III PZP 35/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Bała (sprawozdawca). A. Filcek, E. Mzyk, S. Perestaj, S. Szymańska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, A. Uszoka, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy wynagrodzenie z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego, przewidziane w art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145), przysługuje także radcy prawnemu zatrudnionemu w zakładzie pracy, w którym porozumienie zawarte na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25 ze zm.) nie przewidują takiego wynagrodzenia?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:W zakładach pracy, w których wprowadzono zakładowe systemy wynagradzania, o wynagrodzeniu radców prawnych z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego decyduje treść porozumienia zawartego na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196).Uzasadnienie faktyczneZagadnienie dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego zostało uregulowane w art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145), przy czym wysokość oraz warunki wypłaty tego wynagrodzenia zostały określone w rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 maja 1983 r. w sprawie dodatkowego wynagrodzenia radców prawnych (Dz. U. Nr 32, poz. 154). Nie budzi wątpliwości, że radcy prawnemu przysługuje przewidziane wyżej wynagrodzenie, jeżeli jest zatrudniony w zakładzie pracy, w którym nie zawarto porozumienia na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196).Natomiast istnieje wątpliwość, czy radcy prawnemu przysługuje wynagrodzenie, jeżeli nie jest ono przewidziane w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania. Nie można zgodzić się z poglądem prezentowanym w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, iż ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, w części dotyczącej wynagrodzenia radcy prawnego, ma charakter ustawy szczególnej, a w konsekwencji ma pierwszeństwo w stosunku do późniejszej ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, która ma charakter ogólny. Jeżeli bowiem chodzi o zasady wynagradzania za pracę w danym zakładzie pracy, to właśnie ustawa o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania jest ustawą szczególną w stosunku do innych ustaw, w tym ustawy o radcach prawnych, która określa przede wszystkim zasady wykonywania obsługi prawnej przez radców prawnych, jej organizacji oraz działania samorządu radców prawnych. Ustawa o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania reguluje zaś wynagrodzenie radcy prawnego w danym zakładzie pracy. Wynika to z zakresu podmiotowego tej ustawy.Porozumienie zawarte na podstawie przepisów tej ustawy dotyczy bowiem także pracowników zatrudnionych w charakterze radców prawnych (chyba że strony w porozumieniu postanowiłyby inaczej - art. 7 ust. 2 ustawy), gdyż porozumienie obowiązuje wszystkich pracowników zatrudnionych w zakładzie pracy, a radcowie prawni nie zostali objęci wyłączeniami, o jakich mowa w art. 7 ust. 3 ustawy.Udzielenie odpowiedzi na przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wymaga rozważenia przede wszystkim zakresu przedmiotowego ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania.Zakres przedmiotowy został określony w art. 10 ustawy. Zgodnie z tym przepisem pracownikowi przysługuje za pracę wynagrodzenie zasadnicze wynikające z przyznanej kategorii zaszeregowania i stawki wynagrodzenia oraz przewidziane w ustawie składniki wynagrodzenia, a także inne składniki wynagrodzenia ustalone w porozumieniu.Kategorie zaszeregowania i stawki wynagradzania ustala zakład pracy w ramach porozumienia (art. 4 i art. 9 ust. 1 ustawy).Treść przepisów art. 4, 9 i 10 ustawy wyraźnie wskazuje, że zakładom pracy, w których zawarto porozumienie, przyznano znaczną samodzielność w zakresie ustalania wynagrodzenia pracowników. Przyznanie tej samodzielności pozostaje w zgodności z ratio legis wymienioną w preambule ustawy, w której jednoznacznie stwierdzono, że została ona wydana w celu umożliwienia zakładom pracy samodzielnego ustalania zasad wynagradzania pracowników.Samodzielność zakładów pracy w zakresie ustalania wynagrodzenia doznaje ograniczenia tylko przez wspomnianą ustawę, gdy w zakładowym systemie wynagradzania muszą być uwzględnione składniki wynagrodzenia przewidziane w tej ustawie (art. 10 ustawy).W ustawie o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania zostały przewidziane następujące rodzaje i składniki wynagrodzenia:- wynagrodzenie zasadnicze (art. 10 i art. 11 ust. 1-6 ustawy),- dodatkowe wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych (art. 14 pkt 1 i art. 15 ustawy),- dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej (art. 14 pkt 2 i art. 16 ustawy),- dodatkowe wynagrodzenie za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, szczególnie uciążliwych lub niebezpiecznych (art. 14 pkt 3 i art. 17 ust. 1 i 2 ustawy),- odprawa z tytułu przejścia na emeryturę lub rentę inwalidzką (art. 21 ust. 1-10 ustawy),- wynagrodzenie za czas niezawinionego przez pracownika postoju (art. 18 ustawy).Powyższe składniki wynagrodzeń należą do składników obligatoryjnych, gdyż zostały zagwarantowane przez ustawę, o czym świadczy użycie zwrotu "pracownikowi przysługuje". Oprócz tych składników wynagrodzenia zostały przewidziane składniki fakultatywne, które porozumienie może wprowadzić. Dotyczy to:- dodatku funkcyjnego (art. 13 ust. 1-6 ustawy),- dodatku za staż pracy (art. 19 ust. 1-8 ustawy),- nagrody jubileuszowej (art. 20 ust. 1-9).Porozumienie może wprowadzić powyższe składniki wynagrodzenia, lecz jeżeli już je wprowadzi, to musi uwzględnić zasady przyznawania tych składników określone w ustawie. Niezależnie od powyższych składników wynagrodzenia w ustawie zostały przewidziane "także inne składniki wynagrodzenia" ustalone w porozumieniu (art. 10 ustawy), w tym premie i nagrody (art. 12 ustawy).Z rozważanych przepisów więc wynika, że uprawnienie radców prawnych do wynagrodzenia z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego w zakładach pracy, w których zawarto porozumienie, zależy wyłącznie od treści takiego porozumienia (art. 10 ustawy). Za takim stanowiskiem przemawia także treść art. 23 ustawy. Zgodnie z tym przepisem porozumienie zastępuje - w zakresie określonym w ustawie - odpowiednie przepisy o wynagradzaniu, w tym także przepisy art. 81 § 2-4 i art. 134 § 1 k.p. oraz postanowienia dotychczasowych układów zbiorowych pracy i przepisy o świadczeniach branżowych.W omawianej zaś ustawie oprócz składników wynagrodzenia szczegółowo w niej wymienionych została w art. 10 zawarta klauzula generalna, zgodnie z którą pracownikowi oprócz składników wynagrodzeń wymienionych w ustawie przysługują "także inne składniki wynagrodzenia ustalone w porozumieniu".Artykuł 23 ustawy w powiązaniu z art. 10 wyraża zatem zasadę, iż w zakładzie pracy, w którym zawarto porozumienie, jego treść określa ramy przysługujących pracownikowi składników wynagrodzenia. Porozumienie może też zawierać treść odsyłającą do stosowania składników wynagrodzenia wynikających z innych przepisów, np. dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego przewidzianego w ustawie o radcach prawnych.W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1986 r. III PZP 46/85, której nadano moc zasady prawnej (OSNCP 1986, z. 9, poz. 135), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że porozumienie w zakresie wynagrodzenia zastępuje odpowiednie przepisy kodeksu pracy. Porozumienie takie bowiem jest autonomicznym zakładowym źródłem prawa w zakresie wynagrodzenia - samoistnie w granicach określonych w ustawie regulującym uprawnienia pracowników do wynagrodzenia.Ten kierunek wykładni należy podzielić na tle rozważanego zagadnienia prawnego, z tym że w świetle art. 23 ustawy porozumienie zastępuje w zakresie wynagrodzenia nie tylko "odpowiednie przepisy kodeksu pracy", lecz także inne odpowiednie przepisy o wynagrodzeniu, bez względu na ich rangę (ustawa, rozporządzenie bądź uchwała), gdyż ustawodawca użył ogólnego zwrotu "odpowiednie przepisy o wynagrodzeniu" i tylko przykładowo wymienił niektóre z nich. Za takim stanowiskiem przemawia także treść uchwały nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 września 1988 r. w sprawie specjalizacji zawodowej ekonomistów (M.P. Nr 28, poz. 251) wydanej m.in. na podstawie delegacji zawartej w art. 79 k.p. W uchwale tej przyznano ekonomistom z tytułu specjalizacji zawodowej odpowiednie dodatkowe wynagrodzenie, zaznaczając jednocześnie, że w zakładach pracy, w których zostały wprowadzone zakładowe systemy wynagradzania, o prawie do dodatku z tytułu specjalizacji zawodowej decyduje treść porozumienia (§ 12 ust. 3 uchwały).Przedstawione rozwiązanie wskazuje, że ustawodawca regulując kwestie wynagradzania pracowników po wejściu w życie ustawy o zakładowych systemach wynagradzania przyznanie takiego wynagrodzenia w zakładach pracy, w których zawarto porozumienie, uzależnia od treści porozumienia.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.