III CZP 96/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: C. Bieske (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wacława S. z udziałem Ireny S., Janiny K. i Kazimierza S. o dział spadku i podział majątku wspólnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 20 października 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w postępowaniu o dział spadku obejmującego uprawnienie związane ze specjalnym rachunkiem przedpłat na nabycie samochodu osobowego dopuszczalne jest ustalenie innej (wyższej) wartości tego uprawnienia niż wynosi suma przedpłat z odsetkami?"podjął następującą uchwałę:W postępowaniu o podział majątku dorobkowego i o dział spadku po zmarłym małżonku, obejmującym uprawnienie do nabycia samochodu osobowego, związane ze specjalnym rachunkiem przedpłat, wartość tego uprawnienia określa cena wolnorynkowa samochodu z daty działu.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Władysław S. posiadał w Banku Spółdzielczym w O., na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, rachunek docelowego oszczędzania, uprawniający do nabycia samochodu Fiat 126p. Władysław S. zmarł w dniu 27 lipca 1986 r. przed nabyciem samochodu. Dokonując działu spadku po Władysławie S. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1988 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie "zniósł współwłasność i przyznał" powyższy rachunek wdowie Teresie S., a pozostałym spadkobiercom (rodzeństwu) spłaty w wysokości wynikającej z wkładu w kwocie 203.182 zł, upoważniającego już do odbioru samochodu za kwotę 519.000 zł.Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, czy do ustalenia wysokości spłat miarodajna jest według zasady nominalizmu wysokość wkładu, czy też cena giełdowa samochodu, czy wreszcie zasady ustalenia wartości ekspektatywy lokatorskiego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z dyspozycji § 3 ust. 2 pkt 1 uchwały nr 49 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1981 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych dla ludności oraz rozwoju zaplecza motoryzacji (M.P. Nr 7, poz. 59 ze zm.) wynika, że przez dokonane przedpłaty na samochód Władysław S. nabył uprawnienia do nabycia samochodu. Jest to uprawnienie majątkowe, gdyż upoważnia do nabycia samochodu stanowiącego wartość majątkową, uprawnienie to weszło w skład majątku dorobkowego małżonków, małżonkowie stali się jego współwłaścicielami (współwłasność łączna).Po śmierci Władysława S. i ustania tym samym ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej przypadająca nań część uprawnienia weszła w skład spadku po nim i jako uprawnienie majątkowe przeszła na jego spadkobierców (art. 922 § 1 k.c.), spadkobiercy ci stali się współwłaścicielami uprawnienia Władysława S. w częściach ułamkowych (art. 1035 k.c.).Wartość powyższego uprawnienia w stosunkach między spadkobiercami (poprzednio małżonkami) a Polmozbytem określa § 4 powołanej uchwały Rady Ministrów stanowiący, że przy sprzedaży samochodów osobowych stosuje się zasadę, iż ceną samochodu jest cena detaliczna obowiązująca w dniu jego odbioru.Odmiennie natomiast należy określić wartość tego uprawnienia przy podziale majątku dorobkowego między pozostałym przy życiu małżonkiem a spadkobiercami zmarłego współmałżonka oraz przy dziale spadku między spadkobiercami.W uchwale z dnia 24 listopada 1988 r. III CZP 94/88 (nie publ.) Sąd Najwyższy stwierdził, że w wypadku gdy w czasie trwania wspólności ustawowej małżonkowie gromadzili wkład oszczędnościowy stanowiący część przedpłaty na samochód osobowy, to po ustaniu wspólności ustawowej, gdy jedno z byłych małżonków wniosło pozostałą część przedpłaty, w skład majątku dorobkowego wchodzi część wartości samochodu według ceny wolnorynkowej, która odpowiada wysokości wkładu zgromadzonego przez małżonków do ceny detalicznej nabycia samochodu.Natomiast w uchwale III CZP 53/82 z dnia 17 grudnia 1982 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wartość samochodu nabytego na podstawie takiego uprawnienia wynikającego ze zgromadzonego wkładu oszczędnościowego stanowiącego część przedpłaty na samochód określa się według cen wolnorynkowych samochodu (OSNCP 1983, z. 5-6, poz. 73).W konkretnym przypadku w grę wchodzi określenie wartości uprawnienia do nabycia samochodu przy jednoczesnym podziale majątku dorobkowego małżonków i dziale spadku po zmarłym małżonku.Po śmierci Władysława S. i ustaniu tym samym ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, wraz z podziałem dotychczasowego majątku dorobkowego, podziałowi uległo również uprawnienie do nabycia samochodu. Przypadająca w wyniku tego podziału na Władysława S. ułamkowa część tego uprawnienia weszła w skład spadku po nim. Skoro uprawnienie do nabycia samochodu w wyniku podziału spadku po Władysławie S. Sąd Rejonowy przyznał żonie Irenie S., jest ona zobowiązana do świadczenia każdemu z pozostałych spadkobierców dopłat pieniężnych odpowiadających równowartości ułamkowej części tego uprawnienia przypadającego na każdego z nich. Zobowiązanie do tych dopłat pieniężnych jest więc następstwem zobowiązania niepieniężnego, jakim jest zobowiązanie do świadczenia ułamkowej części uprawnienia do nabycia samochodu. Do tego zobowiązania nie ma już zastosowania zasada nominalizmu (...).Do takiego wniosku prowadzi również gramatyczna wykładnia art. 358 § 2 k.c.; według bowiem dyspozycji tego przepisu spełnienie jedynie świadczenia pieniężnego następuje przez zapłatę jego sumy nominalnej.Stosując zatem utrwaloną w doktrynie i orzecznictwie zasadę, że stan podlegającego podziałowi w postępowaniu o dział spadku majątku ustala się według daty ustania wspólności, a jego wartość według cen z daty działu, na postawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.