V CSK 581/18

Sygn. akt V CSK 581/18 POSTANOWIENIE Dnia 4 czerwca 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak w sprawie z wniosku B. C. (C.) przy uczestnictwie M. C.-B. o podział majątku wspólnego, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 czerwca 2019 r., na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 czerwca 2018 r., sygn. akt IV Ca […], 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE W związku ze skargą kasacyjną wnioskodawcy B. C. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 czerwca 2018 r., sygn. akt IV Ca […] Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 398 9§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53). Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). 3 Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparła na przesłankach uregulowanych w art. art. 398 9§ 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. Przesłanki te nie zostały spełnione. Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej oraz innych podobnych spraw (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz.11, z dnia 11 stycznia 2002, III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151, z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, nie publ., z dnia 15 czerwca 2016 r., V CSK 4/16, nie publ.). Z kolei oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, nie publ., z dnia 26 czerwca 2015 r., III CSK 77/15, nie publ., z dnia 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, nie publ.). Według skarżącego istotne zagadnienie prawne i konieczność wykładni dotyczy wyjaśnienia, czy uzasadnionym jest wyliczenie wartości prawa najmu do lokalu w ten sposób, że stanowi ją różnica pomiędzy czynszem faktycznie opłacanym, a czynszem wolnym, przy przyjęciu okresu prawdopodobnego czasu trwania najmu na okres reszty życia strony w sytuacji, gdy strona nie skorzystała w przeszłości z uprawnienia do preferencyjnego zakupu lokalu przez najemcę. Poza tym, problematyczne jest ustalenie prawdopodobnego czasu trwania najmu, mając na uwadze, że mężczyzna żyje średnio 67 lat a kobieta 75 lat. 4 Wnioskodawca ma 56 lat i zgodnie ze statystykami w tym mieszkaniu może mieszkać jeszcze jedynie przez kolejne 11 lat, a nie jak stwierdził Sąd Okręgowy przez 284 miesiące. Nadto kolejną kwestią prawną jest to, czy okoliczność przedłożenia przez stronę w postępowaniu o podział majątku dokumentów, z których wywodzi ponoszenie opłat czynszowych i rat kredytowych na majątek wspólny stron powinno zostać uznane przez sąd odwoławczy za czynność ujawniającą istotne okoliczności w sprawie, co powinno obligować sąd do otwarcia zamkniętej rozprawy również przy uwzględnieniu, że wnioski w przedmiocie rozliczenia przez stronę nakładów na majątek wspólny stron zostały uwzględnione w postanowieniu Sądu pierwszej instancji. W uchwale z dnia 24 maja 2002 r., III CZP 28/02, (OSNC 2002, nr 12, poz. 150), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wartość prawa najmu lokalu komunalnego, objętego podziałem majątku wspólnego, stanowi różnica między czynszem wolnym a czynszem regulowanym, z uwzględnieniem w konkretnych okolicznościach sprawy, okresu prawdopodobnego trwania stosunku najmu. Powołując się też na uchwałę z dnia 19 grudnia 1978 r., III CZP 80/78 (OSNCP 1979, nr 9, poz. 162), Sąd Najwyższy wskazał, że przy określaniu wartości prawa najmu, jako składnika majątku wspólnego podlegającego podziałowi, powinno się uwzględnić wartość możliwości korzystania w przyszłości z lokalu mieszkalnego przez najemcę. Jednym z niezbędnych czynników, podlegających uwzględnieniu przy ustalaniu wartości prawa najmu lokalu mieszkalnego, jest przyszły prawdopodobny czas trwania stosunku najmu. W tym kontekście okolicznościami, które należy brać pod uwagę są wiek najemcy, stan zdrowia, stosunki rodzinne lub możliwości majątkowe (por. też uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 33/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 86). Sąd drugiej instancji ustalając wartość wchodzącego w skład majątku wspólnego prawa najmu lokalu mieszkalnego o powierzchni ok. 60 m², położonego w K. skorzystał z opinii biegłego sądowego, który wskazał podstawę przyjęcia 280 miesięcy. Należy nadmienić, że na podstawie art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2018, poz. 1270 ze zm.) Prezes Głównego Urzędu Statystycznego wydaje komunikat w sprawie tablicy średniego dalszego trwania 5 życia kobiet i mężczyzn (zob. załącznik do Komunikatu z dnia 25 marca 2019 r., MP, poz. 229). Ubocznie należy zwrócić uwagę, iż będące przedmiotem podziału prawo najmu powstało przed 12 listopada 1994 r. i związane było ze stosunkiem pracy wnioskodawcy i uczestniczki (tzw. mieszkanie zakładowe). Jakkolwiek nie zostało przez strony wykupione na zasadach preferencyjnych przewidzianych w ustawie z dnia 15 grudnia 2000 r. o zasadach zbywania mieszkań będących własnością przedsiębiorstw państwowych, niektórych spółek handlowych z udziałem Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych oraz niektórych mieszkań będących własnością Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz. U. z 2016 r., poz. 52), ale uprawnienie to nie wygasło do końca, skoro w odniesieniu do tego prawa, zważywszy na podmiot, który jest wynajmującym, ustawa ta nie zawiera przepisu tej treści jak jej art. 10 ust. 2. Strony nie złożyły wspólnie oświadczenia, o którym mowa w art. 5 ust. 3 tej ustawy (k. 1096-1097), ale nie nastąpiło przekazanie tego mieszkania, jak stanowi art. 5 ust. 3 tej ustawy (ustawa z dnia 12 października 1994 r. o zasadach przekazywania zakładowych budynków mieszkalnych przez przedsiębiorstwa państwowe, jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 1381), co oznacza, że zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy, mieszkania, których najemcami są osoby uprawnione (art. 2 pkt 2), mogą być zbywane wyłącznie pod rygorem nieważności, na zasadach w niej określonych, czyli nie można wykluczyć w przyszłości jego wykupu za cenę ustaloną przy zastosowaniu zasad określonych w art. 6 tej ustawy. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu postanowienia podał, iż opór wnioskodawcy przed wykupem mieszkania po rozwodzie wynikał z jego niechęci do obejmowania tego składnika majątkowego podziałem, z czym wiązałby się obowiązek spłaty na rzecz uczestniczki. Sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawca jest zorientowany w kosztach wykupu mieszkania, które łącznie z wynagrodzeniem notariusza wyniosłyby 18 000 zł (k. 1018). Wnioskodawca reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniosek o rozliczenie czynszu i rat kredytowych za okres od lipca 2017 r. do czerwca 2018 r. zgłosił już po zamknięciu rozprawy apelacyjnej (k. 1240). 6 Sąd drugiej instancji nie był normatywnie zobowiązany do otwarcia zamkniętej rozprawy, tym bardziej, że we wniosku o otwarcie zamkniętej rozprawy nie zostały przedstawione obiektywne okoliczności, które uniemożliwiły zgłoszenie tych roszczeń wraz z dowodami przed zamknięciem rozprawy. Przedmiot zgłoszonych roszczeń nie był objęty kognicją sądu, uwzględnianą z urzędu (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 684 k.p.c.), lecz w tej materii obowiązywały reguły postępowania kontradyktoryjnego (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 686 k.p.c.; zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2018 r., I CSK 215/17, z dnia 29 stycznia 2016 r., II CSK 82/15, z dnia 9 grudnia 2014 r., III CSK 351/13, z dnia 23 czerwca 2016 r., V CNP 72/15). Natomiast, jak wynika z uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2019 r., III CZP 30/18, art. 618 § 3 k.p.c. nie wyłącza dochodzenia między małżonkami roszczenia o zwrot kwoty zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, spłaconego przez jednego z małżonków po uprawomocnieniu się postanowienia o podziale. Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75, z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14, nie publ.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 nie publ. i przywołane tam orzecznictwo). 7 Oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wnioskodawca upatruje w błędach Sądu drugiej instancji, które doprowadziły do oddalenia wniosku o ustalenie nierównych udziałów w następstwie zmiany w tej materii postanowienia Sądu pierwszej instancji, który przyjął nierówne udziały w proporcji 60% do 40% na korzyść wnioskodawcy. Lektura pisemnych motywów rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji nie daje podstaw do przyjęcia, że zaskarżone postanowienie w tej części jawi się jako oczywiście nieprawidłowe w powyższym rozumieniu, zważywszy na ugruntowaną już w orzecznictwie wykładnię art. 43 § 2 k.r.o. Sąd drugiej instancji szczegółowo wyjaśnił w tej kwestii reformatoryjną w stosunku do orzeczenia Sądu pierwszej instancji podstawę faktyczną i prawną z uwzględnieniem dorobku orzeczniczego Sądu Najwyższego. Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, o którym stanowi art. 43 § 2 k.r.o., jest dopuszczalne w razie łącznego wystąpienia dwóch przesłanek, a mianowicie - przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu oraz istnienie ważnych powodów, które uzasadniają ustalenie nierównych udziałów. Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę i zaspakajanie jej potrzeb (art. 27 k.r.o.), czyli nie tylko wysokość zarobków, czy innych dochodów osiąganych przez każdego z nich, lecz także i to, jaki użytek czynią oni z tych dochodów, czy gospodarują nimi należycie i nie trwonią ich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1997 r., I CKN530/97, nie publ.). O stopniu przyczyniania się każdego z małżonków świadczą nie tylko osiągnięcia czysto ekonomiczne, lecz także nakład osobistej pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Dla oceny stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego nie mają przesądzającego znaczenia wyliczenia czysto matematyczne, jednak wynikająca z ocennego charakteru przesłanek z art. 43 § 2 k.r.o., swoboda orzecznicza przy rozstrzyganiu wniosku o ustalenie nierównych udziałów, nie może przerodzić się w dowolność. Różny stopień przyczynienia się każdego z małżonków może uzasadniać ustalenie nierównych udziałów wtedy, gdy różnica jest istota i wyraźna. Nie jest też obojętna proporcja, w jakiej rzeczywisty wkład małżonków w powstanie 8 majątku, pozostaje do wartości całego majątku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV CSK 553/12, OSNC-ZD 2014, nr 2, poz. 24). Drugą konieczną przesłanką dopuszczalności ustalenia nierównych udziałów jest wykazanie, że za takim rozstrzygnięciem przemawiają ważne powody, oceniane przez wzgląd na zasady współżycia społecznego, bo otrzymanie przez jednego z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do której powstania on się nie przyczynił, pozostawałoby w sprzeczności z tymi zasadami (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012 r., II CSK 259/12, nie publ.). Nie jest możliwe zdefiniowanie pojęcia „ważnych powodów”; o tym w konkretnej sprawie decyduje całokształt okoliczności (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1974 r., III CKN 190/74, nie publ.,). Ważnym powodem jest w szczególności naganne postępowanie małżonka, przeciwko któremu jest skierowane żądanie ustalenia nierównych udziałów, polegające na tym, że w sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się on do powstania dorobku stosownie do sił i możliwości zarobkowych (por uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73, OSNCP 1974, poz. 189; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1997 r., II CKN 348/97, nie publ.). Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. a o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie za zastępstwo procesowe ustalone według minimalnej stawki taryfowej (§ 4 pkt 8 w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie Dz. U. 2015, poz. 1800, ze zm. w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz. U. 2016, poz. 1668). jw