II PK 152/09

Wyrok z dnia 16 grudnia 2009 r. II PK 152/09 Przywrócenie funkcjonariusza celnego do służby na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 ze zm.) w wypadku uniewinnienia prawomocnym wy-rokiem sądu, jeżeli zwolnienie ze służby nastąpiło na mocy art. 25 ust. 1 pkt 8a tej ustawy, nie powodowało restytucji stosunku służby od daty zwolnienia. Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 grudnia 2009 r. sprawy z powództwa Jerzego K. przeciwko Izbie Celnej w T. o ustalenie i sprostowanie świadectwa pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 22 stycznia 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z 22 stycznia 2009 r. oddalił apelację powoda Jerzego K. od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z 15 października 2008 r., którym oddalono jego powództwo przeciwko Izbie Celnej w T. o ustalenie przywrócenia do służby stałej w pozwanej Izbie Celnej z dniem 5 września 2006 r., a także o sprostowanie świadectwa pracy poprzez doda-nie informacji o przywróceniu powoda do służby z tym dniem. Powód pełnił służbę celną od 20 lutego 1991 r., od 1 lipca 2000 r. został mia-nowany na stanowisko inspektora celnego, a od 21 września 2004 r. był starszym dyspozytorem celnym. Decyzją z 5 czerwca 2006 r. został zawieszony na trzy mie-siące w pełnieniu obowiązków wobec wszczęcia przeciwko niemu postępowania kar-nego. Po wniesieniu aktu oskarżenia decyzją z 31 sierpnia 2006 r. zwolniono go ze 2 służby z dniem 4 września 2006 r. Wyrokiem z 22 lutego 2007 r. Sąd karny pierwszej instancji uniewinnił powoda od popełnienia zarzucanego mu czynu, a Sąd drugiej instancji apelację uznał za oczywiście bezzasadną. Na wniosek powoda pozwana przywróciła go do służby z dniem 25 października 2007 r. Powód wniósł o zmianę daty przywrócenia do służby dla zachowania ciągłości zatrudnienia. Pozwana odmó-wiła żądaniu. Sąd Rejonowy w uzasadnieniu oddalenia powództwa stwierdził, że strona po-zwana postąpiła prawidłowa, gdyż zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 ze zm., dalej - „ustawa”) funkcjonariusza celnego zwalnia się ze służby po wniesieniu aktu oskarżenia o umyślne popełnienie przestępstwa, ściganego z oskarżenia pu-blicznego. Z kolei zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 tej ustawy funkcjonariusza celnego, na jego wniosek, przywraca się do służby w wypadku uniewinnienia prawomocnym wyrokiem sądu - jeżeli zwolnienie nastąpiło na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a. Oba te przepisy analizował Trybunał Konstytucyjny, który w wyrokach z 19 października 2004 r., K 1/04 (OTK-A 2004 nr 9, poz. 93) i z 13 lutego 2007 r., K. 46/05 (OTK-A 2007 nr 2, poz. 10) stwierdził ich zgodność z przepisami Konstytucji. Na tej podsta-wie Sąd Rejonowy uznał, że przywrócenie do służby nie mogło nastąpić od dnia zwolnienia ze służby, czyli od 5 września 2006 r. (odpowiednio wyrok NSA z 5 stycz-nia 2007 r., I OSK 568/06, LEX nr 290659; uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyż-szego z 28 maja 1976 r., V PZP 12/75, OSNCP 1976 nr 9, poz. 187; uchwała Sądu Najwyższego z 22 grudnia 1998 r., III ZP 35/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 674). Następnie odwołując się do orzecznictwa Sąd wskazał na sytuację pracownika przy-wróconego do pracy, dla którego okres od zwolnienia do przywrócenia (podjęcia zatrudnienia) nie stanowi okresu pozostawania w stosunku pracy. Analizował też w tym zakresie podobne regulacje w pragmatykach innych służb mundurowych. Przy-wrócenie do służby funkcjonariuszy Straży Granicznej i Policji, nie reaktywuje sto-sunku służbowego ex tunc (od uprzedniego zwolnienia - ustania), lecz z momentem decyzji o przywróceniu do służby. Taka sama reguła wynika z art. 61 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej. Funkcjonariuszowi celnemu zwolnionemu ze służby i następnie przywróconemu do niej nie służy uposażenie za czas pozostawania poza służbą (uchwała Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2008 r., II PZP 9/08). Przepis art. 25 ust. 1 pkt 8a tej ustawy przewidywał obligatoryjne zwolnienie ze służby i stąd takiej decyzji pozwanej nie można uznać za nieprawidłową (czy nieważną). 3 Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji powoda podzielił rozważa-nia prawne Sąd pierwszej instancji. Przywrócenie do służby oznacza „zachowanie ciągłości zatrudnienia", jednak bez tworzenia fikcji prawnej co do pozostawania w stosunku służby w okresie pomiędzy zwolnieniem ze służby, a przywróceniem do niej. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił żądanie odwołując się przez analogię do rozwiązań o przywróceniu pracownika do pracy oraz o przywróceniu do służby w ustawach o Policji i o Straży Granicznej. Przepisy ustawy o Służbie Celnej nie po-zwalają stwierdzić, iż przywrócenie do służby działa ex tunc, czyli od daty zwolnienia na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8 ustawy w związku z jej art. 61 ust. 2 pkt 1. Decyzja o przywróceniu do służby ma charakter konstytutywny (tworzy nowy stan prawny) wo-bec czego nie może działać wstecz. Przywrócenie do służby na podstawie art. 62 ust. 2 pkt 1 ustawy nie następowało z mocy samego prawa (ex lege), lecz na pod-stawie odpowiedniej decyzji administracyjnej organu celnego, zatem na przyszłość (ze skutkiem ex nunc). Gdyby przywrócenie funkcjonariusza do służby miało dekla-ratoryjny charakter, to w ogóle nie można byłoby mówić „o przywróceniu", a co naj-wyżej, że stosunek służbowy ciągle istnieje. Wykładnia art. 62 ust. 2 pkt 1 nie upraw-nia twierdzenia, co do wstecznej (retroakcyjnej) mocy decyzji o przywróceniu funkcjo-nariusza celnego do służby. Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.): 1. art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej, poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że przywrócenie powoda - funkcjonariusza celnego do służby nie niweczy wszystkich skutków uprzedniego zwolnienia, gdyż nie prowadzi do pełnej restitutio in integrum; 2. art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 55 k.p. i art. 51 § 1 k.p., art. 66 k.p. oraz art. 46a ust. 1 ustawy z 12 października 1990 r. o Straży Gra-nicznej i art. 42 ust. 1 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy w stanie faktycznym sprawy brak było podstaw do za-stosowania tychże przepisów. We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano na istotne zagadnie-nie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.): Czy w świetle art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej przywrócenie funkcjonariusza celnego do służby, zwol-nionego ze służby na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a tejże ustawy niweczy wszystkie skutki zwolnienia i powoduje reaktywowanie stosunku służby (ex tunc), tj. od daty uprzedniego zwolnienia, czy wywiera ono skutki jedynie na przyszłość (ex nunc)?. 4 Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego została oddalona. Powód żądał przywrócenia do służby od dnia zwolnienia i zakładał, że taki skutek wynika z uniewinnienia go wyrokiem sądu, gdy wcześniej zwolnienie ze służby na-stąpiło na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. Służbie Celnej. Zgodnie z tym przepisem funkcjonariusz celny podlegał zwolnieniu ze służby w wy-padku wniesienia aktu oskarżenia o umyślne popełnienie przestępstwa, ściganego z oskarżenia publicznego. Kluczowe znaczenie dla przedmiotu sprawy miała odpo-wiedź na pytanie czy istnieje norma (przepis), zgodnie z którą funkcjonariusz celny zwolniony na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy podlega przywróceniu do służby po uniewinnieniu prawomocnym wyrokiem, od dnia zwolnienia z tej służby. Sądy pierwszej i drugiej instancji odpowiedziały przecząco na te pytanie, czyli stwierdziły brak takiej normy, wskazując dodatkowo na rozwiązania w prawie pracy oraz w pragmatykach służbowych policji oraz straży granicznej, według których przywróce-nie do pracy albo służby następuje od dnia powrotu, czyli ze skutkiem ex nunc a nie ex tunc. Skarga kasacyjna podlega rozpoznaniu, tylko w granicach jej podstawy (art. 39813 § 1 pkt 1 k.p.c.). Zatem wniosek skargi mógłby zostać uwzględniony, gdyby norma o przywróceniu do służby od dnia zwolnienia wynikała z przepisów wskaza-nych w podstawie skargi i objętych jej zarzutami. Skarżący zakłada, że z przepisu art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy wynika przywrócenie do służby od dnia zwolnienia, czyli ciągłość stosunku służby. Zgodnie z tym przepisem funkcjonariusz celny, na jego wniosek, podlegał przywróceniu do służby w wypadku uniewinnienia prawomocnym wyrokiem sądu, jeżeli zwolnienie ze służby nastąpiło na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a. Założenie skarżącego nie jest prawidłowe. Istotne jest wpierw stwierdzenie, że powód został zwolniony ze służby w związku z wniesieniem przeciwko niemu aktu oskarżenia o umyślne popełnienie przestępstwa, ściganego z oskarżenia publiczne-go (art. 25 ust. 1 pkt 8a). Przepis ten jest kategoryczny i zwolnienie skarżącego ze służby było obowiązkiem organu administracji celnej. Po zwolnieniu nie istniał więc 5 stosunek służbowy. Skutek ustania służby z tej przyczyny nie był i nie mógł być pod-ważany. Wszak norma jest jasna i nie została zakwestionowana przez Trybunał Kon-stytucyjny (por. analizowane w sprawie wyroki z 13 lutego 2007 r., K 46/05 i z 19 października 2004 r., K 1/04). Nie uchylono ani nie stwierdzono nieważności decyzji o zwolnieniu skarżącego ze służby. Decyzja ta pozostała niewzruszona i wywołała określony w niej skutek. Ustawodawca nie wprowadził też regulacji, iż decyzja o zwolnieniu uznawana jest za wadliwą, gdy później zostanie wydany wyrok uniewin-niający. Z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy nie wynikała zatem norma, że przywrócenie do służby następowało od dnia zwolnienia. Przeciwnie, przywrócenie do służby nie mo-gło nastąpić przed prawomocnym wyrokiem uniewinniającym sądu i przed wnioskiem samego zainteresowanego, gdyż te zdarzenia dopiero warunkowały prawo do przy-wrócenia do służby. Możliwość przywrócenia do służby otwiera dopiero prawomocny wyrok uniewinniający, jednak nie niweczy on uprzedniej decyzji o zwolnieniu. W ta-kiej sytuacji zwolniony funkcjonariusz zamierzający powrócić do służby występuje z wnioskiem o przywrócenie do służby. Taki tryb, określony w ustawie, nie pozwala uznać za prawidłowe założenie o ciągłości służby mimo uprzedniego zwolnienia. Uprawnia jedynie stwierdzenie, że funkcjonariusz celny podlegał przywróceniu do służby po wyroku uniewinniającym i wniosku o przywrócenie do służby. Innymi słowy, z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy nie wynikała norma o (restytucji) ciągłości stosunku służ-bowego od dnia zwolnienia. Trybunał Konstytucyjny nie stwierdził niekonstytucyjności art. 61 ust. 2 ustawy. Nie jest też kłopotliwa dalsza interpretacja wyroku (uzasadnienia) Trybunału Konsty-tucyjnego z 13 lutego 2007 r., K 46/05, która potwierdza, że w rozważanej sytuacji przywrócenie do służby celnej nie oznacza przywrócenia ciągłości służby od dnia zwolnienia. Taki sam wniosek wynika również z uchwały Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2008 r., II PZP 9/08 (OSNP 2008 nr 23-24, poz. 343). Natomiast inną sprawą może być kompensata skutków zwolnienia, co jednak wykracza poza przed-miot rozpoznawanej sprawy, który obejmuje jedynie przywrócenie ciągłości służby i związane z tym sprostowanie świadectwa pracy. To ostatnie dzieli los orzeczenia głównego, gdyż jako samodzielne byłoby odrzucone (zgodnie z art. 3982 § 2 pkt 2 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach dotyczących świadectwa pracy), pomijając już i tę niekonsekwencję, że przy ciągłości służby nie ma podstaw do wydania świadectwa pracy, które potwierdza wszak rozwiązanie zatrudnienia (służby). 6 Nie jest też sporne ustalenie, które dla Sądu Najwyższego jest wiążące (art. 39813 § 2 k.p.c.), że po zwolnieniu powód nie był w służbie a podjął ją dopiero po przywróceniu. Okres „niesłużby” nie może być tylko jako ustalenie faktyczny uzna-wane za okres służby celnej. Nawet gdyby istniała norma o ciągłości stosunku służby funkcjonariusza celnego po przywróceniu do służby, po uprzednim zwolnieniu, to musiałaby być oparta na swoistej fikcji prawnej, gdyż zwolnienie powoduje faktyczne i prawne ustanie stosunku służby. Po zwolnieniu nie wymaga się też gotowości do pełnienia służby. Przywrócenie do służby nie następuje z mocy prawa, lecz z woli zainteresowanego i na jego wniosku. Powyższą wykładnię potwierdza rozwiązanie przyjęte w nowej ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz.U. Nr 168, poz. 1323). Zgodnie z nim przy-wrócenie wywołuje skutek od powrotu (przywrócenia) do służby, a nie od zwolnienia, czyli ex nunc a nie ex tunc. Według art. 230 tej ustawy do funkcjonariusza celnego zwolnionego ze służby przed dniem wejścia w życie ustawy (31 października 2009 r.), na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a poprzedniej ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej, stosuje się odpowiednio przepis art. 109 i dalej art. 108 nowej ustawy. Wpro-wadzono tu regulację, która klaruje sytuację prawną i rozwiewa wątpliwości - między innymi - co do tego, że w przypadku uchylenia lub stwierdzenia nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby funkcjonariusz ma prawo powrotu do służby z prawem do uposażenia od jej podjęcia. Natomiast za okres pozostawania poza służbą przysłu-guje mu świadczenie pieniężne równe uposażeniu na stanowisku zajmowanym przed zwolnieniem, nie więcej jednak niż za 6 miesięcy i nie mniej niż za miesiąc. Okres, za który przysługuje świadczenie, wlicza się do okresu służby, od którego zależą uprawnienia i świadczenia należne funkcjonariuszowi. Okresu pozostawania poza służbą, za który przysługuje świadczenie pieniężne, nie uważa się za przerwę w służbie w zakresie uprawnień uzależnianych od nieprzerwanego jej przebiegu. Wnio-sek z nowej regulacji jest taki, że ustawodawca w tym szczegółowym rozwiązaniu (podobnie jak przy przywróceniu do pracy) nie potwierdził ciągłości służby od dnia zwolnienia z niej. Trudno więc zakładać, iżby ciągłość służby od zwolnienia wynikała z poprzedniej ustawie z 24 lipca 1999 r. na gruncie jej art. 61 ust. 2 pkt 1, skoro przepis nowej ustawy z 27 sierpnia 2009 r. - art. 230 - przypadek poprzedniego zwolnienia na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 8a rozstrzyga ze skutkiem przywrócenia do służby od powrotu do niej, a nie od dnia zwolnienia. Skoro ustawodawca wprowa-dzając takie rozwiązania prawne nie zmienił w tym zakresie żadnych poprzednich 7 regulacji, to znaczy, że innych regulacji w tej materii nie było w ustawie z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej. Wskazane wyżej nowe rozwiązanie w ustawie z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej nie różni się zasadniczo od istniejącego wcześniej w art. 46 i 46a ustawy z 12 października 1990 r. o Straży Granicznej, czy w art. 42 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, zatem w przepisach, których naruszenie skarga niezasadnie zarzuca poprzez niewłaściwe zastosowanie. Rzecz bowiem w tym, że oddalenie apelacji, jak i po-wództwa, nie nastąpiło bezpośrednio w oparciu o te regulacje, gdyż poszukiwano w nich, a także w przepisach Kodeksu pracy wskazanych w zarzucie, jedynie określo-nego uzasadnienia (analogii). Jednakże stosunek służbowy funkcjonariusza służby celnej jest stosunkiem administracyjno-prawnym. Funkcjonariusz nie jest pracowni-kiem w rozumieniu Kodeksu pracy. Zatem nie ma wobec niego zastosowania zasada subsydiarnego stosowania przepisów Kodeksu pracy zawarta w jego art. 5. Istotniej-sze jest przy tym stwierdzenie, że skoro przepisy te nie miały zastosowania w spra-wie, to również nie dawały prawnego oparcia dla założenia skarżącego, iż funkcjona-riuszowi zwolnionemu ze służby w wypadku wniesienia aktu oskarżenia o umyślne popełnienie przestępstwa, ściganego z oskarżenia publicznego, przysługiwało prawo ciągłości służby od zwolnienia po przywróceniu do służby po uniewinnieniu prawo-mocnym wyrokiem. Zakładając (niezasadnie), że miałyby zastosowanie przepisy prawa pracy, to nie wynika z nich „wsteczne” przywrócenie do pracy, czyli od rozwią-zania stosunku pracy, nawet gdy było bezprawne. Ustawa o służbie celnej w tym za-kresie stanowiła regulację samodzielną. Powyższa ocena zarzutów podstawy skargi kasacyjnej nie potwierdza założe-nia skarżącego o reaktywacji stosunku służby funkcjonariusza celnego ze skutkiem wstecznym (ex tunc), czyli o przywróceniu ciągłości stosunku służby mimo zwolnienia z niej. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji stosownie do art. 39814 k.p.c. ========================================