III UZP 9/03

Uchwała z dnia 22 października 2003 r. II UZP 9/03 Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szew-czyka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2003 r. sprawy z wnio-sku Marii K.-S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku z dnia 10 czerwca 2003 r. [...] „Czy kobieta urodzona przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczona przez okres 30 lat z tytułu działalności twórczej, po osiągnięciu wieku 55 lat ma prawo do emerytury na podstawie art.29 w zw. z art. 33 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o emerytu-rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze zm. ) ?” p o d j ą ł uchwałę: Kobieta urodzona przed dniem 1 stycznia 1949 r. ubezpieczona przez okres 30 lat z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, może skorzystać z prawa do emerytury na podstawie art. 33 w związku z art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm. ) po osiągnięciu 55 lat życia. U z a s a d n i e n i e Przedstawione zagadnienie prawne ujawniło się w następującym stanie sprawy. Decyzją z dnia 9 stycznia 2002 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonej Ma-rii K.-S. prawa do emerytury przysługującej twórcom na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (jedno-lity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 145 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998 2 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), utrzymując, iż ubezpieczona nie spełnia warunków koniecznych do przyznania jej żądanego świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczona do-magała się jej zmiany i przyznania emerytury na podstawie art. 29 ustawy o emerytu-rach i rentach. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy twierdził, iż przepis ten nie ma zastosowania do twórców nie będących pracownikami. W rozpoznawanej sprawie nie było sporu, że ubezpieczona legitymowała się statusem prawnym twórcy, na jego potwierdzenie przedłożyła wymagane prawem zaświadczenie stwierdzające, iż w okresie od 1 stycznia 1971 r. do 31 grudnia 1973 r. wykonywała działalność twórcy, natomiast okresy po dniu 1 stycznia 1974 r. do dnia nabycia uprawnień emerytalnych (wystąpienia z wnioskiem emerytalnym) ZUS ustalił na podstawie deklarowanych przez ubezpieczoną składek z tytułu prowadzo-nej działalności twórczej. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy wyro-kiem z dnia 2 grudnia 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonej prawo do emerytury, wywodząc w uzasadnieniu, iż kwestia sporna w rozpoznawanej sprawie dotyczyła możliwości zastosowania art. 29 ustawy o emeryturach i rentach do twórców nie będących pracownikami, a następnie poddał analizie poprzednio i aktualnie obowiązujące przepisy regulujące prawa twórców do świadczeń emerytal-no-rentowych. W tym zakresie wskazał, iż uprawnienia emerytalne twórców regulo-wała ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), która poprzez art. 55 odsyłała do § 3 i 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalne-go pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-rakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Równocześnie twórcy, którzy nie spełniali wa-runków do przyznania wcześniejszej emerytury na podstawie tych przepisów, mogli nabyć prawo do emerytury na podstawie art. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym twórców, jeżeli łącznie spełniali następujące warunki: 1) wykonywali działalność twórcy przez okres wynoszący dla mężczyzny co najmniej 25 lat, a dla kobiety co najmniej 20 lat, 2) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzny 65 lat, a dla kobiety 60 lat. Z dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach skreślony został art. 3 ustawy emerytalnej twórców, określający przesłanki nabycia prawa do emerytury. Nie wynikało to wszakże z zamiaru pozbawienia twórców uprawnień emerytalnych, 3 ale z objęcia wszystkich twórców, także niebędących pracownikami, powszechnie obowiązującymi regułami nabywania uprawnień emerytalno-rentowych. Taką kon-statację potwierdza brzmienie art. 33 ustawy o emeryturach i rentach, który stanowi, iż osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytury w wieku określonym dla pracow-ników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Oznacza to, że twórcom przysługuje prawo do emerytury na takich samych zasadach jak innym pracownikom, a zatem mogą oni korzystać zarówno z dyspozycji wynikających z art. 27, ale także ze świadczeń przewidzianych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach. Ponadto wśród grupy twórców będących pracownikami należy wydzielić twórców pracujących w szczególnych warunkach. Są nimi osoby wymienione w § 12 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego, dla których ustawodawca przewidział możliwość prze-chodzenia na emeryturę po spełnieniu warunków określonych w dotychczasowych przepisach. W rozpoznawanej sprawie ubezpieczona nie domagała się przyznania eme-rytury na warunkach przewidzianych dla twórców pracujących w szczególnych wa-runkach, ale na podstawie art. 29 w związku z art. 33 ustawy o emeryturach i ren-tach, a Sąd pierwszej instancji uznał, iż ubezpieczona spełniła określone w tych przepisach warunki. W apelacji organ rentowy zakwestionował takie rozstrzygnięcie, utrzymując, iż warunki określone w art. 29 może spełnić wyłącznie kobieta będąca pracownikiem, tymczasem takiego statusu prawnego nigdy nie miała ubezpieczona. Ponadto nie spełniła ona również warunków dla uzyskania emerytury przewidzianej dla twórcy i to pomimo opłacania składek na ubezpieczenie społeczne twórców, ponieważ - w myśl art. 33 ustawy o emeryturach i rentach - emerytura przysługuje osobom urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. ubezpieczonym tylko z tytułu działalności twórczej w wieku określonym dla pracowników wykonujących taką działalność. Wiek ten został określony w § 12 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego, który dopusz-cza przyznanie emerytury przewidzianej dla twórcy mającego 20 letni staż pracy dla kobiet, w tym 15 lat działalności twórczej. Tymczasem wykonywana przez ubezpie-czoną działalność w charakterze plastyka nie została wymieniona w wykazie stano-wiącym załącznik do rozporządzania RM w sprawie wieku emerytalnego jako działal-ność twórcza uprawniająca do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. 4 W motywach przedstawionego do rozpoznania zagadnienia prawnego Sąd Apelacyjny wskazał, iż stosownie do art. 195 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach - z dniem 1 stycznia 1999 r. utracił moc obowiązującą art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej twórców, dopuszczający możliwość skorzystania z prawa do wcześniejszej emerytury po osiągnięciu przez kobietę wykonującą działalność twórczą wieku 55 lat życia. Jednakże treść § 12 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego odnosi się nie tylko do pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną, ale także do innych ubezpieczonych z tytułu prowadzenia takiej działalności wymienio-nych w art. 32 ust. 3 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach, do których zalicza się ubezpieczona. Równocześnie jednak wykonywana przez nią działalność twórcza w charakterze plastyka nie została wymieniona w wykazie zawodów twórczych lub ar-tystycznych uprawniających do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. W takich okolicznościach sprawy wymaga wyjaśnienia, czy art. 33 ustawy o emeryturach i rentach „następujący bezpośrednio po art. 32 tej ustawy odnosi się wyłącznie do art. 32 normującego warunki przyznania wcześniejszej emerytury z tytułu pracy lub dzia-łalności twórczej wykonywanej w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-rakterze, czy też art. 33 ustawy odnosi się bezpośrednio do art. 29 ustawy o emery-turach”, zwłaszcza że „obydwa powołane przepisy prawa znajdują się w rozdziale ustawy o emeryturach, zatytułowanym Emerytury dla ubezpieczonych przed dniem 1 stycznia 1949 r.”. Wprawdzie art. 29 ustawy o emeryturach obniża do 55 lat wiek emerytalny dla kobiet urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., które będąc pra-cownikami legitymują się co najmniej 30 letnim okresem ubezpieczenia, ale czy „ist-nieją normatywnie uzasadnione podstawy aby z grona ubezpieczonych kobiet speł-niających wymogi art. 29 ust. 1 ustawy wyeliminować osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej i artystycznej nie będące pracownikami”. W tym kontekście Sąd Apelacyjny twierdził, jakoby aktualnie obowiązujące przepisy prawa ubezpieczeń społecznych nie zawierają definicji „pracownika”, skoro zarówno ustawa o emerytu-rach i rentach, jak i ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływana dalej jako ustawa o syste-mie ubezpieczeń społecznych) używają jedynie pojęcia „ubezpieczony”. Rodzi to kwestię, czy osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej mają prawo do wcze-śniejszej emerytury na podstawie art. 29 w związku z art. 33 ustawy o emeryturach i rentach, czy też przepis art. 29 tej ustawy ma zastosowanie wyłącznie do pracowni- 5 ków w rozumieniu art. 2 Kodeksu pracy, do których nie zaliczają się twórcy ubezpie-czeni z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Reforma systemu ubezpieczeń społecznych wprowadzona ustawami o syste-mie ubezpieczeń społecznych oraz o emeryturach i rentach miała na celu scalenie rożnych tytułów podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz docelowe zniwelowa-nie różnic dotyczących odmiennych tytułów ubezpieczeń społecznych. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych posługuje się co do zasady jednym pojęciem ubezpieczonego, bez względu na tytuł kreujący podleganie systemowi ubezpieczeń społecznych, co sprawia, że gwarantuje równe traktowanie wszystkich ubezpieczo-nych w zakresie warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku obliczania i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, które wpływają na wyso-kość, okres wypłaty i zachowanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (art. 21 ust. 1 i 2 tej ustawy). Równocześnie unormowania dotyczące emerytur lub rent z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zachowały niejako intertemporalny (przejściowy) charakter z uwagi na wiek i tytuł podlegania dotychczasowym ubezpie-czeniom społecznym ubezpieczonych, którzy uwagi na dotychczasowy okres podle-gania tym ubezpieczeniom społecznym mogli spodziewać się uzyskania świadczeń emerytalnych lub rentowych na dotychczasowych zasadach. Uznanie ekspektatywy w zakresie dotychczasowych reguł nabycia takich uprawnień znalazło swój norma-tywny wyraz w utrzymaniu odrębności odnoszących się do utrzymania tych zasad w stosunku do ubezpieczonych urodzonych w szczególności przed dniem 1 stycznia 1949 r. (art. 27-45 ustawy o emeryturach i rentach), w tym ubezpieczonych z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, których dotyczy przedstawione Sądowi Naj-wyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne. Równocześnie na podstawie art. 195 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, z dniem 1 stycznia 1999 r., skreślony został art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej twórców, który przewidywał szczególne zasady preferencyjnego nabywania uprawnień eme-rytalnych przez tę grupę ubezpieczonych, w tym możliwość nabycia emerytury przez kobietę wykonującą działalność twórczą przez okres co najmniej 20 lat już po osią-gnięciu wieku 55 lat. 6 Niejako w miejsce tych korzystniejszych zasad nabywania uprawnień emery-talnych przez ubezpieczonych twórców, ustawodawca przewidział w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach stosowanie do tych z nich, którzy urodzili się przed dniem 1 stycznia 1949 r., dalszą możliwość nabywania uprawnień emerytalnych na dotych-czasowych zasadach i w niższym wieku emerytalnym w ramach wskazania ściśle określonych grup pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w tym pracowników wykonujących w takich warunkach działalność twórczą lub artystyczną (art. 32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4 tej ustawy w związku z § 12 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego). Re-gulacja ta dotyczy wprost jedynie pracowników, których status prawny dla celów ubezpieczeń społecznych konkretyzuje art. 8 ust. 1, 2 i 2a ustawy o systemie ubez-pieczeń społecznych, którego nie posiadają ubezpieczeni wykonujący działalność twórczą lub artystyczną poza stosunkiem pracy. Ustawowy nakaz równego traktowania wszystkich ubezpieczonych z tytułu wykonywania działalności twórczej lub artystycznej, bez względu na dotychczasowy rodzaj (pracowniczy lub pozapracowniczy) podlegania ubezpieczeniom społecznym, którzy do dnia 31 grudnia 1998 r. mogli skorzystać z jednakowych preferencyjnych uprawnień emerytalnych na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej twórców, skłonił ustawodawcę do wprowadzenia - w art. 33 ustawy o emeryturach i rentach - generalnej reguły, która stanowi, że osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytu-ry w wieku określonym dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub arty-styczną. Odczytanie tej reguły wskazuje, że osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej mają taki sam ubezpieczeniowy status prawny jak pracow-nicy wykonujący działalność twórczą lub artystyczną i w związku z nim mogą nabyć prawa do emerytury w wieku określonym dla pracowników. Prawidłowe przeniesienie tej zasady na grunt nabywania uprawnień emerytalnych przez ubezpieczonych twór-ców prowadzi do następujących wniosków: 1) ubezpieczeni twórcy wykonujący taką działalność w warunkach określonych w przepisach prawa jako szczególne mogą skorzystać z prawa do emerytury na zasadach określonych dla pracowników zatrud-nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 32 ustawy o emeryturach i rentach), 2) inni ubezpieczeni twórcy (nie wykonujący działalności twórczej w „szczególnych warunkach”) mogą nabyć prawo do emerytury w wieku i na zasadach dotyczących nabywania uprawnień emerytalnych przez ogół pracowników, 7 do których zaliczają się przecież również pracownicy wykonujący działalność twórczą lub artystyczną „niezatrudnieni” w szczególnych warunkach pracy. Oznacza to, że art. 33 ustawy o emeryturach i rentach ma niezależne odnie-sienie zarówno do art. 32 tej ustawy, przyznającej prawo do emerytury ubezpieczo-nym twórcom wykonującym działalność twórczą lub artystyczną na warunkach okre-ślonych w przepisach prawa jako „szczególne lub w szczególnym charakterze” (§ 4 w związku z § 12 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego), jak i do ubezpieczonych twórców wykonujących swoją działalność poza takimi kwalifiko-wanymi przesłankami i poza stosunkiem pracy, którzy mogą skorzystać z prawa do emerytury na zasadach wskazanych w art. 29 ustawy o emeryturach lub rentach. Ponieważ ubezpieczona jako artysta-plastyk kwalifikowała się do tej drugiej kategorii twórców, którzy także są zrównani - z mocy art. 33 ustawy o emeryturach i rentach - z pracownikami wykonującymi działalność twórczą lub artystyczną, przeto mogła skorzystać z uprawnień emerytalnych przewidzianych dla ogółu pracowników, który-mi są także pracownicy o statusie twórców, według zasad określonych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach. Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przed-stawione zagadnienie prawne jak w sentencji podjętej uchwały. ========================================