II KZ 45/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 PAŹDZIERNIKA 2004 R. II KZ 45/04 W sprawie, w której wyznaczono dla strony adwokata z urzędu do wniesienia kasacji, wniosek o zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłaty kasacyjnej złożony przed wniesieniem kasacji, podlega rozpoznaniu po jej wniesieniu. Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski. Sąd Najwyższy w sprawie Artura R. skazanego za przestępstwo określone w art. 157 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedze-niu w dniu 21 października 2004 r., zażalenia obrońcy skazanego na za-rządzenie Przewodniczącego II Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 30 czerwca 2004 r., o odmowie przyjęcia kasacji p o s t a n o w i ł u c h y l i ć zaskarżone zarządzenie oraz postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 29 czerwca 2004 r. i p r z e k a z a ć sprawę temu Sądowi w celu merytorycznego rozpoznania wniosku skaza-nego o zwolnienie z opłaty od kasacji. U Z A S A D N I E N I E Po złożeniu kasacji sporządzonej przez obrońcę wyznaczonego z urzędu Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia 18 maja 2004 r. – na podstawie art. 120 § 1 k.p.k. – wezwał skazanego do usunięcia braku 2 formalnego poprzez przedstawienie w terminie 7 dni dowodu uiszczenia opłaty od kasacji „pod rygorem odmowy przyjęcia kasacji”. Wezwanie do-ręczono skazanemu i jego obrońcy w dniu 20 maja 2004 r. Z uchybieniem wyznaczonego terminu, bo w dniu 11 czerwca 2004 r. obrońca złożył wnio-sek o zwolnienie skazanego od opłaty. Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2004 r. Sąd Apelacyjny w W. nie uwzględnił tego wniosku, skoro „został złożony po terminie, w związku z czym należało go uznać za bezskutecz-ny” – a następnie, zaskarżonym zarządzeniem, odmówiono przyjęcia kasa-cji z powodu nieuiszczenia opłaty w terminie określonym w art. 120 § 1 k.p.k. W zażaleniu na to zarządzenie obrońca wskazuje, że skazany złożył wniosek o zwolnienie z opłaty od kasacji w dniu 5 kwietnia 2004 r. wraz z wnioskiem o wyznaczenie adwokata z urzędu do sporządzenia kasacji. Rozpoznano wówczas i uwzględniono drugi z tych wniosków ustalając, że skazany nie jest w stanie ponieść kosztów obrony. Wniosek o zwolnienie z opłaty nie został rozpoznany, a uchybienie to „doprowadziło do wydania zarządzenia odmawiającego przyjęcia kasacji”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z akt sprawy wynika, że skazany dwukrotnie składał wniosek o zwol-nienie z opłaty od kasacji. W dniu 6 stycznia 2004 r., a zatem jeszcze przed sporządzeniem uzasadnienia wyroku, wniósł o zwolnienie z opłaty „w razie przyjęcia kasacji do rozpatrzenia”. Sąd poinformował go wówczas, że „de-cyzja co do opłaty od kasacji może być podjęta dopiero po złożeniu kasacji sporządzonej i podpisanej przez obrońcę”. Mimo tego pouczenia, skazany ponowił ten wniosek w dniu 2 kwietnia 2004 r., kiedy zabiegał o wyznacze-nie obrońcy z urzędu w celu sporządzenia kasacji. Sąd wyznaczył obrońcę z urzędu – nie stwierdził natomiast (słusznie) potrzeby przypominania ska-zanemu o czasie rozstrzygania w przedmiocie opłaty od kasacji. Należy dodać, że skazany przedstawił wraz z wnioskiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. 3 okoliczności charakteryzujące jego sytuację materialną oraz zaświadczenie z Urzędu Pracy. Nie jest sporne, że z chwilą złożenia kasacji, ani w jej treści, ani od-rębnie nie zamieszczono wniosku o zwolnienie z opłaty od kasacji. Sąd wezwał zatem do uiszczenia opłaty pod rygorem określonym w art. 120 § 2 zd. 2 k.p.k., lecz przed upływem 7-dniowego terminu (art. 120 § 1 k.p.k.) skazany, ani jego obrońca nie zajęli w ogóle stanowiska w kwestii żądania Sądu. W szczególności, nie uiszczono opłaty i nie wyrażono też, w żadnej formie, woli poddania rozstrzygnięcia przez sąd kwestii zwolnienia z opłaty. Jednakże, wbrew tym niespornym faktom, nie przesądza to wcale o zasad-ności rozstrzygnięcia Sądu w przedmiocie opłaty od kasacji. W doktrynie i w orzecznictwie wyrażano stanowisko, zgodnie z któ-rym w przedmiocie wniosku o zwolnienie od opłaty od kasacji rozstrzygać można dopiero wtedy, kiedy istnieje obowiązek jej uiszczenia, a więc z dniem wniesienia kasacji (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1999 r., V KKN 27/99, OSNKW 1999 r., z. 11-12, poz. 78). W orzecznictwie podkreślano również, że strona staje się adresatem nakazu uiszczenia opłaty właśnie z dniem wniesienia kasacji, co oznacza, że „do-piero wtedy uzyskuje ona możliwość zabiegania o zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłaty kasacyjnej” (postanowienie SN z dnia 18 czerwca 1996 r., IV KZ 24/96, OSNKW, z. 9-10, poz. 71). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w pierwszym z przytoczonych orzeczeń. Funkcje i charakter licznych przewi-dzianych w ustawie procesowej wniosków stron, są zróżnicowane. Nie ist-nieje zatem możliwość wyrażenia stanowiska, które pozwalałoby uogólnić, a więc odnieść w równym stopniu do każdego wniosku, wymagań określa-jących warunki ich składania i rozpoznawania. W wypadku wniosku o zwol-nienie z opłaty od kasacji, podobnie jak w wypadku opłat związanych z wnoszeniem innych pism procesowych, a więc wymaganych z chwilą wnie- 4 sienia pisma, nie sposób kwestionować konsekwencji rozumowania, zgod-nie z którym skutek nie może wyprzedzać przyczyny. Nie można zatem ra-cjonalnie rozważać możliwości rozstrzygania w przedmiocie zwolnienia z obowiązku, który w chwili rozstrzygnięcia nie istnieje, a nawet może w ogó-le w przyszłości nie powstać. Można wprawdzie twierdzić, że zapadłe w toku postępowania przed-kasacyjnego, jeszcze przed wniesieniem kasacji, rozstrzygnięcie w przed-miocie opłaty od kasacji nie jest nigdy orzeczeniem przedwczesnym, po-nieważ umożliwia stronie we właściwym czasie powzięcie istotnych dla niej wiadomości o wymaganych od niej in concreto warunkach wniesienia ka-sacji. Tak rozumiana niekiedy funkcja wniosku o zwolnienie z opłaty i orze-kania w jego przedmiocie nie pozwalałaby twierdzić, że nie istnieje rzeczy-wista przyczyna rozstrzygania w tej kwestii przed wniesienie kasacji. Nie ma jednak podstaw do potwierdzenia dopuszczalności i celowo-ści postępowania wynikającego z takiego rozumienia funkcji wniosku o zwolnienie z opłaty od kasacji. Kodeks postępowania karnego nie zawiera żadnego przepisu nakazującego czy choćby dopuszczającego możliwość rozpoznania wniosku przed wniesieniem kasacji, ani – tym bardziej – przed podjęciem przez stronę czynności, jakie musi ona wykonać, jeżeli zamierza wnieść kasację. Już z tego wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwol-nienia z opłaty nie pełni w postępowaniu przedkasacyjnym innej, ogólniej-szej funkcji, mającej stworzyć stronie postępowania dogodne warunki pod-jęcia decyzji w kwestii skorzystania z nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Służy wyłącznie rozważeniu kwestii zwolnienia z opłaty, a nie konkretyzacji warunków wniesienia kasacji. Zasadność tego wniosku potwierdzają prze-pisy regulujące kolejność, tryb i terminy całej sekwencji czynności, jakie podjąć musi strona procesowa, aby zachować możliwość wniesienia kasa-cji. Uniemożliwiają one rozpoznanie wniosku o zwolnienie z opłaty przed podjęciem, a nawet znacznym zaawansowaniem starań o wniesienie kasa- 5 cji. W wypadku strony, dla której wyznaczono adwokata z urzędu do spo-rządzenia kasacji – jak w niniejszej sprawie – rozpoznanie wniosku po wniesieniu kasacji nie prowadzi przy tym do skutków mniej dla niej korzyst-nych od tych, jakie miałyby miejsce w wypadku rozpoznania wniosku przed wniesieniem kasacji. Niezmienne pozostają również kryteria istotne dla rozstrzygania w przedmiocie opłaty – a podkreślenia wymaga i to, że nie należy do nich ocena szans uwzględnienia kasacji. Kwestia formalnych wa-runków dopuszczalności kasacji, w tym także opłaty od kasacji nie ma związku, nie jest więc w żadnym stopniu zależna od oceny jej zasadności, ponieważ ta ostatnia aktualizuje się z chwilą przyjęcia kasacji do rozpozna-nia. Nie ma zatem, ani prawnych, ani uzasadnionych funkcjonalnie pod-staw do rozstrzygania w przedmiocie opłaty od kasacji przed jej wniesie-niem, a w konsekwencji przełamywania zasady, zgodnie z którą rozstrzy-gnięcie nie może wyprzedzać przyczyny orzekania,. Odmiennie należy natomiast ocenić, w sytuacji procesowej stwier-dzonej w niniejszej sprawie, możliwość rozpoznania po wniesieniu kasacji, złożonego przed jej wniesieniem wniosku o zwolnienie od obowiązku uisz-czenia opłaty kasacyjnej. Akceptowanie pierwszego z przytoczonych orze-czeń Sądu Najwyższego, dotyczącego czasu rozpoznania wniosku, nie oznacza bowiem konieczności uznania bezwzględnej zasadności poglądu wyrażonego w drugim ze wskazanych wyżej orzeczeń w kwestii czasu zło-żenia wniosku. Pogląd, iż strona „uzyskuje możliwość zabiegania o zwol-nienie z obowiązku uiszczenia opłaty kasacyjnej” dopiero z dniem wniesie-nia kasacji uzasadniony został niemożnością rozpoznania tego wniosku przed wniesieniem kasacji, a więc w czasie, kiedy strona nie jest jeszcze „adresatem nakazu uiszczenia opłaty”. Z uzasadnienia tego wynika zatem, że argumentem mającym przemawiać przeciwko możliwości złożenia wniosku przed wniesieniem kasacji, jest argument odnoszący się de facto 6 nie do czasu złożenia wniosku, lecz do czasu jego rozpoznania. O ile jed-nak dopuszczalność rozpoznania wniosku dopiero po wniesieniu kasacji nie budzi żadnych wątpliwości, o tyle nie ma rozsądnych powodów, aby – w wypadku wniosku złożonego przez stronę, której wyznaczono adwokata z urzędu do zbadania podstaw do wniesienia kasacji – kwestię czasu zło-żenia wniosku o zwolnienie od opłaty kasacyjnej traktować równie rygory-stycznie, jak w odniesieniu do czasu jego rozpoznania. Trzeba przyjąć, że w wypadku wniosku złożonego formalnie przedwcześnie, a więc ze świa-domością aktualizowania się jego żądania pod warunkiem nastąpienia określonej i bliskiej czasowo zaszłości procesowej, o sposobie postąpienia z wnioskiem – zwłaszcza wobec braku szczegółowych w tej kwestii uregu-lowań – mogą, i powinny decydować względy natury funkcjonalnej. W praktyce wypadki składania jednocześnie wniosku o wyznaczenie adwokata z urzędu i wniosku o zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłaty od kasacji są częste, a pragmatyczne przyczyny takiej praktyki nie dają się kwestionować. Każdy z tych wniosków wymaga przecież wykazania, że strona „nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla nie-zbędnego utrzymania siebie i rodziny” (art. 78 § 1 k.p.k.). Nie trzeba doda-wać, że niemożność poniesienia kosztów ustanowienia obrońcy z wyboru wyraża się najczęściej taką sytuacją materialną strony, która uniemożliwia jej również – z tych samych powodów – uiszczenie opłaty. Zrozumiałe są zatem przyczyny, dla których wraz z wnioskiem o wyznaczenie adwokata z urzędu strona składa, uzasadniony tymi samymi okolicznościami i dowo-dami, wniosek o zwolnienie od opłaty kasacyjnej. Kiedy zatem strona skła-dająca wniosek o wyznaczenie adwokata z urzędu składa jednocześnie wniosek o zwolnienie jej z opłaty od kasacji, a sąd pierwszy z tych wnio-sków uwzględnia, to z punktu widzenia racjonalności decyzji i czynności procesowych, sprawności postępowania przedkasacyjnego i możliwości zredukowania i uproszczenia nadmiernie rozbudowanych czynności tego 7 postępowania, pozostawienie wniosku o zwolnienie z opłaty – jako przed-wczesnego – bez rozpoznania czy pouczanie strony o konieczności pono-wienia tego wniosku z chwilą wniesienia kasacji lub podtrzymania wniosku złożonego uprzednio, należy uznać za postępowanie rażąco formalistycz-ne. W tym ostatnim wypadku – co oczywiste – oznaczałoby to zresztą for-malne respektowanie owego przedwcześnie złożonego wniosku. Wniosek taki powinien być rozpoznany z chwilą wniesienia kasacji, bez potrzeby wzywania strony do uiszczenia opłaty od kasacji i oczekiwa-nia na ponowienie wniosku. Pozwala to zracjonalizować czynności związa-ne z kwestią opłaty i uczynić je zrozumiałymi dla strony postępowania. Nie-zależnie bowiem od konieczności zgodnego z prawem traktowania czasu rozpoznania wniosku, nie można zaakceptować – bez uchybienia regułom pragmatycznego działania, niezbędnym także w stosowaniu prawa proce-sowego – poglądu, że wniosek o zwolnienie opłaty od kasacji złożony wraz z wnioskiem o ustanowienie adwokata z urzędu, jest przedwczesny i bez-przedmiotowy. Jeżeli strona, pozostająca w sytuacji uzasadniającej złoże-nie wniosku o wyznaczenie adwokata z urzędu, decyduje się zabiegać o wniesienie kasacji, to podjęcie przez nią starań o zminimalizowanie kosz-tów wniesienia kasacji nie może być uznane za przedwczesne, nieracjo-nalne czy pozbawione rzeczywistej, aktualnej przyczyny. W takiej sytuacji wyznaczenie dla niej adwokata z urzędu, a więc potwierdzenie deklarowa-nego przez nią stanu majątkowego sprawia, że wniosek o zwolnienie z opłaty traktować należy jako zdatny do rozpoznania z powodu istotności jego podobieństwa do wniosku już uwzględnionego – zarówno w zakresie przyczyny (sytuacja materialna), celu (wniesienie kasacji), jak i czasowej bliskości rozstrzygania w obu kwestiach. Wymaganie ponownego składania, w krótkim odstępie czasu kolej-nego, identycznego wniosku, uzasadnionego tymi samymi okolicznościami, znanymi już organowi, uznanymi przy tym za wiarygodne i dające podsta- 8 wę do wyznaczenia adwokata z urzędu – byłoby właśnie postępowaniem rażąco formalistycznym. W rozpoznawanej sprawie odmienne procedowanie doprowadziło do sytuacji, w której – mimo dwukrotnego złożenia udokumentowanego wnio-sku o zwolnienie z opłaty – kwestia zwolnienia z opłaty nie była przedmio-tem merytorycznej decyzji Sądu. Skazany, wezwany po złożeniu kasacji do uiszczenia opłaty, mógł sądzić – w związku z treścią udzielonej mu infor-macji, że decyzja w tej kwestii może być podjęta dopiero po wniesieniu ka-sacji, iż jego wniosek nie został uwzględniony. Nieprecyzyjna informacja, przemilczająca wymaganie ponownego złożenia wniosku spowodowała, że skazany, nie dysponując możliwością uiszczenia opłaty, dopiero w zażale-niu na odmowę przyjęcia kasacji wskazał na złożenie stosownego wniosku i na jego przyczyny. Niezależnie jednak od zaszłości procesowych charakteryzujących ni-niejszą sprawę, dotychczasowe wywody uzasadniają następujące uogól-niające stwierdzenie: w sprawie, w której wyznaczono dla strony adwokata z urzędu do wniesienia kasacji, wniosek o zwolnienie z obowiązku uiszcze-nia opłaty kasacyjnej złożony przed wniesieniem kasacji, podlega rozpo-znaniu po jej wniesieniu. Jest przy tym oczywiste, że w uzasadnionych wy-padkach można wówczas przed rozpoznaniem wniosku, żądać uzupełnie-nia wniosku pod rygorem nieuwzględnienia go.