III CZP 21/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca).Sędziowie SN: H. Ciepła, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Waldemara B. przeciwko Halinie B. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Radomiu postanowieniem z dnia 29 grudnia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy dopuszczalne jest ustalenie w trybie art. 189 k.p.c. prawa własności rachunku przedpłat na samochód osobowy na rzecz osoby, która nabyła prawo do tego rachunku od jego posiadacza?2. Czy w takim procesie zachodzi po stronie pozwanej współuczestnictwo konieczne Narodowego Banku Polskiego?"podjął następującą uchwałę:Żądanie ustalenia przez sąd, że posiadacz specjalnego rachunku przedpłat przeniósł na osobę trzecią uprawnienie z tego rachunku do nabycia samochodu osobowego, nie jest wyłączone (art. 189 k.p.c.), chyba że postanowienia umowne sprzeciwiają się "cesji rachunku przedpłat" (art. 509 § 1 k.c.); w takim procesie nie jest konieczny udział po stronie pozwanej Narodowego Banku Polskiego (art. 72 § 2 k.p.c.). Uzasadnienie faktycznePowszechna Kasa Oszczędności (Oddział Specjalistyczny NBP) w R. uruchomiła w 1981 r. dla pozwanej rachunek przedpłat na nabycie samochodu osobowego "Fiat-126p". Powód twierdził, że w styczniu 1982 r. wykupił od pozwanej rachunek przedpłat, opiewający wówczas na kwotę 42.000 zł. Pozwana - przyjmując, że książeczka przedpłat znajduje się w posiadaniu powoda i od tego czasu on wnosił raty na przedpłatę - jednak temu zaprzeczyła. W tej sytuacji powód wystąpił przeciwko niej z powództwem o ustalenie, że przedmiotowy rachunek - prowadzony na nazwisko pozwanej - stanowi jego własność (art. 189 k.p.c.). Uznając, że cesja rachunku przedpłat nie jest zabroniona, wyrokiem z dnia 7 września 1988 r. Sąd Rejonowy w Radomiu orzekł zgodnie z żądaniem powoda. Przy rozpoznawaniu rewizji pozwanej powstały dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienia prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały. Przystępując do rozważań nad sposobem rozstrzygnięcia tych zagadnień należy wyjść od tego, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny wobec przeciwnika w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, stanowi więc merytoryczną przesłankę powództwa z art. 189 k.p.c. Taki interes zachodzi zwłaszcza wówczas, gdy istnieje obiektywna niepewność stanu prawnego lub prawa. Stan niepewności może wywołać zaprzeczenie przez zbywcę, aby doszło do nie zabronionego przeniesienia przezeń wierzytelności na osobę trzecią (art. 353 k.c.). W takiej więc sytuacji - a zatem, gdy cesja nie została wyłączona - cesjonariusz może żądać ustalenia przez sąd, że w drodze umowy nabył wierzytelność cedenta od dłużnika (art. 509 § 1 k.c.). Z umowy przedwstępnej (art. 393 k.c.) wypływa dla właściciela rachunku przedpłat wierzytelność do PP "Polmozbyt" o sprzedanie mu w trybie przedpłat samochodu osobowego. Osoba trzecia jednak nie miałaby interesu prawnego w ustaleniu, że od dotychczasowego posiadacza nabyła rachunek przedpłat, gdyby przeniesienia powiązanej z nim wierzytelności zabraniały przepisy obowiązującego prawa (art. 58 § 1 k.c.). Ustawowy zakaz (art. XVI przep. wprow. k.c.) cesji rachunku przedpłat wyprowadzano z § 3 ust. 2 pkt 1 uchwały nr 49 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1981 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych dla ludności oraz rozwoju motoryzacji (M.P. Nr 7, poz. 59), wydanej na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. prawo bankowe (Dz. U. Nr 20, poz. 108). Uchwała nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych w latach 1989-1992 (M.P. Nr 1, poz. 3), uchylająca tę uchwałę (§ 10), zawiera wzmiankę, że "sprzedaż samochodów osobowych dla ludności w systemie przedpłat dokonywanych w latach 1981-1985 będzie kontynuowana na dotychczasowych zasadach, z tym że dopuszcza się możliwość przenoszenia na inną osobę uprawnienia z rachunku przedpłat, do nabycia samochodu" (§ 5 ust. 1). Wytworzyło to sytuację dającą podstawę do uznania, że przeniesieniu przez posiadacza rachunku przedpłat na inne osoby uprawnienia do nabycia w trybie przedpłat samochodu osobowego, nie sprzeciwiają się - i nie zabraniały - przepisy ustawowe. Nie można jednak było nie zwrócić uwagi na to, że art. 509 § 1 k.c. wskazuje, iż przeniesienie wierzytelności na osobę trzecia nie jest dopuszczalne również wówczas, gdy w umowie między wierzycielem i dłużnikiem zabroniono przelewu wierzytelności. Postanowienia zawarte w "potwierdzeniu przyjęcia przedpłaty informują, że stanowią one warunki umowne pomiędzy bankiem a klientem", i zarazem podają, że wspomniany dokument stanowi "stwierdzenie zawarcia przedwstępnej umowy o nabycie samochodu osobowego pomiędzy wpłacającym a sprzedawcą" (PP "Polmozbyt"), w imieniu którego działają powszechne kasy oszczędności jako oddziały specjalistyczne NBP. Postanowienia te jednak zawierają zastrzeżenie, że rachunek przedpłat "nie podlega cesji" (pkt 1, 19). Oznacza to, że przeniesienie - wbrew takiemu zastrzeżeniu - uprawnienia z rachunku przedpłat na inną osobę byłoby bezskuteczną czynnością prawną (art. 514 k.c.). Umowny zakaz mogłaby jednak zniweczyć - nawet późniejsza - zgoda powszechnej kasy oszczędności (oddziału specjalistycznego NBP) na zbycie wierzytelności wpływającej z rachunku przedpłat. Jej zgoda - skoro działa także w imieniu dłużnika (PP "Polmozbyt") - prowadziłaby do uznania, że zbycie przez posiadacza rachunku przedpłat na rzecz osoby trzeciej stało się ważną czynnością prawną. Osoba trzecia, uzyskawszy (również ex post) taka zgodę miałaby zatem interes prawny w ustaleniu, że wykupiła od dotychczasowego posiadacza rachunku przedpłat uprawnienie z tego rachunku do nabycia samochodu osobowego. Z powyższego wynika, że uprzednie (art. 316 § 1 k.p.c.) odstąpienie przez Powszechną Kasę Oszczędności (oddział specjalistyczny NBP) od umownego zakazu "cesji rachunku przedpłat" warunkuje istnienie interesu prawnego osoby trzeciej do wystąpienia o ustalenie przez sąd, że wykupiła od dotychczasowego posiadacza wierzytelność uprawniającą do nabycia w systemie przedpłat samochodu osobowego. Sposób rozstrzygnięcia sporu pomiędzy dotychczasowym posiadaczem rachunku a osobą trzecią pozostaje - w takiej sytuacji - poza zainteresowaniem Powszechnej Kasy Oszczędności. Jej udział więc - jako przedstawiciela Narodowego Banku Polskiego - w tym sporze nie jest konieczny (art. 72 § 2 k.p.c.).Mając na uwadze powyższe, przedstawione zagadnienia prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).