II CR 39/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Ł. Grygołajtys. Sędziowie SN: T. Bielecki, R. Czarnecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Mariusza S. i Beaty S. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej (...) w P. o złożenie oświadczenia woli, na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 24 listopada 1986 r.:zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo (pkt 1), oraz w ten - że zasądził od powodów na rzecz pozwanej Spółdzielni kwotę 6.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za pierwszą instancję (pkt 3); uchylił ten wyrok w części nakazującej ściągnięcie od Spółdzielni wpisu, od którego powodowie byli zwolnieni; zasądził od powodów na rzecz Spółdzielni kwotę 39.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneW sprawie jest bezsporne, że powódka będąc członkiem pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej wyszła za mąż za powoda. W maju 1982 r. powód został pracownikiem pozwanej Spółdzielni w charakterze instalatora. W rok później doszło do przyjęcia powoda na członka w miejsce jego żony, z zaliczeniem jej stażu członkowskiego od lutego 1980 r. W maju 1985 r. Spółdzielnia zakwalifikowała powoda na listę przyspieszeń przydziału mieszkań, obejmującą m.in. pracowników spółdzielczości mieszkaniowej, a w dniu 19 sierpnia 1985 r. przydzieliła mu lokal "mieszkalno-pracowniczy" jako mieszkanie "pracownicze", w związku zaś z przydzieleniem tego mieszkania powód zobowiązał się do pozostawania w stosunku pracy ze Spółdzielnią do 1990 r. oraz do opróżnienia mieszkania w razie ustania z jego winy stosunku pracy lub wypowiedzenia przez niego umowy o pracę. W kwietniu 1986 r. powód zgłosił zamiar wykupienia przydzielonego mu mieszkania, zarząd Spółdzielni nie wyraził zgody na przekształcenie prawa do lokalu na własnościowe, a uchwałą z dnia 25 września 1986 r. rada nadzorcza Spółdzielni utrzymała w mocy powołaną decyzję zarządu.W dniu 8 października powodowie wystąpili na drogę sądową.Sąd Wojewódzki zobowiązał Spółdzielnię do złożenia oświadczenia woli tej treści, że Spółdzielnia przekształca przysługujące powodom prawo do lokalu mieszkalnego typu lokatorskiego na własnościowe prawo do tego lokalu za równoczesnym wniesieniem przez powodów wkładu budowlanego obliczonego stosownie do zasad ustalania wysokości tych wkładów.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji Spółdzielni Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W dniu 19 sierpnia 1985 r. Spółdzielnia przydzieliła powodowi lokal z powołaniem się na "wytyczne", ściślej - pismo, które obejmuje wyjaśnienia Wojewódzkiej Spółdzielni Mieszkaniowej z dnia 11 sierpnia 1976 r. dotyczące mieszkań dla pracowników spółdzielni mieszkaniowej, a ponadto - na § 28 i 44 jej statutu.Wspomniane pismo wyjaśnia, że przyśpieszenie przydziałów mieszkań pracownikom będącym członkami spółdzielni mieszkaniowych można stosować w zasadzie dopiero po trzyletniej pracy i po trzyletnim okresie członkostwa w spółdzielni; zapowiada też, że w tym przedmiocie zostaną wydane przepisy. Zapowiedź ta znalazła wyraz w § 6 ust. 3 pkt 5 oraz w § 18 ust. 2 pkt 4 uchwały nr 3 rady CZSBM z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych (Informacje i Komunikaty Nr 5, poz. 18). Postanowienia paragrafów, o których mowa, nie mieszczą się w granicach delegacji z art. 205 prawa spółdzielczego, mają zatem tylko charakter zaleceń do wykorzystania. Według tych postanowień, poza kolejnością określoną w uchwale mogą być przyjmowani w poczet członków m.in. pracownicy jednostek spółdzielczości mieszkaniowej, a lista przyśpieszeń przydziału mieszkań może obejmować m.in. członków będących pracownikami tych jednostek.Do materiału normatywnego należy już regulamin Spółdzielni jako uchwalony z upoważnienia zawartego w § 86 pkt 23 statutu. Regulamin ten wykorzystuje z uchwały rady CZSBM z dnia 3 marca 1983 r. tylko jedno postanowienie z rozdziału III, które stanowi, że w ramach listy przyśpieszeń mogą być także uwzględniane wnioski pracowników spółdzielczości mieszkaniowej. Nie wymaga uzasadnienia, że z kolei i statut Spółdzielni zawiera materiał normatywny. Z powołanych w przydziale lokalu z dnia 19 sierpnia 1985 r. dwóch paragrafów statutu, pierwszy z nich (§ 28 ust. 1) głosi, że członek uzyskuje spółdzielcze prawo do lokalu z chwilą przydziału lokalu, a drugi (§ 44 ust. 1) - że lokal przydzielony członkowi może być używany wyłącznie na cele określone w przydziale. Natomiast w statucie nie ma postanowienia, według którego, w razie przydziału lokalu członkowi spółdzielni, będącemu zarazem jej pracownikiem, członek ten nie uzyskuje spółdzielczego prawa do lokalu. Dzieje się tak dlatego, że ani regulamin, ani statut nie może pozostawać w niezgodności z ustawą, w danym wypadku - z prawem spółdzielczym, a w myśl art. 213 § 3 w związku z § 2 wspomnianego prawa z chwilą przydziału lokalu członkowi spółdzielni mieszkaniowej powstaje spółdzielcze prawo do tego lokalu, a żaden przepis prawa spółdzielczego nie przewiduje, żeby w razie przydziału lokalu członkowi spółdzielni nie powstało spółdzielcze prawo do lokalu jedynie z tej przyczyny, że członek jest zarazem pracownikiem spółdzielni.W konsekwencji, gdy w dniu 19 sierpnia 1985 r. Spółdzielnia przydzieliła powodowi lokal, powstało spółdzielcze prawo do tego lokalu, w sprawie - lokatorskie prawo do lokalu.Co się tyczy przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe (art. 219 § 1-2 prawa spółdzielczego), to w ramach delegacji zawartej w art. 219 § 3 tego prawa, § 27 ust. 3 statutu postanawia, że w spółdzielczych domach dla inwalidów, osób samotnych i w innych domach o specjalnym przeznaczeniu, lokatorskie prawa do lokali nie podlegają przekształceniu. Otóż art. 219 § 3 prawa spółdzielczego oraz powołane postanowienie statutu mówi o domach dla inwalidów czy osób samotnych jako o domach o specjalnym przeznaczeniu oraz o innych domach o takim przeznaczeniu. Unormowanie to ma na celu ułatwienie w niesieniu pomocy pewnej kategorii członków i w roztoczeniu nad nimi opieki, a to - w drodze skupienia ich w danym domu. Toteż nie tylko wykładnia językowa, lecz także funkcjonalna wyłącza możność przyjęcia, żeby art. 219 § 3 prawa spółdzielczego (§ 27 ust. 3 statutu) przewidywał istnienie lokali o specjalnym przeznaczeniu.Lokal przydzielony powodowi w dniu 19 sierpnia 1985 r. nie jest lokalem o specjalnym przeznaczeniu, wobec czego § 27 ust. 3 statutu nie stał na przeszkodzie zgłoszeniu przez powoda żądania przekształcenia przysługującego mu lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe.Na żądanie członka, spółdzielnia jest obowiązana do przekształcenia prawa, o którym mowa (art. 219 § 1 prawa spółdzielczego), chyba że stosownie do delegacji z art. 219 § 2 prawa spółdzielczego chodzi o jeden z wypadków określonych w § 27 ust. 2 statutu albo o sytuację, w której żądanie przekształcenia przedstawia się jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).Jednakże, jak wynika z tego, co na wstępie przytoczono, powód złożył spółdzielni oświadczenie woli, do którego należy nie tylko wniosek o przydzielenie mu lokalu, lecz także zobowiązanie względem tej Spółdzielni do pozostawania z nią w stosunku pracy do 1990 r., a ponadto - do opróżnienia przydzielonego mu lokalu w razie ustania z jego winy stosunku pracy lub wypowiedzenia przez niego umowy o pracę. Z kolei oświadczenie woli Spółdzielni sprowadza się do tego, że wskutek objęcia powoda jako jej pracownika listą przyśpieszeń przydziałów mieszkań przydzieliła mu lokal. Spółdzielnia więc wykonała swoje zobowiązanie. Co się tyczy wykonania zobowiązania przez powoda, to gdyby doszło do przekształcenia przysługującego powodowi lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe, zobowiązanie powoda do opróżnienia lokalu w razie ustania z jego winy stosunku pracy stałoby się praktycznie bezprzedmiotowe. Do treści oświadczenia woli powoda należy zatem czasowe, bo trwające do 1990 r., wyłączenie jego prawa podmiotowego do przekształcenia prawa do lokalu na własnościowe. Oświadczenie woli, którego przedmiotem jest czasowe wyłączenie prawa podmiotowego wypływającego z ustawy nie jest nieważne, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, jak np. w art. 210 zd. drugie k.c., chyba że nieważność wynika z natury zobowiązania, jak to ma miejsce np. w odniesieniu do prawa do alimentów (art. 58 § 1 k.c.). Oświadczenie woli członka spółdzielni w przedmiocie czasowego wyłączenia prawa do przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe nie jest również sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, i z tej przyczyny - nieważne (art. 58 § 2 k.c.), gdy jak w sprawie, wiąże się ono z uzyskaniem korzyści w postaci szybszego zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych.Skutek w postaci przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe nie mógł być osiągnięty w drodze powództwa o uchylenie uchwały odmawiającej przekształcenia. Stanowisko rewizji w tej kwestii oraz wyprowadzone z niego wnioski są oczywiście błędne.Natomiast na tle tego, co przedstawiono, powództwo oparte w szczególności na art. 64 k.c., jako przedwczesne, nie mogło być uwzględnione.W sprawie brak podstaw do uznania, że rewizję Spółdzielni podpisał jej radca prawny. Stąd zwrot kosztów procesu za instancję rewizyjną ogranicza się do opłat sądowych uiszczonych przez Spółdzielnię.Orzeczono więc jak w sentencji (art. 390 § 1 k.p.c.).