II KR 88/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Bartnik (sprawozdawca).Sędziowie: K. Jarząbek, F. Tarnowski.Prokuratur Prokuratury Generalnej: H. Kubicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 1989 r. sprawy Jana J., Tomasza W. i Krzysztofa N., oskarżonych o czyn określony w art. 210 § 2 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 21 września 1988 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w K. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w K. rozpoznał sprawę Jana J., Tomasza W. i Krzysztofa N., oskarżonych o to, że:1) w dniu 26 listopada 1986 r. w J., działając wspólnie i w porozumieniu, w zamiarze grabieży mienia małżonków Marii i Franciszka S. włamali się do ich mieszkania przez wyrwanie łańcucha zabezpieczającego od wewnątrz okno, a po wejściu do mieszkania w celu realizacji powziętego zamiaru:- Jan J. i Tomasz W., używając wobec Franciszka S. niebezpiecznych narzędzi w postaci noży, zażądali wskazania im miejsca przechowywania pieniędzy i biżuterii, a gdy zaprzeczył, by je posiadał, zmusili go, działając z zamiarem pozbawienia go życia, przemocą polegającą na ściskaniu żuchwy i grożeniu nożami, do wypicia 0,5 l wódki, czym spowodowali jego zgon na wskutek silnego zatrucia alkoholem,- Krzysztof N. doprowadził do stanu bezbronności Marię S. przez przygniecenie jej klatki piersiowej, dwukrotne uderzenie ręką w twarz, zakneblowanie jej ust i skrępowanie rąk i nóg, a także wspólnie z pozostałymi grożąc jej pozbawieniem życia przez użycie noża, którym Tomasz W. naciął pokrzywdzonej palce lewej ręki, a następnie przeszukali mieszkanie pokrzywdzonych, dokonując zaboru na ich szkodę mienia przedstawiającego łączną wartość 549.490 zł, przy czym Tomasz W. czynu tego dopuścił się przed upływem 5 lat od odbycia kary 24 miesięcy pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo podobnie określone w art. 210 § 1 k.k., którą to karę odbywał w okresie od dnia 23 lipca 1984 r. do dnia 14 lipca 1986 r., tj. w stosunku do Jana J. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 148 § 1 i art. 210 § 2 oraz art. 208 k.k., a w stosunku do Tomasza W. ponadto w zw. z art. 60 § 3 k.k., natomiast wobec Krzysztofa N. o popełnienie czynu określonego w art. 210 § 2 i art. 208 k.k.; ponadto Jana J. o to, że:2) w tym samym czasie i miejscu - jak wyżej opisano - przed opuszczeniem ograbionego mieszkania małżeństwa S., działając z zamiarem pozbawienia życia Marii S. przez uduszenie, umocnił knebel na twarzy pokrzywdzonej, związał jej ręce z nogami, a następnie nakrył szczelnie pierzyną, uniemożliwiając w ten sposób dostęp powietrza, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął wobec zastosowania przez Marię S. skutecznej obrony oraz udzielenie jej pomocy przez osoby trzecie, tj. o popełnienie czynu określonego w art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k.Wyrokiem z dnia 21 września 1988 r. Sąd ten uznał oskarżonych za winnych popełnienia czynu opisanego wyżej w pkt 1, przy czym wyeliminował z niego kwalifikację z art. 148 § 1 k.k. co do Jana J. i Tomasza W., tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 210 § 2 i art. 208 k.k., a w stosunku do Tomasza W. - w zw. z art. 60 § 1 k.k., i stosując art. 10 § 2 i 3 k.k. na podstawie art. 210 § 2 i art. 36 § 3 k.k. skazał:- Jana J. na kary 25 lat pozbawienia wolności i 500.000 zł grzywny,- Krzysztofa K. na kary 13 lat pozbawienia wolności i 600.000 zł grzywny,- Tomasza W (w zw. z art. 60 § 3 k.k.) na kary 25 lat pozbawienia wolności i 600.000 zł grzywny oraz na podstawie art. 62 § 1 k.k. orzekł nadzór ochronny na okres 5 lat.Na podstawie art. 40 § 1 k.k. Sąd ten orzekł wobec oskarżonych Jana J. i Tomasza W. pozbawienie praw publicznych na okres 10 lat, a wobec Krzysztofa N. - na okres 7 lat (...), ponadto uniewinnił Jana J. od zarzutu dokonania przestępstwa opisanego wyżej w pkt 2.Od tego wyroku rewizję złożyli obrońcy oskarżonych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Niezależnie od rewizji należy ustosunkować się do kilku uchybień, których się sąd dopuścił, a które w konsekwencji muszą powodować uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wiodącą rolę odgrywa w sprawie niniejszej uchybienie, którego dopuścił się sąd na rozprawie w dniu 28 czerwca 1988 r. i które - zdaniem Sądu Najwyższego - rodzi skutki wynikające z art. 388 k.p.k.Przedtem należy jednak poczynić uwagi natury ogólnej wynikające z reguł, które obowiązują przy wyznaczaniu składu sądu zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 31, poz. 137 z późn. zm.) oraz art. 19, 304 i 348-350 k.p.k.W pierwszym zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy głównej prezes wyznaczył do rozpoznania sprawy Jana J., Tomasza W. i Krzysztofa N. w dniu 16 lutego 1988 r. sąd w składzie dwu sędziów zawodowych oraz trzech ławników - zgodnie z wymaganiami art. 19 § 2 k.p.k., gdyż czyny oskarżonych były zakwalifikowane między innymi z art. 148 § 1 i art. 210 § 2 k.k. Skorzystał też prezes sądu z art. 152 § 1 u.s.p. i wyznaczył jednego ławnika dodatkowego, nie oznaczając jednak, który z wyznaczonych imiennie ławników tę funkcję ławnika dodatkowo będzie pełnić. Na rozprawie w dniu 16 lutego 1988 r. imienny skład sądu uległ jednak zmianie, mimo braku w tym zakresie stosownego zarządzenia. W dniu tym po odczytaniu aktu oskarżenia rozprawę przerwano do dnia 8 marca 1988 r. W zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy na ten dzień wyznaczono inny imiennie skład sądu od rozpoznającego rozprawę w dniu 16 lutego 1988 r. i rozprawa w tym nowym składzie była kontynuowana - oczywiście z obrazą art. 348 k.p.k., gdyż protokół nie zawiera żadnego w tym zakresie postanowienia, a także koniecznego oświadczenia stron. Rozprawę przerwano do dnia 21 marca 1988 r. W dniu tym sprawę zdjęto z wokandy (brak zarządzenia - świadczy o tym notatka na zarządzeniu).Nowy termin rozprawy wyznaczono zarządzeniem z dnia 21 marca 1988 r. na dzień 16 kwietnia 1988 r. W dniu tym przesłuchano biegłych i zarządzono przerwę do dnia 9 maja 1988 r. Stwierdzić jednak należy, że oskarżony Tomasz W. na rozprawie w dniu tym reprezentowany był tylko przez substytuta jednego z dwu obrońców, a drugi obrońca adwokat Krystyna S. o tym terminie nie była powiadomiona i nie była na rozprawie obecna, co naruszyło prawo oskarżonego do obrony. W dniu 9 maja 1988 r. rozprawę kontynuowano i sąd przesłuchał czternastu świadków, a następnie przerwał rozprawę do dnia 23 maja 1988 r. W zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy na ten dzień prezes wyznaczył już skład ławniczy tylko trzyosobowy, pomijając z nieuzasadnionych przyczyn jednego z ławników, przy czym nie wiadomo, czy ze składu podstawowego czy też ławnika dodatkowego.W dniu 23 maja 1988 r. w dalszym ciągu sąd przeprowadzał postępowanie dowodowe, a następnie rozpoznanie rozprawy odroczył do dnia 28 czerwca 1988 r. W dniu 23 maja 1988 r. jeden z trzech ławników biorących udział w rozprawie złożył pismo, że w dalszych rozprawach nie będzie mógł uczestniczyć, gdyż na okres dwuletni wyjeżdża z kraju. Prezes wyznaczając rozprawę na dzień 28 czerwca 1988 r. wyznaczył do składu dwu nowych ławników, tworząc nowy skład sądu, składający się z dwu sędziów zawodowych i czterech ławników również bez określenia, który z tych dwu nowych wchodzi do składu podstawowego. W tym też nowym składzie w dniu 28 czerwca 1988 r. sąd postanowił sprawę prowadzić w dalszym ciągu i kontynuował ją także w dniach 4 i 18 lipca 1989 r. W dniu 18 lipca 1988 r. - wobec niedoprowadzenia jednego z oskarżonych i okresu urlopowego - rozprawę odroczono do dnia 13 września 1988 r. Wyznaczając jednak rozprawę na ten ostatni termin, prezes w zarządzeniu ograniczył skład ławniczy do trzech osób i w tym już imiennie oznaczonym składzie sąd wydał w dniu 21 września 1988 r. wyrok.Jak zaznaczono na wstępie, istotnym uchybieniem sądu było prowadzenie sprawy w dalszym ciągu, mimo zmiany imiennego składu sądu w dniu 28 czerwca 1988 r. i braku na to zgody stron. W protokole brak nawet danych, by w tej kwestii sąd obligował strony do zajęcia stanowiska, a przy tym bezsporne jest, że z dwu obrońców oskarżonego Tomasza W. stawiła się tylko adwokat Krystyna S. i brak wzmianki, czy drugi adwokat został o terminie rozprawy powiadomiony.Zasadą polskiego procesu jest, że każda sprawa powinna być zakończona w nie zmienionym składzie sądu, a więc by każdy z jego członków był obecny na całej rozprawie. W okolicznościach, gdy rozprawa nie może być zakończona w jednym terminie, przewodniczący może zarządzić przerwę dla sprowadzenia dowodu lub z innej ważnej przyczyny lub odroczyć rozprawę, jeżeli zarządzenie przerwy nie byłoby wystarczające. Dalszy bieg sprawy po przerwie reguluje art. 348 § 2 k.p.k., a sposób postępowania na rozprawie odroczonej - art. 350 § 2 k.p.k.W obu wypadkach rozprawa może być prowadzona w dalszym ciągu, chyba że sąd postanowi inaczej albo skład sądu ulegnie zmianie.W wypadku jednak, gdy skład sądu uległ zmianie, sąd rozprawę prowadzi od początku, chyba że sąd za zgodą stron postanowi inaczej. Istotnego znaczenia w obu tych sytuacjach przerwania biegu sprawy i zmiany imiennego składu sądu nabiera zgoda stron. Bez niej bowiem sąd w żadnym wypadku nie może kontynuować rozprawy i musi prowadzić ją od początku. Tylko zgoda stron stanowi upoważnienie do tego, by członek sądu - mimo że nie był obecny na całej rozprawie - brał udział w wydaniu wyroku. Zgoda ta musi być zaznaczona w protokole. Brak oświadczenia stron wyrażającego zgodę na kontynuowanie rozprawy przez sąd, mimo że skład tego sądu uległ zmianie, powoduje skutki przewidziane w art. 388 k.p.k. i niezależnie od granic środka odwoławczego oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia prowadzi do uchybienia zaskarżonego wyroku.Mając to na względzie, Sąd Najwyższy - nie wdając się w merytoryczną ocenę wniesionych rewizji - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.Niejako na marginesie tej sprawy zwrócić należy uwagę na fakt, że w wypadku wyznaczenia do rozpoznania sprawy w składzie jednego sędziego i jednego lub dwu ławników dodatkowych w okolicznościach przewidzianych w przepisach prawa o ustroju sądów powszechnych należy bezwzględnie wskazać, którzy z sędziów lub ławników należą do składu podstawowego, a którzy są dodatkowymi, gdyż tylko sędziowie ze składu podstawowego mogą uczestniczyć w naradzie i głosowaniu, sędzia zaś lub ławnik dodatkowy tylko wtedy, gdy jeden z sędziów lub ławników nie może uczestniczyć w składzie sądzącym (art. 24 i 152 u.s.p.), oczywiście pod warunkiem, że brał udział w całej rozprawie łącznie z przemówieniami stron. Tego rodzaju sytuacja powoduje, że wyrok zapada zgodnie ze wskazaniami art. 4 k.p.k. i żadne inne względy nie mają wpływu na dobór składu uczestniczącego w naradzie i głosowaniu.˙