego prawa. Przepisy prawa spółdzielczego przewidują też przypadki wygaśnięcia lokatorskiego prawa w czasie trwania członkostwa, np. w razie przyznania przy podziale majątku wspólnego prawa do lokalu jednemu z małżonków w sytuacji, gdy członkiem było drugie z małżonków, zrzeczenia się przez członka lokatorskiego prawa wobec zawarcia małżeństwa z członkiem tej samej spółdzielni posiadającym lokal spółdzielczy, podjęcia przez spółdzielnię uchwały o wygaśnięciu lokatorskiego prawa (art. 206 § 2 pr. spółdz.). Wynika z tego, że lokatorskie prawo wygasa wówczas, gdy wskutek czynności zdziałanych przez strony lokal objęty tym prawem staje się prawnie wolny i może być przedmiotem nowego przydziału. Z taką sytuacją mamy do czynienia przy spółdzielczej zamianie mieszkań, zatem na pierwszą z wymienionych kwestii należy udzielić pozytywnej odpowiedzi. Staje się więc aktualna odpowiedź na drugie zagadnienie. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia sprowadza się do dokonania wykładni przepisu art. 218 pr. spółdz. W szczególności chodzi o to, czy § 4 tego przepisu ma zastosowanie także do sytuacji, w których wygaśnięcie lokatorskiego prawa do lokalu nie jest następstwem ustania członkostwa. Wykładni wymienionego paragrafu nie można dokonywać w oderwaniu od dyspozycji całego przepisu art. 218 tego prawa. Skoro z § 2 art. 218 pr. spółdz. wynika, że lokatorskie prawo wygasa w razie ustania członkostwa, argumentacja zaczerpnięta z literalnego brzmienia § 2 w powiązaniu z § 4 prowadzi do wniosku, że określone w § 4 zasady zwrotu wkładu mieszkaniowego odnoszą się tylko do przypadków wygaśnięcia lokatorskiego prawa, o jakich mowa w § 2. Skoro jednak, jak wyżej wskazano, przepisy prawa spółdzielczego przewidują też wygaśnięcie lokatorskiego prawa w czasie trwania członkostwa, a nie regulują kwestii zwrotu wkładu mieszkaniowego w takich sytuacjach, ani też nie odsyłają w tej materii do uregulowań § 4 art. 218 pr. spółdz., przy rozważaniu tej ostatniej kwestii należy sięgnąć do przepisów ogólnych działu IV pr. spółdz. regulujących problematykę spółdzielczości mieszkaniowej (art. 204 i nast. pr. spółdz.). Zgodnie z tym przepisem celem działalności spółdzielni mieszkaniowych jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin. Działalność ta nie może być nastawiona na osiąganie zysków. Rozważania powyższe prowadzą do jedynie logicznego wniosku, że określone w § 4 art. 218 pr. spółdz. zasady zwrotu wkładów mieszkaniowych mają w drodze analogii zastosowanie również w sytuacji wygaśnięcia lokatorskiego prawa w wyniku spółdzielczej zamiany mieszkań. Tylko takie rozwiązanie współgra z celami spółdzielni mieszkaniowych i jest wyrazem sprawiedliwości społecznej. Przyjęcie bowiem odmiennego rozwiązania prowadziłoby do osiągnięcia przez spółdzielnie mieszkaniowe zysków kosztem członków, skoro zwracałyby wkład niższy od uiszczonego przez członka, któremu zwolniony lokal przydzielono. Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.