III CZP 51/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: Z. Świeboda, A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego w sprawie z powództwa Prokuratora Rejonowego w Lublińcu przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu (...) w P. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Częstochowie postanowieniem z dnia 16 lipca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy umowa sprzedaży w formie subskrypcji kaset magnetofonowych, przy których produkcji niezbędne jest zaangażowanie walut wymienialnych przy niezmienionej cenie w wypadku wprowadzonej przez Narodowy Bank Polski obniżki wartości złotego wobec tych walut, nie nosi cech sprzeczności z zasadami współżycia społecznego?"podjął następującą uchwałę:Wzrost kosztów produkcji kaset magnetofonowych nie ma wpływu na ważność subskrypcyjnej umowy sprzedaży tych kaset w części odnoszącej się do ustalonej przez strony ceny.Uzasadnienie faktycznePozwane Przedsiębiorswo Państwowe (...) w P. rozprowadziło w 1986 r. na terenie kraju talony subskrypcyjne na kasety magnetofonowe do nauki języka angielskiego. Wykupienie talonu za zapłatą 2.000 zł, stanowiącego "pokwitowanie wpłaty zadatku", uprawniało nabywców do sukcesywnego otrzymywania 24 sztuk kaset w cenie kompletu 14.400 zł. Osoby, na rzecz których Prokurator Rejonowy w L. wytoczył powództwo, tj. Bogdan O. - w dniu 11 czerwca 1986 r. i Halina T. - w dniu 25 stycznia 1986 r., w księgarni w L. nabyli wspomniane talony, za które zapłacili po 2.000 zł, po czym po okresie od stycznia 1987 r. otrzymali 20 kaset w cenie po 600 zł każda. Natomiast za 4 ostatnie kasety, odebrane w styczniu 1987 r., zapłacili na żądanie księgarni po 700 zł. Strona pozwana podniosła, że pobranie od subskrybentów wyższej ceny za ostatnie cztery kasety zostało spowodowane tym, że Przedsiębiorstwo Zagraniczne - Wytwórnia Fonograficzna (...) w P., producent kaset, korzystając z materiału sprowadzanego za dewizy z drugiego obszaru płatniczego, w związku z wprowadzoną z dniem 1 września 1986 r. przez Prezesa NBP zmianą kursu waluty polskiej w stosunku do walut obcych, podniosło cenę kaset sprzedawanych pozwanemu PP (...).W przedstawionym stanie rzeczy prokurator domagał się zasądzenia na rzecz wymienionych na wstępie subskrybentów po 400 zł tytułem zwrotu nadpłaty.Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił zgodnie z żądaniem strony powodowej, z tym uzasadnieniem, że pozwane Przedsiębiorstwo wiązała cena umówiona z nabywcami kaset i jednostronne jej podwyższenie przez sprzedawcę było pozbawione skuteczności prawnej. Roszczenie pozwu znajduje podstawę w art. 405 i 410 k.c. Aczkolwiek bowiem nabywcy mieli świadomość nienależności świadczenia, to jednak znajdowali się w sytuacji przymusowej (art. 411 pkt. 1 k.c.). Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego PP (...) w P., opartej m.in. na zarzucie wadliwości ustalenia, że treść umowy subskrypcyjnej nie upoważniała sprzedawcy do określenia ceny za ostatnie cztery kasety w dacie ich odbioru, Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość prawną, którą wyraził w zagadnieniu przedstawionym Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie prawne w ujęciu przedstawionego Sądowi Najwyższemu pytania prawnego nie wyraża istoty sporu, którego źródłem są kontrowersyjne stanowiska stron co do treści umowy subskrypcyjnej sprzedaży w części dotyczącej ceny. Według strony powodowej cena ta została ustalona kwotowo i ostatecznie w dacie zawarcia umowy, pozwane Przedsiębiorstwo zaś utrzymuje, że cena kompletu kaset miała być definitywnie ustalona przy odbiorze czterech ostatnich kaset, a wpłata dokonana przy pobraniu talonu stanowiła zaliczkę na poczet ceny tych właśnie kaset. Jest to sprawa ustalonego przez sąd meriti stanu faktycznego, poddanego kontroli rewizyjnej. Poza tym - w związek z zapytaniem Sądu Wojewódzkiego - należy zauważyć, że każda czynność prawna do swojej ważności wymaga zgodności z zasadami współżycia społecznego (por. art. 58 § 2 k.c.). Jest to również zagadnienie kontekstu faktycznego, tj. okoliczności danego wypadku, i jakakolwiek próba uogólnień adekwatnych do każdej sytuacji z góry byłaby skazana na niepowodzenie.Pozwane PP (...) zawarło ze subskrybentami umowę sprzedaży i umowa ta została wykonana. Żadna ze stron nie twierdzi, że wymieniona czynność prawna była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Skutkiem takiego stanu rzeczy byłby zresztą zwrot świadczeń wzajemnych (por. art. 497 k.c.). Natomiast z okoliczności sprawy wynika, że w okresie wykonywania umowy zaistniały po stronie sprzedawcy okoliczności, które spowodowały, że wzrost kosztów pozyskiwania kaset przez sprzedawcę (w konsekwencji zmiany kursu waluty polskiej i zwyżki ceny materiałów importowanych z drugiego obszaru płatniczego) pozbawił transakcję opłacalności, a ponadto naraził sprzedawcę na możliwość straty. W związku z tym Dom Książki zażądał za cztery ostatnie kasety ceny wyższej od ceny kaset poprzednio wydanych i - jak dotychczas - nie ma danych, że spotkał się ze strony subskrybentów z odmową przyjęcia kaset po cenie zawyżonej. Taki stan rzeczy uzasadnia udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne tej treści, że wzrost kosztów produkcji kaset magnetofonowych nie ma wpływu na ważność subskrypcyjnej umowy sprzedaży tych kaset w części odnoszącej się do ustalonej przez strony ceny. Jest to bowiem sprawa ryzyka handlowego, jakie ponosi każdy sprzedawca, zwłaszcza w sytuacji - jak przy umowie subskrypcyjnej - gdy świadczy na przestrzeni dłuższego okresu, po cenie ustalonej przy zawarciu umowy. Takiego ryzyka nie można przerzucać na kupującego niezależnie od tego, czy sprzedawca mógł przewidzieć niekorzystną dla siebie zmianę, czy też został nią zaskoczony. Nie znajduje prawnego uzasadnienia jednostronne, tj. bez uzyskania zgody kupującego, podwyższenie ceny przez sprzedawcę usiłującego uniknąć straty. W szczególności zasady współżycia społecznego nie mogą stanowić podstawy żądania wyższej ceny, gdyż samo przez się nie są one źródłem prawa. Wobec tego te zasady współżycia społecznego, które w sprawie niniejszej wskazują na społeczną użyteczność rozpisywania subskrypcji dzieł przeznaczonych do zaspokajania w dużej skali potrzeb kulturalnych oraz akceptują zaangażowanie w takich akcjach znacznego majątku społecznego, również nie mogłyby usprawiedliwić wiążącego kupującego podwyższenia ceny przez sprzedawcę. Docenianie przez subskrybentów tych zasad przejawia się w przyjęciu zmienionych warunków sprzedaży.Z tych zasad powództwo prokuratora wymaga oceny na gruncie przepisów o nienależnym świadczeniu (por. art. 411 k.c.), jeżeli - w wyniku oceny rewizyjnej - prawidłowe okaże się ustalenie, że cena wszystkich kaset ustalona została w zawartej umowy i w okresie wykonywania umowy nie doszło do jej zmiany w części dotyczącej ceny ostatnich kaset.