III CZP 8/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła. Sędziowie SN: B. Bladowski (sprawozdawca), M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Aleksandry B. z udziałem Krzysztofa B. i Leszka B. o stwierdzenie nabycia spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 9 stycznia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 1062 k.c. przewidujący dziedziczenie gospodarstwa rolnego przez rodzeństwo spadkodawcy i wstępnych rodzeństwa w miejsce wstępnych spadkodawcy nie mogących dziedziczyć gospodarstwa dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub 1060 k.c. ma zastosowanie także wówczas, gdy obok wstępnych spadkodawcy powołany do dziedziczenia jest małżonek spadkodawcy i czy niezależnie od tego, czy małżonek spadkodawcy spełnia przewidziane w art. 1059 k.c. warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"podjął następującą uchwałę:Na podstawie art. 1062 k.c. rodzeństwo spadkodawcy może dziedziczyć gospodarstwo rolne także w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, który odpowiada warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem częściowym z dnia 12 czerwca 1986 r. Sąd Rejonowy w Katowicach stwierdził, że spadek po Stanisławie B. zmarłym dnia 30 listopada 1984 r. - z wyłączeniem gospodarstwa rolnego - nabyli z mocy ustawy: żona Aleksandra B. oraz synowie Leszek B. i Krzysztof B. po 1/3 części.Ponieważ spośród wymienionych spadkobierców ustawowych tylko żona spadkodawcy, trwale niezdolna do pracy w chwili otwarcia spadku, dziedziczy z ustawy gospodarstwo rolne, Sąd Rejonowy zobowiązał wnioskodawczynię do wskazania rodzeństwa spadkodawcy w taki sposób, aby możliwe było wezwanie go do udziału w sprawie, po bezskutecznym zaś upływie wyznaczonego terminu zawiesił postępowanie (na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).Wymienione tu ostatnio postanowienie zaskarżone zostało przez wnioskodawczynię, która w uzasadnieniu zażalenia zarzuciła, że bezpodstawne było zawieszenie postępowania, skoro w sytuacji, gdy jest ona uprawniona do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego jako trwale niezdolna do pracy, gospodarstwo to dziedziczą w zbiegu z nią synowie spadkodawcy "na zasadach ogólnych" - stosownie do dyspozycji art. 1063 k.c.Przy rozpoznaniu zażalenia wnioskodawczyni Sąd Wojewódzki w Katowicach powziął poważną wątpliwość prawną, wyrażoną w przedstawionym pytaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Błędny jest przytoczony pogląd skarżącej, jak również błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego - prezentowany w uzasadnieniu pytania - że w drodze wykładni funkcjonalnej i systemowej art. 1062 k.c. w sytuacji, gdy spośród ustawowych spadkobierców, będących zstępnymi spadkodawcy i jego małżonkiem, tylko ten ostatni ma uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie dochodzi ponadto do dziedziczenia tego gospodarstwa przez rodzeństwo spadkodawcy, chociaż odpowiada ono warunkom przewidzianym w art. 1059 pkt 1 k.c. Jeśli chodzi o pierwszy z wymienionych poglądów, to stwierdzić należy, że bezpodstawnie odwołuje się do hipotezy art. 1063 k.c., ponieważ nie można wykluczyć, iż krewni spadkodawcy (jego rodzeństwo), choćby powołani do dziedziczenia w dalszej kolejności, odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego; jak zaś wyjaśnił Sąd Najwyższy we wcześniejszej uchwale z dnia 5 czerwca 1985 r. III CZP 31/85 (OSNCP 1986, z. 4, poz. 46), przesłanką dziedziczenia według tego przepisu jest brak warunków określonych w art. 1059 k.c. po stronie małżonka i wspomnianych krewnych.Natomiast w związku z wątpliwościami Sądu Wojewódzkiego wskazać trzeba, że przesłanka dziedziczenia gospodarstwa rolnego z art. 1059 pkt 1 k.c. ma zastosowanie m.in. na podstawie art. 1062 k.c. do dziedziczenia przez rodzeństwo spadkodawcy zamiast jego nie mogących dziedziczyć zstępnych, tj. w drodze tzw. zastępstwa szczególnego; przy czym spadkobiercy, którzy wstępują w miejsce zstępnych spadkodawcy, dziedziczą gospodarstwo rolne w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, jeśli dziedziczy on również to gospodarstwo.Dodać należy, iż celem przepisu art. 1062 k.c., w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 16 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 81), było właśnie - ze względów natury gospodarczej - rozszerzenie możliwości dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wskazane tam osoby na wypadki, kiedy wyprzedzający te osoby spadkobiercy powołani w bliższej kolejności nie mogą tego gospodarstwa dziedziczyć wskutek braku wymaganych warunków.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi - jak w sentencji uchwały.