III PZP 11/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Bała.Sędziowie SN: A. Filcek (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, R. Chruszczow, w sprawie z powództwa Spółdzielni Pracy Instalacji Gazowych i Sanitarnych w S. przeciwko Dominikowi K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 30 listopada 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zadłużenie kierownika zakładu usługowego prowadzonego na zryczałtowanym rozrachunku wynikające z nieodprowadzenia na rzecz zakładu pracy należnego ryczałtu miesięcznego ulega przedawnieniu rocznemu (art. 291 § 2 k.p.), czy trzyletniemu (art. 291 § 1 k.p.)?"podjął następującą uchwałę:Roszczenie zakładu pracy przeciwko pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku o zapłatę ryczałtu miesięcznego podlega przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 291 k.p.). Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki przedstawiając Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji uchwały pytanie prawne jako budzące poważne wątpliwości uzasadnił je rozbieżnością stanowiska Sądu Najwyższego w kwestii objętej tym pytaniem, wyrażonego w orzeczeniach: z dnia 6 września 1982 r. IV PR 260/82 (OSPiKA 1983, z. 4, poz. 79), z dnia 20 maja 1980 r. IV PR 147/80 (OSNCP 1980, z. 12, poz. 244) i z dnia 21 stycznia 1983 r. IV PR 365/82 (OSNCP 1983, z. 10, poz. 159).Jednakże jedynie w pierwszym z powołanych orzeczeń (z dnia 6 września 1982 r.) Sąd Najwyższy zajął się w sposób wyraźny przedawnieniem roszczenia zakładu pracy przeciwko pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku o zapłatę ryczałtu miesięcznego wypowiadając pogląd, że ulega ono trzyletniemu przedawnieniu z art. 291 § 1 k.p.Tezy dwu kolejno wymienionych orzeczeń nie dotyczą przedawnienia roszczeń o zapłatę ryczałtu miesięcznego, lecz innej materii, mianowicie w orzeczeniu z dnia 20 maja 1980 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że roszczenie zakładu pracy o zapłatę z tytułu rozliczenia się z materiałów dostarczonych pracownikowi w celu wykonania usług w zakładzie prowadzonym na zryczałtowanym rozrachunku podlega jednorocznemu przedawnieniu, a w orzeczeniu z dnia 21 stycznia 1983 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "sytuacja prawna kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku jest taka sama jak pracownika, któremu powierzono mienie z obowiązkiem wyliczenia się z niego (kierownika sklepu, magazynu, budowy). Odpowiada więc on wobec spółdzielni za szkodę spowodowana niewyliczeniem się na podstawie art. 124 k.p., a nie przepisów prawa cywilnego".Również w uzasadnieniu obu wymienionych orzeczeń nie został wyrażony wprost pogląd, że roszczenia zakładu pracy przeciwko pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku o zapłatę ryczałtu miesięcznego podlegają przedawnieniu rocznemu przewidzianemu w art. 291 § 2 k.p.Nie można natomiast zaprzeczyć, że niektóre poglądy wyrażone w motywach orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1983 r. IV PR 365/82 wydanego w sprawie, w której powodowy zakład pracy domagał się od kierownika zakładu na zryczałtowanym rozrachunku różnych należności z tytułu prowadzenia tego zakładu, w szczególności zapłaty za dostarczone a nierozliczone materiały, uiszczenia umówionego ryczałtu miesięcznego oraz zwrotu obciążającego go podatku, mogą w kontekście z tezą orzeczenia pośrednio uzasadniać wniosek poczyniony przez Sąd Wojewódzki przy przedstawieniu rozważanego pytania prawnego, że roszczenie o zapłatę ryczałtu jest roszczeniem odszkodowawczym określonym w art. 124 k.p., wobec czego podlega przedawnieniu rocznemu (art. 291 § 2 k.p.). Chodzi zwłaszcza o ten fragment motywów, w którym Sąd Najwyższy uznał błędne wyodrębnienie przez stronę powodową i przez Sąd I instancji oddzielnych "roszczeń" o zapłatę ryczałtu, podatku itp., podczas gdy są to jedynie elementy rozliczenia, jakiego dokonuje się przy roszczeniach odszkodowawczych z art. 124 k.p.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Organizowanie i prowadzenie przez spółdzielnię pracy zakładów usługowych na zryczałtowanym rozrachunku było i jest unormowane wewnętrznymi aktami prawnymi o charakterze instrukcyjnym, wydanymi przez Centralny Związek Spółdzielczości Pracy, do których odwołują się zawarte między stronami umowy o pracę (spółdzielcze umowy o pracę). Tak np. w sprawach, w których zapadły wymienione na wstępie orzeczenia Sądu Najwyższego, miała zastosowanie w powyższym przedmiocie uchwała Zarządu CZSP nr 59/77 z dnia 7 lipca 1977 r. (Biul. CZSP nr 14-15, poz. 38), a w niniejszej sprawie - uchwała Zarządu CZSP nr 71/82 z dnia 22 września 1982 r. (Biul. CZSP nr 19, poz. 81), która od dnia 1 stycznia 1989 r. zastąpiona została uchwałą Zarządu CZSP nr 166/88 z dnia 10 grudnia 1988 r. (Biul. CZSP nr 23, poz. 65). Zawierane na podstawie tych przepisów umowy o pracę różniły się i różnią w niektórych swych postanowieniach od powszechnych regulacji wynikających z prawa pracy. W szczególności wynagrodzenie pracowników nie jest z góry określone, natomiast stanowią je wpływy za usługi świadczone przez dany zakład usługowy pomniejszone o ustalony umową miesięczny ryczałt uiszczany zakładowi pracy przez kierownika zakładu usługowego oraz o nie objęte tym ryczałtem koszty prowadzenia zakładu usługowego. Jak przyjmuje judykatura, ten specyficzny sposób obliczania wynagrodzenia za pracę nie odbiera umowie stron cech umowy o pracę. Gdyby jednak z przyczyn od pracowników niezależnych zakład usługowy osiągnął wpływy wystarczające tylko na pokrycie należności zakładu pracy, zakład ten obowiązany byłby świadczyć pracownikom wynagrodzenie za pracę na ogólnych zasadach, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 21 stycznia 1983 r. IV PR 365/82. Skoro zaś strony łączy stosunek pracy, co w niniejszej sprawie jest zresztą bezsporne, przedawnienie ich wzajemnych roszczeń podlega ocenie na podstawie art. 291 k.p.Na tle tego przepisu istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia ma kwestia, czy niezapłacenie zryczałtowanej należności przypadającej comiesięcznie zakładowi pracy od kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku powoduje powstanie po stronie zakładu pracy roszczenia o naprawienie przez kierownika zakładu usługowego szkody, obejmującej tę należność, wyrządzonej przez niego wskutek niewykonania obowiązków pracowniczych. Tylko bowiem takie roszczenie podlega rocznemu przedawnieniu z art. 291 § 2 k.p. Wszystkie inne roszczenia ze stosunku pracy, zarówno pracownika jak i zakładu pracy, ulegają przedawnieniu trzyletniemu z art. 291 § 1 k.p., chyba że pracownik dopuścił się zagarnięcia mienia albo w inny umyślny sposób wyrządził szkodę zakładowi pracy, wówczas bowiem roszczenia o naprawienie tej szkody przedawniają się stosownie do przepisów kodeksu cywilnego (art. 291 § 3 k.p.).Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w tym przedmiocie pogląd wyrażony w powołanym na wstępie orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1982 r. IV PR 260/82, według którego roszczenie o zapłatę przez kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku umówionego ryczałtu na rzecz zakładu pracy ulega trzyletniemu przedawnieniu z art. 291 § 1 k.p., chociaż nie podziela głównego argumentu przytoczonego w tym orzeczeniu dla uzasadnienia tego poglądu, że przeciwny pogląd o rocznym przedawnieniu takiego roszczenia na podstawie art. 291 § 2 k.p. jest nieuzasadniony, gdyż przepis ten dotyczy roszczeń zakładu pracy o naprawienie szkody wyrządzonej przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych łączących się z wykonywaną pracą, co nie zachodzi w wypadku niezapłacenia przez kierownika zakładu usługowego umówionego ryczałtu. Trafnie bowiem podnosi Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pytania, że obowiązek zapłaty tego ryczałtu jest przecież też obowiązkiem pracowniczym wynikającym z treści zawartej przez strony umowy o pracę. Ryczałt ten jednak stanowi samoistny przedmiot zobowiązania, który może być dochodzony sądownie na podstawie art. 56 i 354 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. bez potrzeby sięgania do przepisów o odszkodowaniu za niewykonanie zobowiązania. Podobnie jest w razie niezapłacenia pracownikowi przez zakład pracy umówionego wynagrodzenia, które podlega zasądzeniu jako przedmiot zobowiązania, a nie jako odszkodowanie. Niezapłacenie sumy pieniężnej będącej przedmiotem zobowiązania może natomiast powodować dla wierzyciela szkodę wykraczającą poza tę sumę, w szczególności w razie zwłoki dłużnika, i za tę szkodę ponosi dłużnik odpowiedzialność odszkodowawczą określoną przepisami. Gdy dłużnikiem jest pracownik, regulują ją przepisy rozdziału 1 działu piątego kodeksu pracy. Nie są one natomiast dostosowane do należności z tytułu ryczałtu związanego z prowadzeniem zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku (zwłaszcza art. 117 § 1 k.p. o braku odpowiedzialności za szkodę w takim zakresie, w jakim do jej powstania przyczynił się zakład pracy, oraz art. 115 k.p. i 119 § 1 k.p. ograniczające odpowiedzialność pracownika, który nieumyślnie wyrządził szkodę zakładowi pracy, do rzeczywiście poniesionej straty, a odszkodowanie - do granicy kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika), co pomocniczo świadczy o nieodszkodowawczym charakterze tej należności. Natomiast art. 124 k.p. nie może mieć zastosowania do zadłużenia pracownika z tytułu ryczałtu związanego z prowadzeniem zakładu usługowego również z tego względu, że przepis ten dotyczy odpowiedzialności pracownika wyłącznie z tytułu szkody w mieniu powierzonym mu przez zakład pracy z obowiązkiem zwrotu lub do wyliczenia się. Toteż poglądy wyrażone w powołanych na wstępie tezach orzeczeń Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1980 r. IV PR 147/80 i z dnia 21 stycznia 1983 r. IV PR 365/82 podzielić można tylko w odniesieniu do roszczeń zakładu pracy wobec kierownika zakładu usługowego na zryczałtowanym rozrachunku z tytułu nierozliczenia się z materiałów powierzonych mu przez zakład pracy do wyliczenia się. Powierzenie takie jednak nie następuje w razie dostarczenia przez zakład pracy kierownikowi zakładu usługowego surowców i materiałów w drodze ich odpłatnego zbycia, co w świetle instrukcji stanowiących załączniki do powołanych uchwał CZSP jest regułą, a na co nie zwrócił uwagi Sąd Najwyższy w wymienionych orzeczeniach. W takim bowiem wypadku przedmiotem roszczenia zakładu pracy jest należność za zbyte surowce i materiały, a nie odszkodowanie z tytułu nierozliczenia się z nich.Z powyższych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.