I KZP 30/09

UCHWAŁA Z DNIA 24 LUTEGO 2010 R. I KZP 30/09 Przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Cesarz, J. Sobczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Piotra O., po rozpoznaniu przedstawione-go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w C., postano-wieniem z dnia 6 listopada 2009 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy regulacja przepisu art. 49 § 1 k.k.w. dopuszczająca możliwość odroczenia wykonania grzywny odnosi się także do kary zastępczej grzyw-ny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.?” uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. UZASADNIENIE Wątpliwości leżące u podstaw zagadnienia prawnego wyłoniły się na tle następującego stanu faktycznego. 2 Sąd Rejonowy w C., postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r., na podstawie art. 49 § 1 k.k.w. a contrario nie uwzględnił wniosku skazanego Piotra O. o odroczenie wykonania zastępczej kary grzywny, orzeczonej za niewykonaną karę 8 miesięcy ograniczenia wolności, przyjmując że do wy-konania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania przepisy dotyczą-ce zasadniczej kary grzywny, określone w art. od 45 k.k.w. do art. 51 k.k.w., w tym art. 49 § 1 k.k.w. regulujący możliwość odroczenia ściągnię-cia grzywny albo rozłożenia jej na raty. Przedstawione postanowienie zaskarżył w całości skazany, który wywiódł, że orzeczenie jest błędne i ponowił wniosek o odroczenie wyko-nania zastępczej kary grzywny, motywując go trudną sytuacją materialną. Sąd odwoławczy w toku rozpoznania zażalenia powziął wątpliwości wymagające zasadniczej wykładni ustawy, które przedstawił w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy wska-zał, że problematyka stosowania art. 49 § 1 k.k.w. do kary zastępczej grzywny dotychczas nie była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Zagadnieniem tym nie zajmowali się przedstawiciele doktryny, z wyjątkiem K. Postulskiego, który stwierdził, że „do wykonania zastępczej kary grzyw-ny nie mają zastosowania przepisy dotyczące zastępczych form jej wyko-nania (art. 45 – 51 k.k.w.), ich stosowanie wyłącza bowiem przepis szcze-gólny, którym jest art. 65 § 3 k.k.w.” (Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2009, s. 297). W ocenie Sądu Okręgo-wego zaprezentowane stanowisko nie jest jednak przekonujące, skoro jeszcze na tej samej stronie powołanego komentarza K. Postulski wywodzi, że „z treści art. 65 § 3 k.k.w. można też wyprowadzić wniosek, że dopóki istnieje możliwość ... uiszczenia przez skazanego grzywny, dopóty nie po-winno orzekać się zastępczej kary pozbawienia wolności”. 3 Zdaniem Sądu Okręgowego w C. dopuszczalność stosowania art. 49 § 1 k.k.w. także do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. jest różnie interpretowana przez sądy, które orzekają odmien-nie na gruncie analogicznych sytuacji faktycznych i prawnych. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Naj-wyższy uchwały, że „do wykonania zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania przepis art. 49 § 1 k.k.w.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W orzecznictwie i doktrynie utrwalone jest stanowisko, że wystąpienie z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest możliwe przy zaistnieniu następujących warunków: - w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie prawne”, czyli istotny problem interpretacyjny, a więc taki, który dotyczy przepisu rozbież-nie interpretowanego w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji albo niejasno sformułowanego, dającego możliwość różnych, przeciwstaw-nych interpretacji, - zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli przeciw-działania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w orzecznictwie, bądź mogącym – z uwagi np. na istotne różnice poglądów doktryny – w nim zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla prawidłowego funkcjo-nowania prawa w praktyce, - pojawiło się ono „przy rozpoznaniu środka odwoławczego”, a więc jest powiązane z konkretną sprawą i to w taki sposób, że od rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego zależy rozstrzygnięcie danej sprawy (por. R.Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 264 – 299). Analizując przedstawione przez Sąd Okręgowy pytanie prawne pod kątem powyższych wymagań, należy stwierdzić, że spełnia ono wymogi określone w art. 441 § 1 k.p.k. 4 W procesie wykładni prawa podstawowe znaczenie ma metoda wy-kładni językowej. Dopiero w sytuacji, w której norma wyinterpretowana me-todą językową byłaby w sposób jaskrawy społecznie niedorzeczna, czy też niewątpliwie wskazywałaby na zbyt wąski lub szeroki zakres jej stosowa-nia, taką wykładnię należy odrzucić i odwołać się do zasad wykładni sys-temowej oraz funkcjonalnej (por. Z. Wronkowska, Z. Ziembiński: Zarys teo-rii prawa, Poznań 1997, s. 165; J. Wróblewski: Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1972, s. 151). Zgodnie z treścią art. 49 § 1 k.k.w. sąd może od-roczyć ściągnięcie grzywny albo rozłożyć ją na raty, na czas nie przekra-czający roku „...jeżeli natychmiastowe jej wykonanie pociągnęłoby dla ska-zanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki”. Przepis ten znajduje się w rozdziale VIII Kodeksu karnego wykonawczego dotyczącym kary grzywny, na którą oskarżony został skazany przez sąd pierwszej lub drugiej instancji orzekający w zakresie winy i kary. Natomiast art. 65 § 1 k.k.w. zamiesz-czony został w rozdziale IX zatytułowanym „Kara ograniczenia wolności” i reguluje on sytuację skazanego na karę ograniczenia wolności, który uchy-la się od odbywania tej kary, w związku z czym sąd zamienia ją na zastęp-czą karę grzywny. Niewątpliwie odrębne pojęcia „kara grzywny” i „zastęp-cza kara grzywny”, użyte w tym samym akcie prawnym nie mają identycz-nego znaczenia. Przeciwko utożsamianiu tych pojęć przemawia też argu-ment, że brak jest w Kodeksie karnym wykonawczym przepisu określają-cego, co należy rozumieć pod pojęciem grzywny, analogicznego do przepi-su art. 242 § 3 k.k.w. znajdującego się w rozdziale XXI Kodeksu karnego wykonawczego zatytułowanym „Objaśnienie wyrażeń ustawowych”, z któ-rego wynika, że jeżeli kodeks używa w znaczeniu ogólnym określenia „kara pozbawienia wolności”, należy przez to rozumieć również zastępczą karę pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego, zasadniczą lub zastępczą karę aresztu, karę porządkową oraz środek przymusu skutkujący pozba-wienie wolności, chyba że ustawa stanowi inaczej. 5 Przedstawiony przepis został wprowadzony do Kodeksu karnego wy-konawczego ustawą z dnia 24 lipca 2003 r. o zmianie ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 142, poz. 1380), i gdyby ustawodawca widział potrzebę odpowiedniego zrównania kary grzywny z zastępczą karą grzywny, nic nie stało na przeszkodzie uchwale-niu analogicznego rozwiązania, jak zawarte w art. 242 § 3 k.k.w., dotyczą-cego zastępczej kary grzywny. Zaprezentowane argumenty natury językowej i systemowej, wskazu-jące na różne znaczenie pojęć „kara grzywny” i „zastępcza kara grzywny”, jak już wspomniano, znajdują wsparcie w piśmiennictwie, gdzie wyrażono pogląd, że „do wykonania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania przepisy dotyczące zastępczych form jej wykonania (art. 45 – 51), ich sto-sowanie wyłącza bowiem przepis szczególny, którym jest art. 65 § 3. Przewiduje on, że jeżeli skazany, mimo możliwości uiszczenia zastępczej kary grzywny, nie uiści jej w terminie, a zostanie stwierdzone, iż nie można jej ściągnąć w drodze egzekucji, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności. Jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności jest równoważny dwóm dniom ograniczenia wolności” (Z. Hołda, K. Postul-ski, op. cit. s. 297). Podsumowując, dotychczasowe rozważania wskazują na brak możli-wości stosowania wprost przepisów zawartych w rozdziale VIII Kodeksu karnego wykonawczego dotyczących grzywny do zastępczej kary grzywny orzeczonej na skutek uchylenia się skazanego od odbywania kary ograni-czenia wolności. Przepisy tego kodeksu nie zawierają zatem bezpośred-nich regulacji dotyczących terminu uiszczenia, odroczenia wykonania lub rozłożenia na raty zastępczej kary grzywny orzeczonej w trybie przewidzia-nym w art. 65 k.k.w. Brak jakichkolwiek unormowań w tym zakresie stawia na porządku dziennym kwestię istnienia luk prawnych i ich wypełniania za pomocą ana- 6 logii, czyli metody usuwania luk w ustawie za pomocą analogii legis, w toku której lukę wypełnia się za pomocą istniejącego przepisu podobnego, bądź analogii iuris, gdy lukę wypełnia się na podstawie całokształtu obowiązują-cych norm. Powszechnie przyjmuje się dopuszczalność analogii legis w procesie wykładni przepisów Kodeksu karnego wykonawczego (z wyjątkiem analogii legis na niekorzyść skazanego). Luką w prawie jest taki brak regulacji, co do którego można racjonal-nie twierdzić, że nie jest przez ustawodawcę zamierzony (luka realna – rzeczywista). Nie stanowi luki realnej, luka pozorna – ocenna, wynikająca z subiektywnego poglądu, iż dana materia powinna być prawnie uregulowa-na, a nie jest, co należy oceniać jedynie jako niezgodność czyjegoś ideału prawnego z prawem obowiązującym. Założenia racjonalnego ustawodawcy nakazują uznać nie tylko, że nie mówi on niczego bez potrzeby, lecz także respektować to, czego ustawodawca nie powiedział. To ostatnie stwierdze-nie jest zresztą ujmowane w tradycyjnej regule lege non distinguente nec nostrum est distinguere (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2001 r., WA 15/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 81). Ocena, czy mamy do czynienia z kwestią prawnie obojętną, czy z lu-ką w prawie powinna być ściśle związana z celami, jakie postawił sobie ustawodawca. Dlatego niezbędne staje się odwołanie do funkcjonalnej me-tody wykładni prawa. Celem regulacji prawnej zawartej w art. 65 k.k.w. jest zapewnienie wykonania wobec skazanego uchylającego się od odbywania kary ograniczenia wolności zastępczej kary grzywny, a w drugiej kolejności zastępczej kary pozbawienia wolności. Przykładowo, niewątpliwie istnieje realna luka prawna dotycząca wykonania zastępczej kary grzywny orze-czonej w trybie art. 65 § 1 k.k.w., w postaci braku regulacji odnoszącej się do terminu jej uiszczenia. W opisanej sytuacji konieczne jest wypełnienie wspomnianej luki na drodze analogii legis, przez stosowanie przepisu po- 7 dobnego, to jest art. 44 § 1 k.k.w., określającego, że skazanego na grzyw-nę sąd wzywa do jej uiszczenia w terminie 30 dni. Natomiast wykonaniu zastępczej kary grzywny nie stoi na przeszko-dzie brak możliwości jej odroczenia lub rozłożenia na raty (luka pozorna). Wręcz odwrotnie, ustawodawca świadomie zaniechał takich unormowań, aby zracjonalizować proces wykonywania zastępczej kary grzywny. Zasa-dą bowiem jest, że skazany powinien odbyć karę, którą mu wymierzono, jako odpłatę za popełnione przestępstwo. Uporczywe uchylanie się od od-bycia kary ograniczenia wolności nie może być dla skazanego „opłacalne”. W judykaturze wyrażono pogląd, że uchylanie się od kary ograniczenia wolności, skutkujące zamianą jej na karę zastępczą, oznacza tylko takie zachowanie się skazanego, które jest wyrazem jego negatywnego stosun-ku do tej kary, czy nałożonych w związku z nią obowiązków lub dozoru, a więc wynika z jego złej woli, a nie z przyczyn innych, obiektywnych lub na-wet przez niego zawinionych (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1979 r., VI KZP 6/79, OSNKW 1979, z. 9, poz. 89). Podobnie w pi-śmiennictwie stwierdzono, że uchylanie się od odbywania kary ogranicze-nia wolności zachodzi wówczas, gdy skazany świadom ciążących na nim obowiązków składających się na treść określonej postaci kary oraz grożą-cych mu konsekwencji prawnych na wypadek ich niewykonania, i mając ku temu obiektywnie istniejące możliwości, z przyczyn od siebie tylko zależ-nych, wzbrania się przed wykonaniem w całości lub części któregokolwiek z nich w czasie, miejscu i zakresie wynikającym z obowiązujących przepi-sów oraz wskazanym przez właściwy organ wykonawczy (por. S. Zimoch: O uchylaniu się od odbywania kary ograniczenia wolności oraz o rodzajach i granicach kar zastępczych, NP 1977, nr 2, s. 207). Wykonanie kary ograniczenia wolności ma na celu wzbudzenie w skazanym woli kształtowania jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania 8 porządku prawnego (art. 53 § 1 k.k.w.). Pomimo uchylania się od odbywa-nia kary ograniczenia wolności skutkującego orzeczenie zastępczej kary grzywny, jeżeli skazany jej nie uiści, można orzec zastępczą karę pozba-wienia wolności tylko w razie ustalenia, że miał możliwość uiszczenia za-stępczej kary grzywny, a nie uiścił w terminie oraz stwierdzono, że nie można jej ściągnąć w drodze egzekucji (art. 65 § 3 k.k.w.). Sąd może wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności w wypadku, gdy skazany podejmie nakazaną pracę i podda się rygorom z nią związa-nym; wstrzymanie następuje do czasu wykonania orzeczonej kary ograni-czenia wolności (art. 65 § 5 k.k.w.). W końcu, skazany może zwolnić się od odbycia zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej na podstawie art. 65 § 3 k.k.w., przez złożenie kwoty pieniężnej przypadającej jeszcze do uiszczenia z tytułu zastępczej kary grzywny, orzeczonej uprzednio na pod-stawie art. 65 § 1 k.k.w. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 paź-dziernika 1978 r., VII KZP 31/78, OSNKW 1978, z. 12, poz. 139). Przedstawiony wyżej, bardzo szeroki wachlarz możliwości wykonania kary ograniczenia wolności, ustawodawca uznał za wystarczający. Skaza-ny, który z premedytacją uchyla się od odbycia prawomocnie orzeczonej kary, nie powinien mieć możliwości dalszego jej odwlekania, przez odro-czenie ściągnięcia zastępczej kary grzywny albo rozłożenia jej na raty. Luki w prawie nie można domniemywać i w omawianym tu zakresie z pewno-ścią nie występuje. Wykładnia prawa musi opierać się na założeniu racjo-nalnego i prawidłowego działania ustawodawcy. Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd Najwyższy uchwalił, że przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.