I CR 184/87

Uzasadnienie faktycznePowódka - Spółdzielnia Usług Rolniczych w S., jako generalny wykonawca robót budowlanych na rzecz LOK - Oddział w A., zawarła z pozwanym Tadeuszem Z. (Przedsiębiorstwo "Z". w C.) umowę, w myśl której miał on - jako podwykonawca - wykonać za wynagrodzeniem określone roboty, korzystając przy tym na zasadzie najmu ze środków transportu i sprzętu powódki oraz używając materiałów odprzedanych przez powódkę. Roboty określone w umowie w zasadzie zostały wykonane.Ponieważ pozwany nie zapłacił wynagrodzenia za korzystanie ze środków transportu i sprzętu powódki oraz ceny za materiały odsprzedane mu przez powódkę, ta wystąpiła z powództwem o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kwoty 1.470.923 złotych z odsetkami.Pozwany, nie kwestionując zasady powództwa, wniósł o jego oddalenie. Zarzucił, że powódka nie przedstawiła kart pracy środków transportu i sprzętu, co uniemożliwiło mu sprawdzenie zasadności faktur obejmujących należność za najem tych środków i sprzętu. Następnie przedstawił do potrącenia kwotę 1.136.242 złotych, określoną później na 1.595.690 złotych, jako przysługującą mu od powódki należność za wykonane roboty na rzecz LOK - Ośrodek w A.Sąd Wojewódzki w S. wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1987 r. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 1.493.277 złotych z odsetkami oraz kosztami procesu i oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ten ustalił bowiem, że prawidłowo obliczona należność za korzystanie ze środków transportu i sprzętu powódki oraz za dostarczone przez nią materiały, do zapłacenia której obowiązany jest pozwany, wynosi 1.433.277 złotych. Natomiast przedstawiony przez pozwanego zarzut potrącenia - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie podlega uwzględnieniu, albowiem "potrącenie nie mogło wchodzić w rachubę, gdyż nie spełnione zostały wymogi art. 498 § 1 k.c. Do wzajemnych rozliczeń stron niezbędne jest bowiem rozliczenie całej umowy, podczas kiedy powódka w sprawie niniejszej dochodziła tylko należności za najem środków transportu i sprzętu oraz za dostarczone materiały".Wymieniony wyrok w części uwzględniającej powództwo zaskarżył pozwany. Opierając rewizję na podstawach przewidzianych w art. 368 pkt 1, 3 i 4 k.p.c., wniósł o zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego w zaskarżonej części i oddalenie powództwa, ewentualnie o uchylenie tegoż wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skoro w toku rozpoznania sprawy zaistniała możliwość ustalenia na podstawie dokumentów źródłowych wysokości należności za korzystanie przez pozwanego ze środków transportu i sprzętu powódki oraz za dostarczone przez nią materiały, to - wbrew stanowisku skarżącego - bez znaczenia dla oceny zasadności roszczenia obejmującego tę należność jest okoliczność, iż pozwany, wobec niedostarczenia mu przez powódkę kart pracy środków transportu i sprzętu, nie miał wcześniej możliwości sprawdzenia, czy przedstawione mu faktury dotyczące tej należności były prawidłowe. Okoliczność ta mogłaby jedynie być istotna dla ustalenia - w związku z treścią stosunku prawnego łączącego strony - daty, od której pozwany opóźnił się ze spełnieniem świadczenia (art. 481 § 1 k.c.) i rozstrzygnięcia o kosztach procesu, jeżeli spełnione zostały wszystkie warunki przewidziane w art. 101 k.p.c.Ustalenie dokonane w sprawie, iż prawidłowo obliczona należność dochodzona pozwem wynosi 1.433.277 złotych, ma oparcie w pisemnej opinii złożonej przez biegłego B. G. Opinia ta, w związku z zarzutami pozwanego, była uzupełniana, przy czym w dodatkowych czynnościach biegłego brał udział pełnomocnik pozwanego. Ponadto biegły ustnie wyjaśnił opinie na rozprawie, w obecności pełnomocnika pozwanego W tych okolicznościach podniesienie dopiero w rewizji nowego zarzutu, że "opinia została oparta na błędnej kalkulacji kosztów transportu pospółki", jest niczym nie usprawiedliwione. Ustosunkowując się do tego spóźnionego zarzutu powódka wyjaśniła zresztą - jak wydaje się, przekonywająco - iż kalkulacja wykorzystana przez biegłego była sporządzona prawidłowo.Zasadnie natomiast skarżący zarzuca błędność stanowiska zaskarżonego wyroku w kwestii podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia.Zarzut potrącenia jest środkiem obrony pozwanego w procesie, którego dopuszczalność, inaczej niż np. powództwa wzajemnego (art. 204 § 1 k.p.c.), nie jest ograniczona żadnymi szczególnymi przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Dla dopuszczalności zgłoszenia tego zarzutu w procesie konieczne jest spełnienie przesłanek potrącenia przewidzianych w art. 498 § 1 k.c. Tak wiec - stosownie do wymienionego przepisu - powód i pozwany muszą być jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem obu wierzytelności muszą być pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, obie wierzytelności muszą być wymagalne i mogą być dochodzone przed Sądem, przed państwową komisją arbitrażową lub przed innym organem państwowym. Dla dopuszczalności zarzutu potrącenia nie jest zaś konieczne, aby obie wierzytelności wynikały z tego samego stosunku prawnego lub ze stosunków prawnych pozostających ze sobą w związku. Spór miedzy stronami co do istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia lub jej rozmiarów nie wyłącza także dopuszczalności zarzutu potrącenia.Wierzytelność przedstawiona do potrącenia przez pozwanego w sprawie może być w świetle art. 498 § 1 k.c. potrącona z wierzytelnością do dochodzoną pozwem. Okoliczność, że przedmiotem powództwa jest wierzytelność z innego zobowiązania niż zobowiązanie, z którego wynika wierzytelność przedstawiona do potrącenia (ale oba zobowiązania są rezultatem tej samej umowy), jest bez znaczenia dla dopuszczalności potrącenia.Sąd Wojewódzki bezpodstawnie uchylił się od rozpoznania sprawy w zakresie merytorycznej oceny zasadności zarzutu potrącenia podniesionego przez pozwanego. Wydany przezeń wyrok w części zaskarżonej oraz orzekającej o kosztach procesu należało przeto uchylić i przekazać sprawy w tym zakresie temuż Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję rewizyjną (art. 388 § 1 k.p.c., art. 108 § 2 k.p.c.). Należy dodać, że przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania otwiera drogę - między innymi - do zakwestionowania przez pozwanego prawidłowości opinii złożonej w sprawie przez biegłego B. G.