III KK 51/04

WYROK Z DNIA 28 PAŹDZIERNIKA 2004 R. III KK 51/04 W wypadku, gdy jedynym dowodem, choćby nawet bezpośrednio ob-ciążającym oskarżonego, są zeznania świadka rozpoznającego w nim sprawcę zarzucanego przestępstwa, a istnieje możliwość przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, stwarzającej realną szansę uzyskania wyniku umożliwiającego potwierdzenie lub zaprzeczenie wiarygodności dokona-nego rozpoznania, to obowiązkiem sądu orzekającego, wynikającym z tre-ści art. 366 § 2 i art. 167 k.p.k., konkretyzujących nadrzędny cel procesu karnego – zasadę prawdy materialnej – jest przeprowadzenie dowodu z takich opinii. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk. Sędziowie: SN A. Siuchniński (sprawozdawca), SA del. do SN M. Ziaja. Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Smardzewski. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja N., skazanego za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 275 § 1 k.k. i art. 270 § 1 w zw. z art. 11 § 2 k.k. i 64 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie, w dniu 28 października 2004 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę skazane-go, od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w E. z dnia 21 listopada 2003 r. , utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w I. dnia 4 paź-dziernika 2002 r. 2 u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgo-wemu w E. do ponownego rozpoznania, w postępowaniu odwoławczym (...) U Z A S A D N I E N I E Andrzej N. został oskarżony o to, że w dniu 1 września 2001 r. w I., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wyłudził z firmy „Pod Omegą” należącej do Stanisława K. jacht typu „Sportlake 660” wraz z silni-kiem marki „Mercury”, łącznej wartości 50 000 zł, w ten sposób, że w cza-sie wypożyczania tych przedmiotów posłużył się dowodem osobistym i książeczką żeglarską na nazwisko „Paweł U.”, a nadto na umowie wynajmu jachtu w miejscu „podpis najemcy” nakreślił podpis „Paweł U.”, czym pod-robił go, zaś czynu tego dopuścił się w okresie 5 lat po odbyciu ponad 6 miesięcy kary pozbawienia wolności orzeczonej za umyślne przestępstwo podobne, tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k., 275 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. Wyrokiem Sądu Rejonowego w I. z dnia 4 października 2002 r. An-drzej N. został uznany za winnego popełnienia zarzucanego mu przestęp-stwa i za to na podstawie art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. skazany na karę 3 lat pozbawienia wolności, na poczet której zaliczono okres za-trzymania i tymczasowego aresztowania od dnia 21 lutego 2002 r. do dnia 4 października 2002 r. Wyrok ten zaskarżył w całości, osobiście Andrzej N., stawiając zarzut w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku i mających wpływ na jego treść poprzez przypisanie zarzucanego mu aktem oskarże-nia przestępstwa, mimo szeregu niejasności i wątpliwości, które wynikają 3 ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie go. Sąd Okręgowy w E., wyrokiem z dnia 21 listopada 2003 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok. Kasację od tego wyroku złożył obrońca Andrzeja N., zarzucając rażą-ce naruszenie prawa procesowego tj. art. art. 4, 5 § 2, 6, 7, 9 § 1 i 424 § 1 k.p.k., i wnosząc o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w I. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest częściowo zasadna. W kasacji podniesiono m.in., że sądy orzekające w niniejszej sprawie dopuściły się rażącego naruszenia przepisów postępowania, skoro w sytu-acji, gdy postawiono Andrzejowi N. zarzut, iż zawierając umowę najmu jachtu nakreślił na tej umowie podpis „Paweł U.” nie dopuścił z urzędu (ta-kiego wniosku nie składał sam skazany), dowodu z opinii biegłego sądo-wego z zakresu grafologii, który wypowiedziałby się czy podpis złożony na umowie najmu jachtu został złożony przez skazanego, czy przez inną oso-bę. Obowiązek przeprowadzenia takiego dowodu wynika, zdaniem skarżą-cego, z art. 4 i art. 9 § 1 k.p.k. Trudno temu zarzutowi odmówić słuszności, mimo że nie został ujęty precyzyjnie. Nie chodzi bowiem o przeprowadzenie dowodu z opinii „bie-głego z zakresu grafologii”, (wszak grafologia to nauka badająca charakter pisma i określająca na tej podstawie charakter człowieka, jego zdolności i upodobania), lecz z opinii biegłego z zakresu badań porównawczych pisma ręcznego (tj. z zakresu grafometrii). Trzeba jednak dostrzec, że wyrażona w art. 2 § 2 k.p.k. zasada prawdy materialnej jako ogólna dyrektywa określająca cele procesu karne-go swój praktyczny wyraz znajduje w konieczności udowodnienia oskarżo-nemu w procesie karnym winy w sposób nie budzący wątpliwości. Zasada 4 ta daje wskazania dla prawidłowej wykładni wszystkich przepisów proce-sowych w szczególności w zakresie prawa dowodowego. Dotyczy to także przepisu art. 366 § 1 k.p.k., który nakłada na sędziego przewodniczącego rozprawie obowiązki zmierzające wprost do tego, by podstawę rozstrzy-gnięcia sprawy stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne, w tym by zebrane zostały wszystkie, możliwe do przeprowadzenia dowody, konieczne dla wykazania oskarżonemu winy w sposób nie budzący wątpliwości. Niewąt-pliwie, dokonanie ustaleń faktycznych zgodnych z rzeczywistością będzie bowiem możliwe tylko wtedy, gdy zostaną przeprowadzone wszystkie nie-zbędne po temu dowody. W myśl powołanego przepisu art. 366 § 1 k.p.k. Sąd ma obowiązek przejawiać aktywność w dążeniu do wyjaśnienia fak-tycznych podstaw rozstrzygnięcia, co przejawia się także w prawie do przeprowadzenia niezbędnych dowodów z urzędu. Dopiero zebrane w myśl powyższych reguł dowody sąd orzekający ma obowiązek poddać wszechstronnej ocenie zgodnie z zasadą „swobodnej oceny dowodów”. Na tym tle należy szukać odpowiedzi na rysujące się, w realiach procesowych tej sprawy, pytanie o to, jaki był zakres „niezbędności” w sferze gromadze-nia dowodów, a konkretnie czy sąd orzekający miał obowiązek przeprowa-dzić z urzędu dowód z opinii biegłego z zakresu badań porównawczych pi-sma ręcznego w sytuacji, gdy Andrzej N. został rozpoznany przez świadka Bartosza F., a był to (...) jedyny dowód obciążający go. Istota rzeczy sprowadza się tu do kwestii czy powzięte przez sąd przekonanie o wiarygodności zeznań Bartosza F., i wynikające stąd prze-konanie o obiektywnej trafności dokonanego przez niego rozpoznania ska-zanego jako tego mężczyzny, który wypożyczył jacht i podpisał umowę na-zwiskiem „Paweł U.”, bez zweryfikowania jego zeznań przez przeprowa-dzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu badań porównawczych pisma ręcznego, pozostaje pod ochroną prawa do swobodnej sędziowskiej oceny dowodów (należy zaznaczyć, że w realiach dowodowych sprawy istnieje 5 wysokie prawdopodobieństwo obiektywnego wykluczenia bądź potwier-dzenia, iż podpis „Paweł U.” nakreślił swoją ręką skazany N.). /.../ Otóż na-leży tu wyrazić pogląd, że wtedy, gdy jedynym dowodem, choćby nawet bezpośrednio obciążającym oskarżonego, są zeznania świadka rozpozna-jącego w nim sprawcę zarzucanego przestępstwa, a istnieje możliwość przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, stwarzającej realną szansę uzyskania wyniku umożliwiającego potwierdzenie lub zaprzeczenie praw-dziwości dokonanego rozpoznania, to obowiązkiem sądu orzekającego, wynikającymi z treści art. 366 § 2 i art. 167 k.p.k., konkretyzujących nad-rzędny cel procesu karnego – zasadę prawdy materialnej – jest przepro-wadzenie dowodu z takich opinii. (...) Nie ulega przecież wątpliwości, że zeznania świadka (złożone w sfe-rze rozpoznania osoby) zawsze mogą być dotknięte, wynikającymi choćby z niedoskonałości zmysłów służących ludzkiemu postrzeganiu, wadami, których dostrzeżenie w procesie sędziowskiej oceny bywa bardzo trudne. Dlatego każda realna próba naukowej, obiektywnej weryfikacji ich wiary-godności staje się w procesie dowodzenia oskarżonemu winy oczywiście niezbędna. Dlatego słusznie zarzucono, że powyższego problemu w tej sprawie nie dostrzegł, z urzędu, sąd odwoławczy, mimo że nie podzielając argu-mentów skazanego wskazującego na niejasności w zeznaniach Bartosza F. w opisie wyglądu „sprawcy” (skazany wskazał na rozbieżności co do wzrostu, koloru włosów oraz okularów, które to cechy, odmienne od oskar-żonego, miała mieć osoba wypożyczająca jacht), zmuszony był posunąć się do bardzo spekulatywnych i co najmniej niejasnych wywodów, w rodza-ju „Bartosz F. co prawda określił wzrost sprawcy na około 170 cm to jednak wykluczył ażeby ten osobnik był od niego niższy aż około 10 cm, zaś kolor włosów z uwagi na brak dostatecznej pewności i niepamięć określił w spo-sób negatywny, utrzymując, że nie były to włosy czarne ani też w kolorze 6 jasnego blondu ... a to czy osoba używa okularów (leczniczych, ze szkłami 0) jest kwestią osobniczą danej osoby” (cyt. z uzasadnienia sądu odwoław-czego). W tych warunkach Sąd Najwyższy, uwzględniając kasację, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w E., w postępowaniu odwoławczym, polecając przeprowa-dzenie w niezbędnym zakresie, dowodu z opinii biegłego z zakresu badań porównawczych pisma ręcznego.