III CZP 17/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: T. Miłkowski, K. Kołakowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary S. z udziałem Rafała K. o dział spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 30 listopada 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w razie sporządzenia tzw. "zapisu bankowego" w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 prawa bankowego z dnia 26 lutego 1982 r. (Dz. U. Nr 7, poz. 56) i wobec treści pkt 3 tegoż ustępu, iż sumy wymienione w ust. 1 pkt 2 nie należą do spadku po wkładcy, nie wchodzi również w skład spadku uprawnienie do nabycia samochodu osobowego, jeżeli kwoty wymienione w pkt 2 ust. 1 art. 37 prawa bankowego znajdują się na specjalnym rachunku przedpłat na samochody osobowe, którego saldo wraz z procentem likwidacyjnym w chwili otwarcia spadku nie przekroczyły dopuszczalnej w ust. 1 pkt 2 art. 37 prawa bankowego kwoty;2. W przypadku pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie - czy w skład spadku po wkładcy wchodzi tylko uprawnienie do nabycia samochodu, czy też tzw. "ekspektatywa", stanowiąca wartość samochodu według cen wolnorynkowych odpowiadająca stosunkowi wysokości wkładu zgromadzonego przez wkładcę do ceny detalicznej nabycia samochodu?"podjął następującą uchwałę:Wskazanie - stosownie do art. 37 ust. 1 pkt 2 prawa bankowego z dnia 26 lutego 1982 r. - osoby, której bank obowiązany jest wypłacić po śmierci wkładcy kwotę z jego wkładów oszczędnościowych na rachunku przedpłat na samochód osobowy, wyłącza ze spadku po wkładcy tylko uprawnienia do tej kwoty, nie oznacza zaś rozporządzenia przez wkładcę uprawnieniami związanymi z tym rachunkiem. Na wchodzące do spadku uprawnienie związane z rachunkiem przedpłat na samochód osobowy składa się przyszła możliwość nabycia samochodu, którego wartość, według cen wolnorynkowych, podlega w dziale spadku rozliczeniu według stosunku części wkładu zgromadzonego przez spadkodawcę i zgromadzonego po jego śmierci do ceny detalicznej samochodu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienia prawne powstały przy rozpoznawaniu rewizji od postanowienia o dziale spadku, w skład którego - jak to ustalił Sąd Rejonowy - wchodzi "prawo do przedpłaty na nabycie samochodu osobowego marki Fiat 125p zgromadzony w PKO w D. G.". Wnioskodawczyni, kwestionując przyznanie uczestnikowi postępowania prawa do kwoty zgromadzonej na rachunku przedpłat (zwiększonej o odsetki), prawa do dalszych wpłat i odbioru tego samochodu, zarzuciła nieuwzględnienie "bankowego zapisu" kwoty zgromadzonej na tym rachunku na rzecz wnioskodawczyni, a tym samym woli spadkobierczyni co do realizowania przedpłaty. Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Celem systemu przedpłat wprowadzonego uchwałą nr 49 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1981 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych dla ludności oraz rozwoju zaplecza motoryzacji (M.P. Nr 7, poz. 59 ze zm.) było uczynienie z tej formy podstawowej drogi sprzedaży samochodów osobowych produkcji krajowej. Specjalne rachunki przedpłat, prowadzone przez powszechne kasy oszczędności, zapewnić miały po odpowiednim okresie oszczędzania i spełnieniu innych warunków uzyskanie uprawnienia z tego rachunku do nabycia samochodu. Uprawnienie to mogło przejść na inną osobę tylko w drodze spadku (§ 3 ust. 2 pkt 1 in fine tej uchwały). Potraktowanie przez bank takiego rachunku mimo jego specjalnego charakteru jako rachunku oszczędnościowego i przyjęcie od dokonującego przedpłat pisemnego wskazania osoby, której jest obowiązany po śmierci wkładcy wypłacić określoną kwotę (art. 37 ust. 1 pkt 2 pr. bankowego z 1982 r.), oznacza - w istocie - że osoba ta nabywa w ten sposób prawo do wypłaty takiej kwoty, i to z tym skutkiem, że nie wchodzi ona do spadku (ust. 3 tego przepisu). Zapewne dlatego Powszechna Kasa Oszczędności w D. G. wskazała Sądowi Rejonowemu, że stan oszczędności na rachunku przedpłat wynosił w chwili śmierci spadkowczyni kwotę 228.000, zaś procent likwidacyjny - 123.564 zł. W rzeczywistości nie jest sporne w sprawie takie uprawnienie wnioskodawczyni. Nie zażądała ona bowiem od Banku wypłaty kwoty tak określonej i tym samym nie doprowadziła do likwidacji rachunku przedpłat prowadzącego do uzyskania uprawnienia do nabycia samochodu, zaś w treści dokonanego wskazania dopatruje się dyspozycji spadkodawczyni także co do przeniesienia wyłącznie na nią uprawnienia z tego rachunku (a więc do nabycia samochodu przy dalszym spełnianiu wymaganych warunków). Ograniczając się do treści przedstawionego zagadnienia stwierdzić należy, że w treści art. 37 ust. 1 pkt 2 prawa bankowego z 1982 r. brak jest jakichkolwiek podstaw do takiej wykładni, tym bardziej że przepis ten, jako wprowadzający wyjątek od reguł dziedziczenia, nie może być wykładany rozszerzająco. Kwestia objęta drugim z przedstawionych zagadnień była już przedmiotem uchwał podejmowanych przez Sąd Najwyższy. W szczególności w uchwale z dnia 17 grudnia 1982 r. III CZP 53/82 (OSNCP 1983, z. 5-6, poz. 73) Sąd Najwyższy w sprawie o podział majątku wspólnego przyjął, że gdy po ustaniu wspólności jedno z małżonków wniosło pozostałą część przedpłaty i odebrało samochód, w skład majątku dorobkowego wchodzi część wartości samochodu według cen wolnorynkowych, która odpowiada stosunkowi wysokości wkładu zgromadzonego przez małżonków do ceny detalicznej nabycia samochodu. Uchwała ta znalazła potwierdzenie w uchwale z dnia 24 listopada 1988 r. III CZP 94/88 (nie publ.), w której uzasadnieniu Sąd Najwyższy uznał, że zasady tej nie zmienia fakt nieodebrania jeszcze samochodu. W uchwale zaś z dnia 9 grudnia 1988 r. III CZP 96/88 (OSNCP 1989, z. 12, poz. 205) Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu o podział majątku dorobkowego i o dział spadku po zmarłym małżonku, w tym uprawnienie do nabycia samochodu, związane ze specjalnym rachunkiem przedpłat, wartość tego uprawnienia określa cena wolnorynkowa samochodu z daty działu. Podzielając przyjęty w tych uchwałach kierunek wykładni Sąd Najwyższy wskazał sposób rozliczania uprawnień związanych z tym rachunkiem z uwzględnieniem okoliczności sprawy, tj. dokonania dalszych wpłat po śmierci spadkodawcy.