III CR 42/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Franciszka i Wincentego K. przeciwko Helenie J., Janowi K., Monice B. i Tomaszowi K. o dział spadku i zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 9 sierpnia 1962 r.,1)uchylił zaskarżone postanowienie, jak również pkt VI postanowienia Sądu Powiatowego w Lesznie z dn. 26.III.1962 r.;2)zmienił pkt V postanowienia Sądu Powiatowego w Lesznie z dnia 26.III.1962 r. w części określającej wpis ostateczny na kwotę 3.770 zł i określił wysokość tego wpisu na kwotę 755 zł 10 gr (...).Uzasadnienie faktycznePrzedmiotem działu i zniesienia współwłasności były dwie nieruchomości, z których jedna stanowiła majątek osobisty zmarłej w 1960 r. Balbiny K., a druga - współwłasność Franciszka i Balbiny małż. K. W związku ze śmiercią Balbiny K., działu spadku oraz zniesienia współwłasności domagał się pozostały przy życiu małżonek, tj. Franciszek K., oraz jego syn Wincenty K. W charakterze uczestników postępowania wystąpiły pozostałe dzieci małż. K. Tytułem wpisu od wniosku uiszczona została kwota 1.510 zł 20 gr.Na zgodny wniosek wszystkich uczestników postępowania Sąd Powiatowy w Lesznie postanowieniem z dnia 26.III.1962 r. cały majątek przyznał Wincentemu K.W pkt V tego postanowienia Sąd Powiatowy ustalił wartość przedmiotu działu i zniesienia współwłasności na kwotę 138.200 zł i w związku z tym określił wpis stosunkowy na sumę 3.770 zł, w pkt VI zaś kosztami postępowania obciążył Wincentego K., zasądzając od niego na rzecz Skarbu Państwa z tytułu reszty nie uiszczonych opłat sądowych kwotę 2.266 zł 80 gr. Ustalając wpis stosunkowy na kwotę 3.770 zł, Sąd Powiatowy powołał jako podstawę prawną art. 70 p. o k.s. w sprawach cywilnych.Zaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki oddalił zażalenie Franciszka i Wincentego K. wniesione na postanowienie w części orzekającej o kosztach. Sąd Wojewódzki uznał, że brak było podstaw do pobrania w niniejszej sprawie tylko 1/5 części wpisu. Według poglądu wyrażonego przez Sąd Wojewódzki pobranie wpisu w takiej wysokości zostało uwarunkowane tym, żeby wniosek o zniesienie współwłasności zawierał zgodne wskazanie sposobu podziału w naturze albo też zgodne żądanie sprzedaży rzeczy z licytacji. W niniejszej sprawie nie było ani zgodnego żądania sprzedaży z licytacji, ani też zgodnego wskazania sposobu podziału w naturze.Sąd Wojewódzki reprezentuje bowiem pogląd, że przez podział w naturze należy rozumieć podział fizyczny, a nie - jak w niniejszej sprawie - przyznanie jednemu z uczestników całej nieruchomości.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wnosi o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego, jak również pkt VI postanowienia Sądu Powiatowego w Lesznie z dnia 26.III.1962 roku oraz o zmianę pkt V tegoż postanowienia w części określającej wpis stosunkowy na kwotę 3.770 zł i określenie tego wpisu na kwotę 755 zł 10 gr.Skarżący zarzuca zaskarżonym postanowieniom naruszenie art. 17 § 1 ustawy z dnia 27.VI.1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli oraz art. 70 i art. 81 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Pierwszym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia jest kwestia, jakie przepisy o opłatach sądowych powinny znaleźć zastosowanie wówczas, gdy w związku ze śmiercią jednego z małżonków oraz ustaniem wobec tego wspólności ustawowej wszczęte zostanie postępowanie o dział spadku i zniesienie współwłasności. Chodzi w szczególności o to, czy w takiej sytuacji za właściwy uznać należy art. 70 p. o k.s. w spr. cyw., normujący wymiar wpisu w sprawach o zniesienie współwłasności, czy też art. 81 p. o k.s. w spr. cyw., dotyczący należnego wpisu w sprawach działowych.Sądy obu instancji przychyliły się do pierwszej z tych alternatyw, skoro Sąd Powiatowy należną od wniosku opłatę wymierzył na podstawie art. 70 p. o k.s. w spr. cyw., a Sąd Wojewódzki stanowisko to zaakceptował. Jednakże pogląd ten budzi poważne wątpliwości.Pogląd ten pomija mianowicie, że zgodnie z art. 17 § 1 ustawy o postęp. niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli, do postępowania w sprawach podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej stosuje się odpowiednie przepisy o postępowaniu spadkowym, dotyczące działu spadku. Wynika stąd, że jakkolwiek na skutek śmierci jednego z małżonków ustaje wspólność majątkowa, a pomiędzy pozostałym przy życiu małżonkiem oraz spadkobiercami drugiego małżonka powstaje współwłasność, to jednak w zakresie trybu postępowania przy zniesieniu tej współwłasności stosuje się postanowienia dotyczące nie zniesienia współwłasności, lecz działu spadku.Ponieważ przepisy regulujące wymiar opłat sądowych należą do przepisów o charakterze formalnym, normujących w szerokim znaczeniu tryb postępowania, przeto w tych warunkach i zgodnie z cytowanym art. 17 § 1 ustawy o postęp. w sprawach rodzinnych, w sprawach o zniesienie współwłasności między pozostałym przy życiu małżonkiem a spadkobiercami drugiego małżonka wymiar opłaty sądowej reguluje nie przepis art. 70, lecz art. 81 p. o k.s. w spr. cyw. W tym stanie rzeczy trzeba stwierdzić, że Sąd Powiatowy, ustalając wpis stosunkowy na podstawie art. 70 p. o k.s. w sprawach cywilnych, naruszył wymienione na wstępie przepisy prawa, a Sąd Wojewódzki, oddalając zażalenie, nadto przepis art. 383 w związku z art. 394 § 3 k.p.c.Zarówno norma art. 70, jak i art. 81 p. o k.s. w spr. cyw. przewidują obniżoną wysokość wpisu w dwóch wypadkach, a mianowicie: gdy wniosek zgłoszony przez wszystkich współwłaścicieli lub spadkobierców zawiera zgodne wskazanie sposobu podziału oraz gdy na zgodne żądanie dochodzi do sprzedaży rzeczy z licytacji. W związku z treścią tych przepisów Sąd Wojewódzki reprezentuje pogląd, że przez "podział" należy rozumieć fizyczne podzielenie obiektu, a nie przyznanie jednemu z uczestników, choćby na zgodny wniosek wszystkich pozostałych, całej nieruchomości będącej przedmiotem działu lub zniesienia współwłasności.Nie można zaprzeczyć, że w świetle wykładni gramatycznej "podział" rzeczy, o którym mowa w art. 70 i 81 p. o k.s. w spr. cyw., sprowadza się do fizycznego podzielenia przedmiotu działu lub zniesienia współwłasności na kilka określonych i wydzielonych części, natomiast przyznanie całej nieruchomości tylko jednemu uczestnikowi postępowania nie jest podziałem rzeczy w ścisłym tego słowa znaczeniu.Za przyjęciem tego rodzaju wykładni powołanych art. 70 i 81 mogłaby również przemawiać i ta przesłanka, że obowiązujące przepisy w wielu wypadkach przeciwstawiają "podział" rzeczy drugiej możliwości mogącej powstać w wyniku działu lub zniesienia współwłasności, tj. możliwości przyznania całego majątku jednej osobie (art. 158, 162 dekretu o postęp. spadk.).Zwrócić jednak trzeba uwagę na to, że prawidłowa wykładnia omawianych przepisów nie może ograniczać się tylko do wykładni czysto werbalnej, lecz musi również uwzględniać cel przepisu. Ten cel przepisu wskazuje, że przyczyną wprowadzenia obniżonego wpisu (art. 70 i 81 p. o k.s. w spr. cyw.) jest stosunkowo nieznaczny wkład pracy sądu w wypadkach, gdy uczestnicy wyrażają zgodę co do sposobu podziału lub też zgodnie domagają się sprzedaży rzeczy z licytacji.Mając na względzie tę okoliczność, trzeba przyjąć, że z omawianego punktu widzenia, tj. wkładu pracy sądu, nie ma istotnej różnicy między zgłoszonym przez uczestników zgodnym sposobem podziału a zgodą uczestników na przyznanie rzeczy tylko jednemu z nich. Teleologiczna przeto wykładnia art. 70 i 81 p. o k.s. w spr. cyw. pozwala dojść do wniosku, że przewidziany w tych przepisach obniżony wpis pobiera się zawsze w razie zgodnego wniosku wszystkich uczestników postępowania bez względu na to, czy wniosek ten dotyczy "podziału" nieruchomości, czy też przyznania całego obiektu jednemu z uczestników.Z wyżej przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji postanowienia.